Legislator Giurisprudenza & Legislazione
II UKN 191/97 Generato dall'IA

Supreme Court quashes war pension denial due to failure to assess camp conditions against criminal exile standards.

Numero d'incarto II UKN 191/97
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court quashed the lower court's denial of a war pension to a former internee in the Soviet Union. The applicant argued that his conditions in the Jegolsk-Borowicze camp were equivalent to a criminal exile camp, while the lower court incorrectly classified the location merely as an internment camp. The court ruled that the first instance judge failed to examine the specific living and working conditions required to equate the site with a criminal exile camp under the relevant statutes.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach; Art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych: The court must determine if conditions in a Soviet camp equate to criminal exile to grant war disability benefits, and failure to assess these facts constitutes a material and procedural error.

Parole chiave

Generato dall'IA
war pension eligibility Soviet internment camps criminal exile equivalence disability benefits procedural error review combatant status Supreme Court cassation

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach
związku z art. 3 pkt 2 i art.
Art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych
powodujący inwalidztwo nie daje prawa do świadczeń przewidzianych w art. 12 ust.
Art. 232 KPC
postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 5, art. 232, art. 381 i art.
Art. 381 KPC
postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 5, art. 232, art. 381 i art.
Art. 382 KPC
381 i art. 382 KPC), przy czym naruszenie tych ostatnich przepisów
Art. 393 § 1 KPC
podstawie art. 39313 § 1 KPC uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Wyrok z dnia 30 lipca 1997 r.

II UKN 191/97

Rozpoznając odwołanie od niekorzystnej decyzji organu rentowego wydanej w sprawie o rentę inwalidzką wojenną (potocznie nazywaną "obozową")

sąd powinien zbadać i ustalić, jakie były warunki życia i pracy osoby represjonowanej podczas jej pobytu w obozie i w zależności od tego rozstrzygnąć, czy

było to miejsce przymusowego osadzenia osoby ubiegającej się o rentę inwalidzką wojenną, a zwłaszcza czy można je przyrównywać do obozu karnego zesłania, tj. łagru.

Przewodniczący SSN: Maria Mańkowska, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 1997 r. sprawy z wniosku

Feliksa W.-G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o rentę

inwalidzką obozową, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu ApelacyjnegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 6 grudnia 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu WojewódzkiegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 1 lipca 1996 r. [...] i przekazał

sprawę temu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. decyzją z dnia 19 sierpnia 1995

r. odmówił Feliksowi W.-G. prawa do renty inwalidzkiej w związku z jego pobytem w

obozie Jegolsk-Borowicze w ZSRR w czasie od listopada 1944 r. do lutego 1946 r.,

gdyż - zdaniem organu rentowego - był to obóz dla internowanych, w którym pobyt

powodujący inwalidztwo nie daje prawa do świadczeń przewidzianych w art. 12 ust. 2 w

związku z art. 3 pkt 2 i art. 4 pkt 1, 2 i 3 lit. a oraz pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991

r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i

okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.).

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, rozpoznając

sprawę na skutek odwołania wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 1 lipca 1996 r. oddalił

odwołanie. Sąd I instancji podniósł, że Urząd do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych decyzją z dnia 9 września 1992 r. zaliczył wnioskodawcy pobyt w

obozie dla internowanych w ZSRR od listopada 1944 r. do lutego 1946 r. do uprawnień

kombatanckich na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. Z tego

jednak tytułu nie przysługują świadczenia przewidziane w ustawie z dnia 29 maja 1974

r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, gdyż zgodnie z art.

12 ust. 2 prawo do świadczeń daje inwalidztwo spowodowane pobytem w miejscach

wymienionych w art. 3 pkt 2 ustawy, tj. między innymi w hitlerowskich więzieniach,

obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia,

w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a

także w więzieniach i obozach zesłania (łagrach) w ZSRR. Tymczasem wnioskodawca

w żadnym z takich miejsc nie przebywał.

W apelacji złożonej od wskazanego wyroku wnioskodawca zarzucił nienależyte

wyjaśnienie kwestii warunków, w jakich przebywał w obozie Jegolsk-Borowicze i

zakwalifikowanie tych warunków, połączonych z katorżniczą pracą w kopalni węgla

kamiennego i właściwych dla obozów karnego zesłania, jako pobytu w obozie dla

internowanych.

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 6 grudnia 1996 r. oddalił apelację

wnioskodawcy przyjmując, że w okresie od listopada 1944 r. do lutego 1946 r. przebywał on w obozie dla internowanych. Fakt ten wynika z decyzji Urzędu do Spraw

Kombatantów, która jest wiążąca, gdy chodzi o kwalifikację obozu. Z tego względu nie

może być przyznana wnioskodawcy renta inwalidzka "obozowa" (art. 3 ust. 2 w związku

z art. 12 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r.), gdyż z tytułu pobytu w obozie dla

internowanych ustawodawca jej nie przewidział (art. 3 ust. 1 w związku z art. 12 ustawy).

Od powyższego wyroku złożył kasację pełnomocnik wnioskodawcy [...] zarzucając w niej naruszenie prawa materialnego - art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych

i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz naruszenie przepisów

postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy - art. 5, art. 232, art. 381 i art.

382 KPC. Naruszenie powyższych przepisów polega na tym, że Sądy obu instancji

uznały pobyt w obozie Jegolsk-Borowicze za pobyt w obozie internowania, chociaż

panowały tam nieludzkie warunki życia, nie odbiegające od warunków istniejących w

łagrach, a poza tym Sądy te ani z urzędu, ani na skutek zgłoszonego wniosku nie przeprowadziły dowodów zmierzających do wyjaśnienia tej kwestii. Zdaniem pełnomocnika

wnioskodawcy nie jest miarodajne to, jakie nazewnictwo przyjęły władze b. ZSRR

określając obóz w Jegolsku-Borowiczach, lecz to - czy warunki te były tożsame z

warunkami panującymi w łagrach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na to, że wnioskodawca żądał przyznania renty inwalidzkiej na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach

będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze

zm.) z tytułu pobytu w obozie Jegolsk-Borowicze w ZSRR, Sąd Najwyższy uznał za

stosowne odnieść się tylko do tych przepisów ustawy, które regulują sytuację prawną

osób represjonowanych przez władze radzieckie i przebywających w ZSRR. Omawianie

bowiem sytuacji innych osób objętych ustawą, czy też analizowanie podobieństw i

różnic istniejących w uregulowaniu uprawnień kombatantów i innych osób

wymienionych w ustawie, jest zbędne.

Przytoczona wyżej ustawa ma zastosowanie - jak wskazuje na to jej tytuł - do

kombatantów i innych osób będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Stosownie do jej art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. a i b za represje wojenne i okresu powojennego uważa się okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych i

religijnych w więzieniach i łagrach ZSRR (lit. a) oraz na przymusowych zesłaniach i

deportacji w ZSRR (lit. b). Gdy natomiast chodzi o świadczenia pieniężne i inne upraw-

nienia przewidziane w przepisach ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu

inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr

13, poz. 68 ze zm.), to stosownie do art. 12 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 24

stycznia 1991 r. przysługują one kombatantom będącym inwalidami wojennymi lub

wojskowymi, a także osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego w związku z pobytem w więzieniach i łagrach ZSRR, jeżeli z tego powodu zostały

zaliczone do jednej z grup inwalidów. Według literalnego brzmienia art. 12 ust. 2 i 3 tej

ustawy świadczenia i uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach nie zostały

przewidziane dla tych osób, których represjonowanie wynikało z przymusowego

zesłania i deportacji do ZSRR.

W dniu 9 września 1992 r. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wydał decyzję o przyznaniu wnioskodawcy uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu "w obozie internowania w ZSRR" w czasie od listopada 1944 r.

do lutego 1946 r., czyli w okresie wojny i po jej zakończeniu. Również w legitymacji

kombatanckiej wnioskodawcy zawarty jest wpis o jego "pobycie w obozie dla internowanych w ZSRR". Pojęcia "obóz internowanych" używa ustawodawca w art. 3 pkt 1

ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. zaliczając pobyt w takim obozie do działalności kombatanckiej, o ile był spowodowany np. pełnieniem służby wojskowej w Wojsku Polskim

podczas działań wojennych, pełnieniem służby w polskich podziemnych formacjach i

organizacjach w okresie wojny 1939-45, pełnieniem służby wojskowej w armiach

sojuszniczych, a także sojuszniczych organizacjach ruchu oporu w okresie wojny 193945, jak również inną działalnością wymienioną w art. 1 ust. 2 omawianej ustawy.

"Internowanie" jest pojęciem, które wiąże się z wojną, bowiem "internować"

oznacza umieszczać przymusowo w miejscach odosobnienia, obozach cywilnych albo

wojskowych obywateli państw obcych (zwłaszcza nieprzyjacielskich) w czasie wojny

(tak: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych pod redakcją Władysława

Kopalińskiego - Wiedza Powszechna, Wydanie V, Warszawa 1968). Jak z

przytoczonego znaczenia wynika, internowanie jako stan faktyczny ma ograniczony do

okresu wojny zasięg czasowy, a ujmując rzecz historycznie - internowanie obywateli

polskich w b. ZSRR nie mogło mieć miejsca po zakończeniu wojny, czyli po 9 maja

1945 r. Po tej bowiem dacie obozy internowanych w rozumieniu ustawy o kombatantach (art. 3 pkt 1) i ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich

rodzin (art. 7 pkt 4), jak też w rozumieniu pojęcia "internowanie" nie mogły istnieć.

Niemniej niektórzy obywatele polscy osadzeni do tej pory w tych obozach, pozostali w

nich nadal mimo zakończenia wojny i nadal byli poddawani represjom. Ustawodawca,

uwzględniając tę prawdę historyczną, już w tytule ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. dał

temu wyraz, przyjmując jako oczywiste istnienie represji po zakończeniu wojny

("represje okresu powojennego"), a w art. 4 ust. 1 pkt 3 określił, że represje okresu

powojennego polegały na przebywaniu z przyczyn politycznych, religijnych i

narodowościowych w więzieniach i łagrach ZSRR oraz na przymusowych zesłaniach i

deportacji w ZSRR. Ze względów na znaczenie pojęcia "internowanie" ustawodawca nie

mógł wśród tych miejsc wymienić obozów internowanych, gdyż - o czym była mowa

wyżej - po zakończeniu wojny obozy te nie mogły istnieć.

W związku z tym zaświadczenie Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 9 września 1992 r., oparte częściowo także na informacjach władz

rosyjskich i radzieckich, stwierdzające przebywanie wnioskodawcy w obozie

internowanych od listopada 1944 r. do lutego 1946 r., gdy chodzi o czas po zakończeniu II wojny światowej, mówi o miejscu, które - z powodów wyżej przedstawionych - nie

było obozem internowanych. Powstaje zatem problem, który wymaga wyjaśnienia, czym

było miejsce, w którym wnioskodawca został osadzony. W tej kwestii ani Sąd

Wojewódzki, ani Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego,

poprzestając na informacji zawartej we wskazanym wyżej zaświadczeniu. Tymczasem

jest to w sprawie konieczne i dopuszczalne.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1997 r., III ZP 9/96

(OSNAPiUS 1997 nr 11 poz. 181) Sąd Najwyższy stwierdził, że kombatant, mający w

legitymacji kombatanckiej zapis o "internowaniu" w ZSRR, może nabyć prawo do renty

inwalidzkiej wojennej, zaś w uzasadnieniu podniósł, że osadzenie polskich żołnierzy i

członków ruchu oporu w obozach należy uznawać za tożsame z pobytem w łagrach.

Osadzenie to dokonywane bowiem było z przyczyn politycznych, a obozy podlegały

nadzorowi NKWD (Głównego Zarządu do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych),

a następnie nadzorowi Wydziału Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD. Warunki życia

w nich były podobne do tych, jakie panowały w łagrach, zaś uwięzieni w tych obozach

polscy żołnierze i członkowie ruchu oporu byli zmuszani do niewolniczej, wyniszczającej

pracy. Obozy te służyły więc stosowaniu represji wobec osób osadzonych w nich z

przyczyn politycznych. W wymienionej uchwale Sąd Najwyższy podkreślił, że w myśl

art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach określenie statusu obozów, nazywanych

przez władze rosyjskie lub radzieckie "obozami dla internowanych", należy do

Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który dokonuje

tego na podstawie opinii Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi

Polskiemu. Nie oznacza to wszakże, iż Kierownik powyższego Urzędu jest zwolniony od

ustalenia faktycznego charakteru obozów, w których osadzani byli obywatele polscy w

ZSRR po II wojnie światowej.

Przytoczone wcześniej rozważania i argumenty oraz główne wątki uchwały Sądu

Najwyższego, a zwłaszcza jej teza, pozwalają na następujące wnioski. Po pierwsze wpis w legitymacji kombatanckiej o "internowaniu" nie jest przeszkodą do nabycia przez

osobę represjonowaną po II wojnie światowej przez władze radzieckie z przyczyn

politycznych, religijnych i narodowościowych prawa do renty inwalidzkiej przewidzianej

w art. 9 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.) w

związku z art. 12 ust. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz

niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.

U. Nr 17, poz. 75 ze zm.). Po drugie - wymieniony wpis w legitymacji kombatanckiej

osoby represjonowanej, jak i samą legitymację należy traktować jako jeden z dowodów

w sprawie świadczący o charakterze miejsca, w którym osoba zainteresowana

przebywała i o czasie tego pobytu, co oznacza że dopuszczalne jest przeprowadzenie

przez sąd innych dowodów zmierzających do wykazania faktycznego warunków pobytu

i charakteru obozu. Po trzecie - sąd, rozpoznając niekorzystną dla kombatanta (osoby

represjonowanej) decyzję organu rentowego w sprawie o rentę inwalidzką (potocznie

nazywaną "obozową"), powinien zbadać i ustalić warunki życia i pracy osoby

represjonowanej podczas jej pobytu w obozie i w zależności od tego wyniku

rozstrzygnąć, czym w istocie było miejsce przymusowego osadzenia osoby ubiegającej

się o rentę inwalidzką wojenną, a zwłaszcza, czy można je przyrównać do obozu

karnego zesłania, tj. łagru.

W uchwale z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93 (OSNCP 1994 nr 6 poz. 124)

Sąd Najwyższy, rozważając zakres zastosowania ustawy z dnia 29 maja 1974 r. i

ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. wyraził pogląd, że druga z wymienionych ustaw ma

szerszy zakres oraz, że intencją ustawodawcy z niej wynikającą było potraktowanie w

jednakowy sposób wszystkich kombatantów. Natomiast w omawianej wcześniej

uchwale z dnia 23 stycznia 1997 r., III ZP 9/96, Sąd Najwyższy podkreślił, że w świetle

ustawy o kombatantach nie można przyjmować, że ustawodawca pozbawił uprawnień

do świadczeń z ustawy z dnia 29 maja 1974 r. tych kombatantów, którzy byli poddani w

ZSRR represjom już po zakończeniu wojny 1939-45.

Na przeciw wymienionym poglądom Sądu Najwyższego i oczekiwaniom wyszedł

ustawodawca dokonując zmiany art. 3 i 12 ustawy kombatanckiej ustawą z dnia 25

kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących

ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 68, poz. 435). Zmiana art.

3 jest istotna i polega na rozszerzeniu zakresu przedmiotowego pkt 1 art. 3 przez

zaliczenie do działalności kombatanckiej - obok pobytu w niewoli i obozach

internowanych - czasu przebywania w obozach podległych Głównemu Zarządowi do

Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych (GKPWJ) NKWD (a od marca 1946 r. MDW

ZSRR) i w obozach podległych Wydziałowi Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD (a

od marca 1946 r. MWD ZSRR). W odniesieniu natomiast do pkt 2 art. 3 zmiana polega

na zastąpieniu pobytu "w więzieniach i obozach karnego zesłania (łagrach) w ZSRR, w

więzieniach i obozach będących pod nadzorem NKWD na terenie Polski" pobytem "w

więzieniach i poprawczych obozach pracy oraz poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych (GUŁag) NKWD (a od marca

1946 r. MWD ZSRR)". Gdy zaś chodzi o art. 12 ustawy o kombatantach, omawiana

nowela przyjęła, że świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane w ustawie z

dnia 29 maja 1974 r. przysługują osobom, które zostały zaliczone do jednej z grup

inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem we wszystkich

miejscach wymienionych w art. 3 oraz we wszystkich miejscach określonych w art. 4

ust. 1. Tak więc nowela do ustawy o kombatantach stworzyła w sposób jednoznaczny

podstawę do dochodzenia renty inwalidzkiej przez osoby, które z przyczyn politycznych,

religijnych i narodowościowych przebywały na przymusowych zesłaniach i deportacji w

ZSRR (jeżeli wskutek tego stały się inwalidami), czego do tej pory przepisy formalnie

nie przewidywały, jak również przez osoby, które przebywały w innych obozach niż

obozy internowanych.

Poczynione wyżej spostrzeżenia i uwagi wskazują na trafność zarzutów kasacji,

iż Sąd Apelacyjny wydając zaskarżony wyrok bez należytego wyjaśnienia sprawy i bez

przeprowadzenia dowodów co do istotnych okoliczności sprawy naruszył przepisy

prawa materialnego (art. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach) oraz prawa procesowego (art.

232, art. 381 i art. 382 KPC), przy czym naruszenie tych ostatnich przepisów

rzeczywiście miało wpływ na wynik sprawy. Wobec tych uchybień Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39313 § 1 KPC uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok

Sądu Wojewódzkiego i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.