Combatant interned in former USSR territory may receive war disability pension despite document labels.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that a combatant labeled as 'interned' in the former USSR is eligible for a war disability pension. The court found that post-1945 Soviet camps were actually penal exile camps (lagers) used for political repression, not legal internment. Consequently, the court determined that the statutory definition of penal exile applies, granting the pension right despite the misleading administrative documentation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach; Art. 3 ust. 2 ustawy o kombatantach: Combatants detained in former USSR camps after 1945 are deemed to have been in penal exile camps and thus entitled to war disability pensions.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 23 stycznia 1997 r.
III ZP 9/96
Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Adam Józefowicz,
Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski, Teresa Romer
(współsprawozdawca), Stefania Szymańska, Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy, po
rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 23 stycznia 1997 r. wniosku Pierwszego Prezesa
Sądu Najwyższego o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej,
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego uchwały zawierającej odpowiedź
na następujące zagadnienie prawne:
Czy kombatant internowany na terytorium byłego ZSRR (tj. mający taki zapis w
legitymacji kombatanckiej) może nabyć prawo do renty inwalidzkiej wojennej ?
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Kombatant mający w legitymacji kombatanckiej zapis o "internowaniu" w
ZSRR może nabyć prawo do renty inwalidzkiej wojennej.
Uzasadnienie
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł o wyjaśnienie zagadnienia budzącego wątpliwości prawne i powodującego rozbieżności w orzecznictwie, powstałego
na tle interpretacji art. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz
niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.
U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), a także art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 24 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r., Nr 13,
poz. 68 ze zm.), przedstawiając je w formie pytania "czy kombatant internowany na
terytorium byłego ZSRR (tj. mający taki zapis w legitymacji kombatanckiej) może nabyć
prawo do renty inwalidzkiej wojennej"
W uzasadnieniu wniosku podano, że wątpliwość dotyczy osób, które uzyskały
status kombatanta na podstawie zaświadczeń władz radzieckich lub rosyjskich,
stwierdzających fakt internowania i przebywania w obozie dla internowanych również po
1945 r. Dokumenty powyższe w stosunku do różnych osób różnie określały charakter
obozów, w których osoby te przebywały, nazywając je "łagrami" albo "obozami dla
internowanych" także wtedy, gdy dotyczyło to tego samego obozu . Organy rentowe
przyjmują, że zapis o internowaniu uniemożliwia nabycie przez takie osoby prawa do
renty inwalidzkiej wojennej, mimo że ich aktualne inwalidztwo pozostaje w związku z
warunkami panującymi w obozie. Jest to wynikiem regulacji przyjętej w ustawie o
kombatantach, która w kwestii prawa do renty inwalidzkiej wojennej odsyła do ustawy z
dnia 29 maja 1974 r. o z.i.w., pomijając kombatantów, którzy status ten uzyskali z tytułu
przebywania w niewoli lub obozach dla internowanych. Rodzaje działalności
uprawniające do uznania danej osoby za kombatanta, wskazane w przepisach art. 1 do
3 ustawy o kombatantach, obejmują przebywanie w niewoli lub obozach dla internowanych, o ile było to spowodowane działalnością kombatancką wymienioną w art. 1
ust. 2 ustawy (art. 3 pkt 1 ustawy). Ustawa o kombatantach przyznaje kombatantom i
osobom represjonowanym w rozumieniu jej art. 4 uprawnienie do renty inwalidzkiej
wojennej na podstawie ustawy z 29 maja 1974 r. o z.i.w. (art. 12), pomijając jednak
osoby przymusowo zesłane i deportowane do ZSRR i nie uwzględniając osób, które
uzyskały status kombatanta w związku z "przebywaniem w niewoli lub obozach dla
internowanych". Wątpliwości dotyczą jedynie kombatantów, którzy ten status uzyskali w
związku z pobytem w niewoli lub obozach dla internowanych, skoro ustawa o z.i.w.
wśród okoliczności uzasadniających inwalidztwo wojenne wymienia w art. 7 pkt 4
również pobyt w niewoli lub w obozach dla internowanych. Zakresy pojęć "kombatant" i
"inwalida wojenny" nie są identyczne. Zakres pierwszego z tych pojęć jest szerszy od
zakresu drugiego z nich. Każdy inwalida wojenny jest kombatantem albo osobą
represjonowaną, ale nie każdy kombatant (osoba represjonowana) jest jednocześnie
inwalidą wojennym. Wcześniejsza ustawa o z.i.w. wraz z ustawą o kombatantach
tworzą system zabezpieczenia osób zasłużonych dla Ojczyzny oraz osób
pokrzywdzonych (represjonowanych). Ustawa o kombatantach i ustawa o z.i.w.,
pozostają ze sobą w związku i łącznie regulują pełny katalog okoliczności uzasadniających uznanie wymienionych w niej stanów faktycznych za inwalidztwo wojenne.
Zdaniem przedstawiającego zagadnienie można pominięcie w odesłaniu do
ustawy o z.i.w. zawartym w art. 12 ustawy o kombatantach sytuacji wymienionych w art.
3 pkt 1 tej ustawy (a więc przebywanie w niewoli lub w obozach internowanych,
spowodowane działalnością kombatancką) uzasadniać z legislacyjnego punktu widzenia tym, że inwalidztwo powstałe w związku z pobytem w niewoli lub w obozie dla
internowanych uznane było w art. 7 pkt 4 ustawy o z.i.w. za inwalidztwo pozostające w
związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych. Ograniczenie w
odesłaniu do art. 3 ust. 2 ustawy o kombatantach było spowodowane i uzasadnione
potrzebą umieszczenia "nowych" okoliczności wymienionych w tym przepisie w katalogu ustawy o z.i.w., dotąd bowiem nie były one w nim ujęte. Nie zmienia tego fakt, że
art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. odwołuje się do szerszego katalogu
przyczyn internowania niż ustawa z dnia 29 maja 1974 r. Przepis art. 7 pkt 4 ustawy o
z.i.w. jest ogólniejszy i jako taki mieści w sobie każde internowanie z przyczyn działalności kombatanckiej. Dotyczy to jednak tylko okresu lat 1939-1945, co oznaczałoby, że
osoby internowane na terenie b. ZSRR po 1945 r., nie mogą nabyć prawa do renty
inwalidzkiej z tytułu inwalidztwa powstałego w związku z tym internowaniem, mimo
posiadania statusu kombatanta.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach
będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze
zm.) w preambule stwierdza między innymi, że "ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich"...są winne "cierpień zadanych wielu obywatelom
Państwa Polskiego, ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych", a
"kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek... oraz szczególna
troska i opieka ze strony instytucji państwowych...".
Art. 1 tej ustawy określa kto w jej rozumieniu jest kombatantem, art. 2 wskazuje
jakie rodzaje działalności uznane są za działalność równorzędną z działalnością
kombatancką, a art. 3 zalicza do okresów działalności kombatanckiej lub z nią równorzędnej czas przebywania w niewoli lub obozach internowania, spowodowanego działalnością kombatancką określoną w art. 1 ust. 2 (art. 3 pkt 1), a także w więzieniach i
obozach karnego zesłania (łagrach) w ZSRR, spowodowanego działalnością, o której
mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2 (art. 3 pkt 2 ustawy). Ustawa ta ma zastosowanie nie tylko
do kombatantów, ale również do "osób represjonowanych", a wymienione w niej
represje, to między innymi okresy przebywania z przyczyn politycznych, religijnych i
narodowościowych: w więzieniach i łagrach ZSRR (art. 4 ust. 1 pkt 4 lit. a) oraz na
przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR (art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b).
W rozdziale 3 ustawy, określającym uprawnienia emerytalne, przewidziano dla
kombatantów będących inwalidami wojennymi lub wojskowymi świadczenia pieniężne i
inne uprawnienia określone w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i
wojskowych oraz ich rodzin. Powyższe świadczenia i uprawnienia przysługują na tych
samych zasadach również osobom, które zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów
wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w miejscach, o których mowa
w art. 3 pkt 2, a więc między innymi "w więzieniach i obozach karnego zesłania
(łagrach) w ZSRR" i w art. 4 ust. 1 pkt 1,2, 3 lit. a oraz pkt 4, to jest między innymi "z
przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych w więzieniach i łagrach ZSRR".
Z powyższego wynika, że możliwość nabycia prawa do renty inwalidzkiej wojennej na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych
i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 13, poz. 68 ze zm.) nie
dotyczy osób przymusowo zesłanych i deportowanych do ZSRR [...] i jest ograniczona
do osób przebywających w więzieniach i obozach karnego zesłania (łagrach) w ZSRR.
Ustawa o z.i.w., w rozdziale 2 dotyczącym uprawnień inwalidów wojennych, za
inwalidztwo powstałe w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter
wojennych uznaje inwalidztwo będące następstwem zranień, kontuzji i innych obrażeń
lub chorób doznanych między innymi w związku z pobytem w niewoli lub w obozie dla
internowanych (art. 7 pkt 4). Ustawa o kombatantach uzupełnia "katalog sytuacji"
będących przyczyną inwalidztwa wojennego, wymienionych w ustawie o z.i.w.
Zakresy obu powołanych wyżej ustaw były już przedmiotem analizy Sądu
Najwyższego w uchwale z dnia 9 listopada 1993 r., II UZP 24/93 (OSNCP 1994 z. 6
poz. 124), w myśl której "działalność kombatancka określona w art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 24 maja 1991 r. o kombatantach (...) upoważnia do uznania kombatanta za
inwalidę wojennego, jeżeli jego inwalidztwo powstało w okolicznościach określonych w
art. 7 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych (...)". W
uzasadnieniu uchwały podano, iż "już sam tytuł ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r.
wskazuje, że ma ona szerszy zakres w stosunku do podmiotów objętych ustawą o z.i.w.
Zdaniem Sądu Najwyższego intencją ustawodawcy było potraktowanie w jednakowy
sposób wszystkich kombatantów". Z rozważań zawartych w uchwale wynika, że ustawa
o kombatantach obejmuje szerszy krąg osób niż ustawa o z.i.w., co w uzasadnieniu
uchwały zostało sformułowane w ten sposób, iż "wprawdzie każdy żołnierz, o którym
mowa w art. 6 ustawy o z.i.w. jest równocześnie kombatantem w rozumieniu art. 1 ust.
2 ustawy o kombatantach, jednakże nie każda osoba legitymująca się działalnością
kombatancką, była żołnierzem w tym znaczeniu".
Przedstawione uwagi pozwalają na stwierdzenie, że ustawa o z.i.w., uchwalona
w roku 1974 i wielokrotnie nowelizowana, z oczywistych względów nie wymienia w
przepisach art. 6,7 i 8 niektórych sytuacji uzasadniających uznanie działalności kombatanckiej za przesłankę powstania inwalidztwa wojennego. Uzupełnienie tych sytuacji
zawiera ustawa o kombatantach i obecnie one również mogą stanowić podstawę do
ubiegania się o rentę inwalidzką wojenną. Kombatant, który w związku z działalnością
kombatancką, rozumianą stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy o kombatantach, przebywał
w niewoli lub w obozach internowania i stał się w związku z tym inwalidą na skutek
zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób nabywa prawo do renty inwalidzkiej
wojennej, o ile pobyt w tych miejscach trwał w latach 1939-1945, do którego to okresu
ogranicza się ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o z.i.w..
Art. 12 ust. 2 ustawy o kombatantach przyznaje między innymi prawo do renty
inwalidzkiej wojennej przewidzianej w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i
wojskowych oraz ich rodzin nawet osobom, które nie będąc kombatantami w
rozumieniu art. 1 ust. 2, zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów wskutek
inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w (...) "więzieniach i obozach karnego
zesłania (łagrach) w ZSRR" bez ograniczenia latami wojny.
Pojęcie "internowanie" (przebywanie w obozie dla internowanych) oznacza
skierowanie i osadzenie w specjalnie utworzonych obozach oddziałów państwa wojującego, które przekroczyły granice państwa neutralnego oraz osadzenie w obozach do
zakończenia wojny obywateli państwa nieprzyjacielskiego, co mogło nastąpić w okresie
wojny, to jest w latach 1939-1945. Nie można więc mówić o internowaniu obywateli
polskich w ZSRR po 1945 r., skoro po tej dacie obozy dla internowanych - w rozumieniu
ustawy o z.i.w. i ustawy o kombatantach - nie istniały. Takie stanowisko zajęła także
Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Pamięci
Narodowej w piśmie z dnia 27 lutego 1995 r., skierowanym do Zarządu Głównego
Związku Sybiraków.
Obozy nazywane przez władze radzieckie "obozami internowania" nie mogą
jednak być za takie uznawane, a pobyt w nich jest tożsamy z pobytem w łagrach. Osadzenie w nich dokonywane było bowiem z przyczyn politycznych, obozy zaś podlegały
nadzorowi NKWD (Głównego Zarządu do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych),
a następnie Wydziału Obozów Kontrolno-Filtracyjnych NKWD. Warunki życia były w
nich analogiczne do tych, jakie panowały w łagrach, a decydujące dla ich statusu było
to, że uwięzieni w nich polscy żołnierze i członkowie ruchu oporu byli zmuszani do niewolniczej, wyniszczającej pracy. Służyły więc one represjom wobec osób osadzonych w
nich z przyczyn politycznych. O "internowaniu" nie można mówić po zakończeniu wojny.
Nie można też przyjmować, że ustawodawca pozbawił uprawnień do otrzymania świadczeń z ustawy o z.i.w. tych kombatantów-inwalidów wojennych, którzy poddani byli w
ZSRR represjom już po zakończeniu wojny 1939-1945 r. Takie stanowisko pozostaje
ponadto w sprzeczności nie tylko z nazwą ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu
powojennego, ale też z treścią jej preambuły, w której zawarta jest intencja ustawodawcy, iż "kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich
rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych..."
Zaświadczenie władz radzieckich lub rosyjskich stwierdzające fakt "internowania"
w ZSRR po zakończeniu drugiej wojny światowej operuje więc swego rodzaju fikcją,
bowiem w rzeczywistości było to "przebywanie w więzieniach i obozach karnego
zesłania (łagrach) w ZSRR" w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach. Status
i faktyczny charakter takich obozów, nazywanych przez te władze "obozami dla
internowanych", określa w myśl art. 8 ust. 1 pkt 2 Kierownik Urzędu do Spraw
Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej Komisji Badania
Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, stwierdzając faktyczny charakter obozów, w
których osadzani byli po 1945 r. obywatele polscy w ZSRR. W świetle ujawnionych
faktów historycznych, Kierownik Urzędu powinien dokonywać w legitymacjach
kombatanckich wpisów odpowiadających rzeczywistości, a nie bezkrytycznie posługiwać się sformułowaniami zawartymi w dokumentach wydawanych przez władze radzieckie lub rosyjskie, używające pojęć, których treść jest nieadekwatna do treści tych
samych pojęć, przyjętych w ustawie o kombatantach i prawie międzynarodowym.
Internowanie w ZSRR nie miało nic wspólnego z tą instytucją, przewidzianą w nie
ratyfikowanych przez b. ZSRR Konwencjach Haskiej z 1907 r. i Genewskiej z 1929 r.
Prowadzi to do wniosku, że kombatant-inwalida wojenny doznający represji po
zakończeniu wojny "w obozach internowania", nabywa prawo do renty inwalidzkiej
wojennej, jako przebywający "w więzieniach lub obozach karnego zesłania w ZSRR".
Kierując się tymi względami podjęto uchwałę jak w sentencji.