III PK 70/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PK 70/11

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa P.K.

przeciwko Wojewódzkiemu Ośrodkowi Ruchu Drogowego w […]

o przywrócenie do pracy,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 17 lutego 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 18 lutego 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

2. zasądza

dwadzieścia)

od powoda

zł

na

tytułem

rzecz

zwrotu

pozwanego

kosztów

(sto

zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z 18 lutego 2011 r. oddalił apelację powoda od

wyroku oddalającego jego powództwo o przywrócenie do pracy i zasądzającego

odszkodowanie, w sytuacji gdy pozwany pracodawca nie uzyskał zgody związku

zawodowego wymaganej w trybie art. 32 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych,

jednak

zachowanie

społecznego

oraz

obowiązujące

powoda

go

naruszało

standardy

zasady

współżycia

zawodowe.

Podstawę

rozstrzygnięcia o odszkodowaniu stanowił przepis art. 8 k.p. w związku z art. 477 1

k.p.c. i art. 58 k.p.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

podstawę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. „wobec istnienia w orzecznictwie Sądu

Najwyższego rozbieżności poglądów w zakresie możliwości zastosowania klauzuli

generalnej z art. 8 k.p. wobec pracowników szczególnie chronionych z tytułu

pełnienia funkcji związkowej”. W uzasadnieniu tego wniosku podano, że

rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w kwestii orzekania o odszkodowaniu

w miejsce przywrócenia do pracy pracownika szczególnie chronionego odnosi

się do: - wyroków z 15 marca 2006 r., II PK 127/05, LEX nr 277809 i z 6 kwietnia

2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 90, w których Sąd Najwyższy

wskazał na konieczność uwzględnienia roszczenia pracownika szczególne

chronionego, opartego na braku zgody związku zawodowego na rozwiązanie z nim

stosunku pracy, pomimo ciężkiego naruszenia przez pracownika obowiązku

pracowniczego oraz do wyroków z 11 października 2005 r., I PK 45/05, LEX nr

176303, w którym orzeczono o możliwości oddalenia powództwa o przywrócenie do

pracy działacza związkowego jeżeli żądanie pracownika godziłoby w elementarne

zasady przyzwoitości, podobnie jak w orzeczeniu z 27 lutego 1997 r., I PKN 23/97,

OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 419.

Pozwany wniósł o nieprzyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej, wbrew warunkom określonym w

art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., skupia się na orzecznictwie, zamiast w pierwszej

kolejności na przepisie prawa, który jest przedmiotem zainteresowania tej

przesłanki przedsądu. Rozbieżność w orzecznictwie jest warunkiem przesłanki

przedsądu z tej podstawy, jednak spełnia się ona dopiero wtedy, gdy istnieje

potrzeba wykładni określonego przepisu prawa. Tu wniosek i jego uzasadnienie w

ogóle nie wydzielają samego przepisu art. 8 k.p. i nie wskazują w czym wrażałaby

się potrzeba wykładni tego przepisu. Czym innym jest bowiem jego zastosowanie w

konkretnej sprawie. To ostatnie nie stanowi przedmiotu tej przesłanki przedsądu

(lecz przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., do ktorej wniosek nie odwołuje się;

nawet hasłowo nie twierdzi, że skarga jest oczywiście uzasadniona). W analizie na

gruncie podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. nie chodzi też o łączną

wykładnię kilku przepisów składających się na określoną podstawę rozstrzygnięcia,

na przykład art. 8 k.p. w związku z art. 4771 k.p.c. i art. 58 k.p., zresztą wniosek nie

twierdzi, że potrzeba wykładni obejmuje również te ostatnie przepisy. Innymi słowy

wniosek nie wykazuje jurydycznie iż przepis art. 8 k.p. „budzi poważne wątpliwości”

w wykładni lub wywołuje „rozbieżności w orzecznictwie sądów”.

Nie jest uprawnione pytanie, czy na podstawie art. 8 k.p. zawsze powinno

być uwzględnione roszczenie o przywrócenie do pracy działacza związkowego z

którym rozwiązano stosunek pracy bez zgody związku zawodowego, gdyż w tych

sprawach przepis art. 8 k.p. nigdy nie stanowi jednej (samodzielnej) podstawy

prawnej rozstrzygnięcia. Zachodzi więc podstawowa wątpliwość czy wskazane w

uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi wyroki Sądu Najwyższego świadczą o

rozbieżności w orzecznictwie sądów, która to miałaby przemawiać (dowodzić)

potrzeby wykładni art. 8 k.p. (albo tylko art. 8 k.p.). Otóż nie ma wątpliwości, iż z

wskazanego we wniosku orzecznictwa nie wynika teza, iżby pracodawca nie mógł

odwoływać się do art. 8 k.p. i zarzucać pracownikowi nadużycie prawa do ochrony

zatrudnienia z tytułu funkcji w organizacji związkowej lub sprzeczność żądania z

zasadami współżycia społecznego oraz iżby ten przepis prawa (art. 8 k.p.) nie mógł

stanowić podstawy prawnej rozstrzygania takich sporów. Orzecznictwo nie jest więc

sprzeczne, co do tego że przepis ten ma zastosowanie w takich sprawach. Inną

kwestią jest rozłożenie akcentów w wykładni i stosowaniu tego przepisu, jako że

odwołuje się do klauzul generalnych. Wykładnia i stosowanie prawa jest

suwerennym prawem sądów powszechnych. Przepis który stanowi klauzulę

generalną prawo to jedynie wzmacnia. W ocenie wniosku ważniejsze jest

stwierdzenie, że klauzula generalna wręcz zakłada rozbieżność orzecznictwa, gdyż

z założenia odnosi się do różnych sytuacji faktycznych. Jeżeli Sąd Najwyższy w

konkretnej sprawie stwierdza, że stosowanie art. 8 k.p. dopuszczalne jest w

okolicznościach „szczególnie rażącego naruszenia obowiązków pracowniczych”

(wyrok z 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06), to również odwołuje się do normy bardzo

ogólnej. Inny słowy nie jest możliwa taka wykładnia art. 8 k.p., która zawierałaby

swoiste „wytyczne” w jakich (kazuistycznych) sytuacjach sąd powszechny miałby

uwzględnić albo nie uwzględnić zarzuty pracodawcy o sprzeczności żądania

pracownika z art. 8 k.p., nawet gdyby dotyczyło to sytuacji pracownika szczególnie

chronionego. W orzecznictwie nie powiedziano wszak, że pracownik jest zawsze

bezwzględnie

chroniony.

Wszelkie

bowiem

ograniczanie

i

formułowanie

określonych kryteriów lub przesłanek byłoby wbrew klauzuli generalnej, która może

mieć zastosowanie do różnych sytuacji (które trudno obecnie nawet określić czy

przewidzieć). Wiążącej więc wykładni sprzeciwiałaby się ustrojowa rola sądów.

Wielość orzeczeń na tle art. 8 k.p. pokazuje, że Sąd Najwyższy nie może zastąpić

ustawodawcy. Orzecznictwo może różnie rozkładać akcenty i być nawet rozbieżne,

ale nie jest to sytuacja szczególna. Chodzi więc o to, że wykładnia przepisu, który

stanowi klauzulę generalną nie może być rozumiana jako możliwość zastąpienia

zwrotów niedookreślonych (ogólnych klauzul) przez opis sytuacji wyczerpujących te

klauzule (postanowienie Sądu Najwyższego z 5 listopada 2008 r., III SK 22/08,

OSNP 2009 nr 23-24, poz. 331; podobnie też postanowienie Sądu Najwyższego z

11 kwietnia 2003 r., I PK 558/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 283). Klauzule generalne

mają określoną rolę w systemie prawa i dlatego można mówić o ich stosowaniu w

konkretnej sprawie. Natomiast próba wykładni klauzuli generalnej, może być

odczytana jako ograniczenie takiego przepisu.

W orzecznictwo powiedziano też, że stosowanie klauzuli z art. 8 k.p. nie

może być ograniczane tylko do ciężkiego naruszenia obowiązków przez

pracownika (wyrok Sądu Najwyższego z 3 sierpnia 2007 r., I PK 82/07, LEX nr

470023). Stanowiłoby to nieuzasadnione zawężenie stosowania tej klauzuli. Nie

jest ono warunkowane aż ciężkim naruszeniem podstawowych obowiązków przez

pracownika. Jej stosowanie wynika z niemożności czynienia ze swego prawa

użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego

prawa lub zasadami współżycia społecznego. Użytek taki nie jest uważany za

wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Takie też znaczenie tej klauzuli

generalnej potwierdził Trybunał Konstytucyjny na tle sprawy dotyczącej ochrony

stosunku pracy. Prócz zgodności art. 8 k.p. z Konstytucją stwierdził, że przy

występowaniu określonej w nim sprzeczności każde działanie albo zaniechanie

może być uznane za nadużycie prawa (wyrok Trybunału z dnia 23 października

2006 r., SK 42/04, OTK-A 2006/9/125; podobnie w odniesieniu do art. 5 k.c. w

wyrok Trybunału z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99, OTK 2000/7/254).

Stosowanie klauzuli z art. 8 k.p. nie może być zatem ograniczane tylko do ciężkiego

naruszenia obowiązków przez pracownika. Brak zgody związku zawodowego nie

daje więc bezwzględnej ochrony stosunku pracy pracownika będącego członkiem

zarządu związku. Orzecznictwo niemniej różnie rozkłada akcenty w związku z

stosowaniem art. 8 k.p., co nie zawsze tłumaczy tylko indywidualny charakter

każdej sprawy oraz okoliczności niezgodnego z prawem zachowania pracownika

przemawiające za odmową ochrony. Można dostrzec stanowisko przyjmujące, że

celem ochrony działacza związkowego jest wyłącznie zagwarantowanie mu

niezależności w wypełnianiu funkcji, a przepisy wyznaczające zakres tej ochrony

mają charakter regulacji szczególnej i muszą być wykładane ściśle. Działalność

związkowa nie może przeto być pretekstem do nieuzasadnionego uprzywilejowania

pracownika w sferach niedotyczących sprawowania przez niego funkcji. Przeciwny

sposób myślenia o ochronie trwałości stosunku pracy działaczy związkowych byłby

dyskryminujący dla pracowników, którzy członkami związku zawodowego nie są

albo nie sprawują w nich żadnej funkcji (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 26

listopada 2003 r., I PKN 616/02, Pr. Pracy 2004/6/34; z 11 września 2001 r., I PKN

619/00, OSNP 2003 nr 16, poz. 376). Pośrednio myśl taka występuje w wskazanym

wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2006 r. oraz w wyroku

Trybunału z 7 kwietnia 2003 r. (P 7/02 OTK-A 2003/4/29), dotyczącym zakresu

podmiotowej ochrony z art. 32 ustawy związkowej. Jednakże, wobec jednoznacznej

treści tego przepisu, nie można ograniczyć ochrony zeń wynikającej tylko do

zachowań związanych z działalnością związkową. Hipoteza przepisu obejmuje

ochroną wszak cały stosunek pracy, stąd wyróżnia się stanowisko orzecznictwa, że

oddalenie na podstawie art. 8 k.p. roszczenia o przywrócenie do pracy może mieć

miejsce

wyjątkowo,

w

okolicznościach

szczególnie

rażącego

naruszenia

obowiązków pracowniczych lub obowiązujących przepisów prawa (wyrok Sądu

Najwyższego z 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 90).

Ochrona zatrudnienia miałaby być przy tym silna już wobec samego braku zgody

na rozwiązanie stosunku pracy (wyrok z 15 października 1999 r., I PKN 306/99,

OSNP 2001 nr 5, poz. 146). Nie podlegałaby uchyleniu również przy ciężkim

naruszeniu przez pracownika podstawowych obowiązków - art. 52 k.p. (wyrok z

dnia 16 czerwca 1999 r., I PKN 127/99, OSNP 2000 nr 17, poz. 652). W

orzecznictwie zdaje się jednak przeważać stanowisko, które ochrony z art. 32

ustawy związkowej nie przyjmuje jako absolutnie bezwzględnej i które w zależności

od zachowania pracownika oraz okoliczności sprawy pozwala nie uwzględnić

roszczenia o przywrócenie na pracy na podstawie art. 8 k.p., nie tylko, gdy zasadne

byłoby rozwiązanie stosunku pracy w trybie art. 52 k.p., ale również w razie

rozwiązania za wypowiedzeniem (wyroki: z 18 stycznia 1996 r., I PRN 103/95,

OSNP 1996 nr 15, poz. 210; z 27 lutego 1997 r., I PKN 17/97, OSNP 1997 nr 21,

poz. 416; z 20 sierpnia 1997 r., I PKN 225/97, OSNP 1998 nr 10, poz. 305; z 17

września 1997 r., I PKN 273/97, OSNP 1998 nr 13, poz. 394; z 2 sierpnia 2000 r., I

PKN 755/99, OSNP 2002 nr 4, poz. 88). Nie obowiązuje więc schemat w orzekaniu,

jaki zdaje się zakładać skarżący. Błędne zatem byłoby stanowisko, że orzecznictwo

w tych sprawach ma być jednolite, co ze względu na art. 8 k.p. nie jest możliwe,

nawet gdy chodzi o ochronę wynikającą z art. 32 ustawy związkowej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2 k.p.c.

O kosztach strony pozwanej orzeczono z uwzględnieniem § 11 ust. 1 pkt 1 i

§ 12 ust. 4 pkt 2 (stosowanego odpowiednio do odpowiedzi na skargę)

rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych.