II PK 239/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PK 239/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa M. S.

przeciwko Gospodarstwu Rolnemu A. I. Ferma Drobiu i H.I.

o ustalenie istnienia stosunku pracy i inne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skarg kasacyjnych stron pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 5 kwietnia 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia do rozpoznania skarg A. I. i H. I.,

2. zasądza od pozwanych na rzecz powoda kwoty po 1.350 zł,

powiększone o stawkę podatku od towarów i usług, tytułem

zwrotu

kosztów

nieopłaconej

pomocy prawnej

udzielonej

powodowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 5

kwietnia 2011 r., w sprawie z powództwa M. S. przeciwko Gospodarstwu Rolnemu

/.../, o ustalenie istnienia stosunku pracy i inne, na skutek apelacji pozwanej A. I. i

H. I. od wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy z dnia 28 października 2010 r.,

oddalił apelacje pozwanych.

Pozwane zaskarżyły ten wyrok skargami kasacyjnymi w całości, zarzucając

mu:

- A I.: naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: art. 22 k.p., art. 65 k.c.,

art. 60 k.c., art. 6 k.c., art. 506 k.c., art. 84 k.c., art. 87 w związku z art. 88 k.c., art.

734 k.c. w związku z art. 750 k.c., art. 737 k.c. w związku z art. 750 k.c., art. 738

k.c. w związku z art. 750 k.c., a także naruszenie przepisów postępowania w

sposób, który miał istotny wpływ na wynik sprawy: art. 230 k.p.c., art. 232 k.p.c. i

art. 229 k.p.c.,

- H. I.: naruszenie art. 22 k.p., w szczególności § 1 2, art. 65 k.c., art. 60 k.c., art.

6 k.c., art. 506 k.c., art. 84 k.c., art. 87 w związku z art. 88 k.c., art. 98 k.c. i art. 99 §

2 k.c., art. 518 k.c., art. 103 k.c., art. 88 k.c., art. 734 k.c. w związku z art. 750 k.c.,

art. 737 k.c., art. 740 k.c. i art. 741 k.c. w związku z art. 750 k.c., art. 738 k.c. w

związku z art. 750 k.c., a także naruszenie przepisów postępowania w sposób,

który miał istotny wpływ na wynik sprawy: art. 230 k.p.c., art. 231 k.p.c., art. 232

k.p.c. i art. 229 k.p.c.

Skarżąca A. I. wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazując, że „w sprawie występuje istotne zagadnienia prawne: czy w sytuacji,

gdy powód, mający pełną zdolność do czynności prawnych w pełni świadomie i

dobrowolnie dokonuje rejestracji działalności gospodarczej, a następnie zawiera z

pozwaną umowę cywilnoprawną (umowę o świadczenie usług), gdzie strony miały

ewidentny zamiar zawrzeć taką umowę (i to na warunkach w pełni i zgodnie przez

strony ustalonych), a nie umowę o pracę, łamiąc zasadę, iż umów należy

dotrzymywać, może żądać ustalenia po kilku latach wykonywania umowy

cywilnoprawnej, że zawarł umowę o pracę (twierdząc, iż do zawarcia umowy

cywilnoprawnej i rejestracji działalności gospodarczej został przymuszony przez

pozwaną id. 1- usługodawcę), czyniąc to bez uchylenia się od oświadczeń woli

złożonych zarówno w trakcie zawierania umowy, jaki oświadczeń woli złożonych w

trakcie rejestracji działalności gospodarczej; czy każde podporządkowanie

prowadzi do przyjęcia istnienia stosunku pracy, czy nie należy dokonać odróżnienia

cech charakterystycznych stosunku podporządkowania, występującego na tle

umowy o pracę od możliwości wskazania sposobu wykonywania przez dającego

zlecenie, które jest dopuszczalne na tle art. 737 k.c.”.

Skarżąca H. I.

wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazując, że „w niniejszej sprawie występują następujące zagadnienia prawne:

czy w sytuacji, gdy powód, mający pełną zdolność do czynności prawnych w pełni

świadomie i dobrowolnie dokonuje rejestracji działalności gospodarczej, a

następnie zawiera z pozwaną H. I. umowę cywilnoprawną (umowę o świadczenie

usług), gdzie strony miały ewidentny zamiar zawrzeć taką umowę, a nie umowę o

pracę, łamiąc zasadę, iż umów należy dotrzymywać, może żądać ustalenia po

ponad roku wykonywania umowy cywilnoprawnej, z powołaniem się na fakt, że

wówczas zawarł umowę o pracę (twierdząc, iż do zawarcia umowy cywilnoprawnej i

rejestracji działalności gospodarczej został przymuszony przez pozwaną A. I. usługodawcę), czyniąc to bez uchylenia się od oświadczeń woli złożonych zarówno

w trakcie zawierania umowy, jak i oświadczeń woli złożonych w trakcie rejestracji

działalności gospodarczej?, czy każde podporządkowanie (stosowanie się do

zaleceń przy wykonywaniu obowiązków) prowadzi do przyjęcia istnienia stosunku

pracy, tj. czy nie należy dokonać odróżnienia cech charakterystycznych stosunku

podporządkowania, występującego na tle umowy o pracę od możliwości wskazania

sposobu wykonywania czynności przez dającego zlecenie, które jest dopuszczalne

na tle art. 737 k.c.? oraz czy osoba niemająca umocowania (z uwagi na jego

nieważność) lub przekraczająca zakres umocowania może skutecznie zawrzeć

umowę o pracę w imieniu i na rzecz mocodawcy (zwłaszcza wobec odmiennej woli

mandanta) w sytuacji, gdy zachowanie osoby udzielającej pełnomocnictwa polega

wyłącznie na milczącym dopuszczeniu osoby świadczącej usługi do pracy i to

dopiero po spełnieniu przez niego warunku w postaci założenia przez niego i

rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej (od marca 2006 r. tj. od kiedy

Sądy ustaliły związanie powoda z H. I.

stosunkiem pracy)? W dalszej

konsekwencji: czy i w jakich okolicznościach bierne zachowanie (milczenie)

kontrahenta działającego przez rzekomego pełnomocnika stanowi potwierdzenie

zawarcia umowy (oraz ewentualnie jakiego rodzaju umowy)?”, a także, iż w sprawie

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości,

oraz że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

W odpowiedzi na skargi powód wniósł o wydanie postanowienia o ich

nieprzyjęciu do rozpoznania, ewentualnie o ich oddalenie i zasądzenie od

pozwanych na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). W

związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien

wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w

powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym,

że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje

potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy.

Odnosząc się do wniosku o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej A. I.

w zakresie powołanego przez nią pytania pierwszego - w kontekście ustalenia

przez Sądy obu instancji istnienia stosunku pracy łączącego powoda z pozwaną należy wskazać, że kwestia zasad kwalifikacji umowy zawartej między stronami

stosunku prawnego jako umowy o pracę ma bogate orzecznictwo Sądu

Najwyższego. Przyjmuje się w nim, że decydujące znaczenie mają przepisy art.

22 §

i 12

k.p.

Jeśli

sposób

wykonywania

pracy

opowiada

cechom

charakterystycznym wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę

(art. 22 § 1 k.p.), powyższe przepisy nakazują kwalifikować go jako stosunek pracy,

bez względu jego nazwę czy też wolę stron. Jeżeli dany stosunek prawny wykazuje

różne cechy, charakterystyczne zarówno dla wykonywania zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę, jak i umów cywilnoprawnych, dla oceny rodzaju

stosunku prawnego decydujące jest ustalenie, które z tych cech mają charakter

przeważający (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 20 marca 1965 r., III PU 28/64,

OSNC 1965 nr 9, poz. 157 z glosami T. Gleixnera w OSP 1965 nr 12, poz. 253 i S.

Wójcika w OSP 1966 nr 4, poz. 86; 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98, OSNAPiUS

1999 nr 14, poz. 449; 14 września 1998 r., I PKN 334/98, OSNAPiUS 1999 nr 20,

poz. 646; 28 października 1998 r., I PKN 416/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 775;

7 marca 2006 r., I PK 146/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 67; z 5 maja 2010 r., I PK

8/10, LEX nr 602668; z 10 lutego 2010 r., II PK 157/09, OSNP 2011 nr 13-14, poz.

179; z 14 grudnia 2009 r., I PK 108/09, LEX nr 564760; z 2 grudnia 2009 r., I PK

123/09, OSNP 2011 nr 11-12, poz. 152; z 7 października 2007 r., III PK 38/0, LEX

nr 560867; z 3 czerwca 2008 r. , I PK 311/07, OSNP 2009 nr 19-20, poz. 25). Nie

można uznać, że w sprawie występuje zagadnienie prawne lub zachodzi potrzeba

wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii

prawnej prezentowanej przez skarżącego i wyraził swój pogląd w licznych

wcześniejszych orzeczeniach co do interpretacji wskazywanych w podstawach

kasacyjnych przepisów, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę

tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 grudnia 2008 r., II

PK 220/08, LEX nr 523522 oraz z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNAPiUS - wkładka z 2003 r. nr 13, poz. 5).

Jeśli zaś chodzi o pytanie drugie, to przedstawiany problem odrywa się od

podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, gdyż dokonane w nim ustalenia

faktyczne

w żaden

sposób

nie

potwierdzają,

aby Sąd

przyjął istnienie

pracowniczego podporządkowania wyłącznie na podstawie obowiązku powoda

stosowania się do wskazówek pozwanych w zakresie chowu i hodowli kurcząt, a

tym samym miał problem z dokonaniem odróżnienia „cech charakterystycznych

stosunku podporządkowania, występującego na tle umowy o pracę od możliwości

wskazania sposobu wykonywania przez dającego zlecenie, które jest dopuszczalne

na tle art. 737 k.c.” Istotne zagadnienie prawne, jeżeli miałoby stanowić przyczynę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania po myśli art. 398 9 § 1 pkt 1 k.p.c.,

powinno występować w rozpoznawanej sprawie. Nie można natomiast rozpatrywać

kwestii prawnej oderwanej od wyjaśnionego w sprawie stanu faktycznego. W

postępowaniu kasacyjnym nie jest bowiem dopuszczalne powołanie nowych faktów

i dowodów, a Sąd Najwyższy, art. 39813 § 2 k.p.c., jest związany ustaleniami

faktycznymi, stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109).

Co zaś się tyczy skargi kasacyjnej pozwanej H. I., to sformułowane przez nią

zagadnienia prawne (identycznej zresztą treści w zakresie pytania pierwszego i

drugiego) dotyczą tych samych problemów, które stanowiły przedmiot wątpliwości

przedstawianych przez pozwaną A. I. Stąd też zawarte w odniesieniu do tych

problemów uwagi są aktualne również w tym przypadku. Co do trzeciego pytania,

jeszcze raz podkreślić należy, że jeżeli w treści stosunku prawnego łączącego

strony przeważają cechy charakterystyczne dla stosunku pracy określone w art. 22

§ 1 k.p. (wykonywanie za wynagrodzeniem pracy określonego rodzaju na rzecz

pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez

pracodawcę), to mamy do czynienia z zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy,

bez względu na nazwę umowy zawartej przez strony oraz ich wolę (por. przywołane

wyżej orzecznictwo Sądu Najwyższego – w tym w szczególności wyrok z dnia 3

czerwca 2008 r., I PK 311/0).

Także gdy idzie o pozostałe przesłanki, przywołane przez skarżącą H. I.

, tj. potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, oraz

oczywistą zasadność skargi należy uznać, że nie zostały przedstawione argumenty

przekonujące o tym, że skarga powinna zostać przyjęta do rozpoznania przez Sąd

Najwyższy.

W świetle okoliczności sprawy nie jest konieczne dokonanie wykładni art. 22

§ 12 k.p., zwłaszcza w kierunku sugerowanym przez skarżącą, gdyż przepis ten

wyraża jasny zakaz zastąpienia umowy o pracę umową cywilnoprawną przy

zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w § 1; nie jest przy tym

istotne, ile następujących po sobie stosunków pracy (z iloma pracodawcami)

zostało z jego naruszeniem zawarte.

Odnosząc się natomiast do tezy o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej

należy wskazać, że w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego zwykle

wynika ona z oczywistego, widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa

polegającego na sprzeczności wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem

lub powszechnie przyjętymi regułami interpretacji. Nie chodzi zatem o takie

naruszenie prawa, które może stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 398 4

k.p.c., lecz o naruszenie kwalifikowane (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z

26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z 25 lutego 2008 r., I UK 339/07,

LEX nr 453109; z 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20 poz. 494;

z 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437; z 8

marca 2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Jeżeli więc przesłanką wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest twierdzenie skarżącego, iż skarga

jest oczywiście uzasadniona (art. 3984 § 1 w związku z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.),

powinien on w uzasadnieniu wniosku zawrzeć wywód prawny wskazujący, w czym

wyraża się ta "oczywistość" i przedstawić argumenty na poparcie tego twierdzenia,

koncentrując się na wykazaniu kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa

materialnego lub procesowego polegającej na jego oczywistości, widocznej prima

facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274).

Skarżąca takiego wywodu nie sformułowała, co więcej, nie wskazała nawet

przepisów prawa, które w sposób oczywisty zostały – w jej ocenie – naruszone

przez Sąd drugiej instancji.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. w związku § 6 pkt

5 w związku z § 11 ust.1 pkt 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1349 ze zm.).