I PK 33/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 33/09

POSTANOWIENIE

Dnia 11 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza

w sprawie z powództwa K. G.

przeciwko Niepublicznemu Gimnazjum im. [...] w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 maja 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 23 października 2008 r.,

odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dla K. wyrokiem z

dnia 9 lipca 2008 r. oddalił powództwo K. G. przeciwko Niepublicznemu Gimnazjum

im. [...] w S. o zapłatę 22.050 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za

skutki mobbingu ze strony organu zarządzającego szkołą.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka K. G. była zatrudniona w Niepublicznym

Gimnazjum im. [...] w S. na podstawie umowy o pracę na czas określony z dnia 14

sierpnia 2002 r. na stanowisku dyrektora szkoły w okresie od 1 września 2002 r. do

dnia 31 sierpnia 2005 r. Funkcję dyrektora powierzono powódce 14 sierpnia 2002 r.

Rozwiązanie umowy nastąpiło w dniu 31 sierpnia 2005 r. na skutek oświadczenia

powódki z dnia 30 sierpnia 2005 r.

Organem prowadzącym Niepubliczne Gimnazjum im. [...] w S. jest

Stowarzyszenie Koło Przyjaciół Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w S., które działa

poprzez zarząd. W skład Stowarzyszenia i jego zarządu wchodzą m. in. rodzice

uczniów. Od początku funkcjonowania szkoły kompetencje Stowarzyszenia oraz

Dyrektora Gimnazjum nie były ściśle określone, a konkretnie sposób ich realizacji

nie opierał się na formalnie określonych zasadach współpracy. Z uwagi na

zaistniałą faktycznie dwuwładzę część nauczycieli i rodziców zwracała się

bezpośrednio do Stowarzyszenia, a część do powódki. Sytuacja taka dotyczyła

m.in. polityki kadrowej, organizacji różnego rodzaju uroczystości, albowiem nie było

jasne kto za co odpowiada. Powodowało to nieporozumienia i wzajemne zarzuty. W

trakcie postępowania ustalono przebieg kilku takich sytuacji, w których ujawnił się

brak współpracy.

Stowarzyszenie obradowało na zebraniach. Powódka była zapraszana na

niektóre z nich, gdy członkowie chcieli zapoznać się z funkcjonowaniem i

problemami szkoły, a także przekazać swoje uwagi. Zebrania odbywały się w

godzinach wieczornych. Do członków Stowarzyszenia dochodziły różne sygnały od

rodziców i nauczycieli niezadowolonych z polityki kadrowej powódki. Podczas

zebrań omawiano sygnalizowane problemy. Zdarzały się sytuacje, w których M. C.

– przewodniczący zarządu Stowarzyszenia, w trakcie publicznych obrad przerywał

wypowiedzi powódki, forsując swoje zdanie. Zdarzały się też sytuacje, w których

zwracał się do niej „ty G.". Pod koniec współpracy strona pozwana była

zdeterminowana rozwiązać z powódką umowę i ewidentnie do tego dążyła. M. C.

informował powódkę, że jeżeli nie zacznie wypełniać woli Stowarzyszenia, dojdzie

do rozwiązania umowy o pracę, jednak nie można było tych zapowiedzi traktować

jako groźby. Strony zdawały sobie sprawę, że sprawne działanie szkoły wymaga

ich współdziałania, niestety każda z nich inaczej sobie to współdziałanie

wyobrażała. Konflikt między stronami narastał, w wyniku czego na posiedzeniu

zarządu Stowarzyszenia Koło Przyjaciół Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w S. w

dniu 11 sierpnia 2005 r. podjęto decyzję o zwolnieniu powódki. Gdy zapadła

decyzja o odwołaniu powódki, zamknięto jej gabinet i oplombowano. Pismami z

dnia 11 sierpnia 2005 r. strona pozwana „cofnęła decyzję” powierzenia stanowiska

Dyrektora Niepublicznego Gimnazjum im. [...] w S. oraz wypowiedziano warunki

pracy i płacy. Uzasadniając „cofnięcie decyzji” o powierzeniu stanowiska dyrektora

wskazano

na:

brak

współpracy z „Gronem

Nauczycielskim,

z Organem

Prowadzącym Szkołę i Radą Rodziców”. Ponadto wskazano na przydział czynności

bez uzgodnienia z pracownikiem, brak przedłożenia na dzień 11 sierpnia 2005 r.

projektów: organizacyjnego obejmującego szczegóły funkcjonowania i zatrudnienia

w Gimnazjum oraz projektu planu lekcji na rok szkolny 2005/2006. Wypowiedzenie

umowy o pracę w zakresie dotyczącym stanowiska pracy oraz wysokości

wynagrodzenia dokonano z dwutygodniowym okresem wypowiedzenia, który

upłynął 27 sierpnia 2005 r.

Pismem z dnia 30 sierpnia 2005 r. powódka rozwiązała umowę o pracę.

Jako powód wskazała ustawiczne nękanie jej różnymi nieprawdziwymi zarzutami i

pomówieniami, a ponadto bulwersującym faktem zaplombowania i opieczętowania

wejścia do sekretariatu i pokoju dyrektorskiego. Działania te powódka uznała za

mobbing i rozwiązała umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracodawcy z

dniem 31 sierpnia 2005 r.

Sąd pierwszej instancji, przechodząc do oceny poszczególnych przesłanek

mobbingu w kontekście ich zaistnienia w rozpoznawanej sprawie, uznał, że

mobbing polega na działaniu uporczywym i długotrwałym. Działanie to może, ale

nie musi być sprzeczne z prawem w rozumieniu innych przepisów. Musi ono jednak

być przynajmniej w pewnym sensie naganne, niemające usprawiedliwienia w

normach

lub

zasadach

współżycia

społecznego.

Ocena

uporczywości

i

długotrwałości oddziaływania na pracownika ma charakter zindywidualizowany i

musi być odnoszona do każdego konkretnego przypadku.

W powyższym kontekście, w ocenie Sądu, pozwana nie wykazała zaistnienia

okoliczności świadczących o mobbingu. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia

przedmiotowej sprawy ma ocena, czy ustalony stan faktyczny obiektywnie można

uznać za mobbing, czy też tylko za taki postrzega go subiektywnie powódka. W

ocenie Sądu, powódka nie posiada cech wymaganych u osób na kierowniczych

stanowiskach. W szczególności z ustalonego stanu faktycznego wynika, że każdą

krytykę odbiera osobiście. Tymczasem zajmując kierownicze stanowisko, na którym

podejmuje się decyzje dotyczące wielu osób, nie sposób przyjąć, że nie będą one

oceniane. W niepublicznych szkołach nie do uniknięcia są sugestie organu

założycielskiego oraz rodziców uczniów dotyczące podejmowanych działań i

decyzji przez dyrektora. Dotyczy to również kwestii merytorycznych, takich jak

kanon lektur, czy program nauki poszczególnych przedmiotów. Wszystkie sytuacje

mogące stanowić próbę ingerencji w kompetencje dyrektora nie mogą być

odczytywane jako próba ośmieszenia i upokorzenia powódki. Zarzucanie powódce

w odwołaniu z funkcji dyrektora niedopełnienia obowiązków, nawet jeśli

nieprawdziwe, nie może być samo w sobie uznane za mobbing. Jest to kwestia

ewentualnego braku uzasadnienia rozwiązania stosunku pracy.

Sąd Rejonowy zauważył, że konsekwencją nieporozumień, czy niespełnienia

oczekiwań Stowarzyszenia, nie były sankcje wobec powódki. Dla przykładu podać

można, że powódka sugerując, iż pozwany wymuszał na niej zatrudnienie

określonych osób, nie zawsze ulegała tym sugestiom. Nie wskazała natomiast

dlaczego nie zawsze ulegała, a więc czy realnie było to wymuszenie zatrudnienia,

czy jedynie sugestia. Powódka sama przyznała, że nie było regulacji dotyczących

obowiązków dyrektora wobec organu prowadzącego. Przerywanie wypowiedzi

powódki, czy zwracanie się do niej na „ty" źle świadczy o osobach zajmujących

funkcyjne stanowiska w organie prowadzącym, jednak działanie takie nie wykazuje

cech mobbingu.

W ocenie Sądu Rejonowego, wskazane przez powódkę sytuacje, nie

powinny być interpretowane jako skierowane przeciwko niej i mające na celu

nękanie jej i upokorzenie. Do znamion mobbingu należy również ocena skutków,

jakie wywołać może uporczywe lub długotrwałe nękanie lub zastraszanie

pracownika. Skutkiem mobbingu może być zaniżona ocena przydatności

zawodowej,

poniżenie

wyeliminowanie

z

lub

zespołu

ośmieszenie

pracownika,

współpracowników.

Dla

izolowanie

uznania

go

lub

określonego

zachowania za mobbing (art. 943 § 2 k.p.), nie wymaga się jednak ani stwierdzenia

po stronie prześladowcy działania ukierunkowanego na osiągnięcie celu (zamiaru),

ani wystąpienia skutku. Wystarczy, iż pracownik był obiektem oddziaływania, które

według obiektywnej miary może być ocenione jako wywołujące jeden ze skutków

określonych w art. 943 § 2 k.p. Przy ocenie tej przesłanki niezbędne jest stworzenie

obiektywnego

wzorca

ofiary rozsądnej, co

z zakresu mobbingu pozwoli

wyeliminować przypadki wynikające z nadmiernej wrażliwości pracownika.

Mając powyższe na względzie, wykazane działania pozwanego nie mogą

być, zdaniem Sądu pierwszej instancji, obiektywnie uznane za mobbing.

Powyższy wyrok został zaskarżony przez powódkę.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 23 października 2008 r., oddalił apelację.

Sąd Okręgowy zaakceptował w pełni dokonane przez Sąd Rejonowy

ustalenia, ocenę dowodów oraz obszernie przedstawione motywy poglądów

prawnych, które legły u podstaw rozstrzygnięcia.

Sąd Okręgowy uznał, że niewystarczająca odporność na stres związany z

prowadzeniem szkoły, świadcząca o braku predyspozycji powódki do pełnienia

funkcji dyrektora szkoły, spory powódki z nauczycielami odnośnie do formy

zatrudnienia,

rzeczywiste

nieporozumienia

z

członkami

zarządu

organu

założycielskiego szkoły wynikające z istnienia faktycznej dwuwładzy: dyrektora

szkoły i organu założycielskiego, musiały oddziaływać na zmiany stanu

emocjonalnego powódki i przejawiać się w zwiększonej wrażliwości powódki na

słowa krytyki. Niemniej stan taki nie może być automatycznie przypisywany

skutkom rzekomo stosowanego wobec powódki mobbingu. Wobec powyższego

powódka nie wykazała, stosownie do treści art. 6 k.c., aby doznała rozstroju

zdrowia, a w szczególności związku przyczynowego pomiędzy ewentualnym

rozstrojem zdrowia a działalnością pozwanego. Sąd drugiej instancji podkreślił, że

już 29 sierpnia 2005 r. powódka wystąpiła z powództwem o uznanie wypowiedzenia

warunków pracy za bezskuteczne, a następnie przez okres 2 lat domagała się

faktycznie przywrócenia do pracy na stanowisku dyrektora strony pozwanej.

Indagowana na posiedzeniu w dniu 23 października 2008 r. o przyczynę dążenia do

reaktywowania stosunku pracy, który stał się źródłem tak znacznego stresu i

rozstroju zdrowia, odpowiedzi udzieliła po dłuższym namyśle.

Powódka, co podkreślał Sąd Okręgowy, w trakcie przeprowadzonego

postępowania w żaden sposób nie wykazała, że istniały podstawy do rozwiązania

przez nią umowy o pracę z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków przez

pracodawcę, w tym w szczególności z powodu dopuszczenia się w stosunku do niej

mobbingu. Zasadnie, w ocenie Sądu drugiej instancji,

Sąd pierwszej instancji

przyjął, iż żadna z przesłanek z art. 943 §2 k.p. nie została spełniona w okresie

zatrudnienia powódki u pozwanego. Pozwany natomiast uprawniony był do

dokonywania krytycznej oceny pracy powódki - na którą to okoliczność powołał się

także w swoich rozważaniach Sąd pierwszej instancji - albowiem powódka

zatrudniona była na stanowisku odpowiedzialnym jako dyrektor niepublicznej szkoły

i w ocenie pozwanego nie wykonywała swych obowiązków należycie. Ponadto

działalnością szkoły z racji jej niepublicznego statusu zainteresowani byli rodzice

uczniów w stopniu wyższym niż w odniesieniu do szkół prowadzonych przez

samorządy, co niewątpliwie wpływało na zwiększony poziom kontroli pracy

powódki, dokonywanie ocen jej działań oraz zgłaszanie propozycji i sugestii

dotyczących prowadzenia placówki także w kwestiach merytorycznych. Powódka

nie przyjmowała słów krytyki w związku z niewłaściwie wykonywanymi, a

przynależnymi zajmowanemu przez nią stanowisku, obowiązkami.

Powyższy wyrok został w całości zaskarżony przez powódkę skargą

kasacyjną, w której zarzucono: naruszenia prawa materialnego a szczególnie art.

943 § 1 i § 2 Kodeksu pracy przez błędną wykładnię i przyjęcie, że bezpodstawne

zachowanie się niektórych członków organu założycielskiego w stosunku do

powódki, aczkolwiek naganne to jednak nie wyczerpało wszystkich przesłanek

mobbingu, określonych tymi przepisami; naruszenia prawa materialnego, t.j. art.

943 § 3 i § 4 Kodeksu pracy, przez ich niezastosowanie i w konsekwencji

nieuwzględnienie roszczenia powódki o zadośćuczynienie i odszkodowanie;

naruszenia przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, których uchybienie mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 3983 § 2 i art. 233 k.p.c. - poprzez

pominięcie i nieodniesienie się do zarzutu apelacji powódki, że w okresie

zajmowania

przez

nią

stanowiska

dyrektora

wszelkie

zarzuty

organu

założycielskiego zostały uznane za bezpodstawne, co wynikało z prawomocnie

zakończonej sprawy IV P …/05/N.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego z 23 października 2008 r. i wyroku go poprzedzającego Sądu Pracy z

9 lipca 2008 r. i orzeczenie co do istoty sprawy tj. zasądzenie od pozwanego na

rzecz powoda kwoty 22.050 zł tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania oraz

kosztów postępowania za wszystkie instancje.

Skarżąca podniosła, że przyjęcie skargi na podstawie art. 398 9 § 1 pkt 2

Kodeksu postępowania cywilnego, jest uzasadnione, gdyż w ocenie zjawiska

mobbingu istnieje w orzecznictwie rozbieżność stanowisk. W tej mierze skarżąca

powołała stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z 29 czerwca 2005 r.,

sygn. akt I PK 290/04, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r.,

sygn. akt I PK 176/06. W tym stanie rzeczy, w ocenie skarżącej, istnieje potrzeba

usunięcia rozbieżności w orzecznictwie Sądów dotyczących kwestii powtarzalności

bezprawnych działań jako przesłanki przyjęcia mobbingu w rozumieniu art. 94 3 § 1

i § 2 k.p., co uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Sąd Najwyższy – zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, gdy zachodzi nieważność

postępowania lub gdy skarga jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy nie stwierdził żadnej z tych okoliczności w rozpoznawanej

sprawie.

Na podstawie art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. skarżący powinien przedstawić w

skardze kasacyjnej wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wraz z

jego uzasadnieniem. Z uwagi na przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej określone w

art. 3989 § 1 k.p.c. wniosek w tym zakresie powinien przedstawiać, że w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne lub istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów albo, że zachodzi nieważność postępowania lub skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Powinno to nastąpić w odpowiednim

wywodzie, odrębnym od uzasadnienia podstaw skargi, z uwagi na osobne

wymaganie wynikające z art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. Z kolei uzasadnienie tego wniosku

powinno polegać na wyjaśnieniu, czyli na wykazaniu, dlaczego w ocenie skarżącego,

zachodzi któraś z przesłanek określonych w art. 3989 § 1 k.p.c. (postanowienie Sądu

Najwyższego z 6 lipca 2007 r., sygn. akt I CSK 206/07, niepubl.; postanowienie

Sądu Najwyższego z 27 lipca 2007 r., sygn. akt I CSK 226/07, niepubl.). Treść tego

uzasadnienia nie może być jednak dowolna i należy ją oprzeć na argumentacji

jurydycznej (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2007 r., sygn. akt I CSK

206/07; postanowienie Sądu Najkwyższego z 27 lipca 2007 r., sygn. akt I CSK

226/07, niepubl.).

Powyższe wymagania konstrukcyjne skargi kasacyjnej są niezbędne z tej

przyczyny, że Sąd Najwyższy, rozpoznając ten nadzwyczajny środek zaskarżenia,

działa w interesie publicznym, wyjaśniając istotne zagadnienia prawne, dokonując

wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, bądź usuwając z obrotu prawnego orzeczenia wydane w

postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwe (postanowienie Sądu

Najwyższego z 6 lipca 2007 r., sygn. akt I CSK 206/07, niepubl.).

Skarżąca

wskazała,

iż

„istnieje

potrzeba

usunięcia

rozbieżności

w

orzecznictwie Sądów dotyczących kwestii powtarzalności bezprawnych działań jako

przesłanki przyjęcia mobbingu w rozumieniu art. 943 § 1 i § 2 k.p.”, powołując

dwa rozbieżne, w jej ocenie, orzeczenia Sądu Najwyższego. Należało jednak

uznać, że wskazane w tej mierze przykłady nie wypełniają przesłanki

wynikającej z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Wskazane orzeczenia nie są przykładami

rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu Najwyższego z 29

czerwca 2005 r., I PK 290/04 (publ. OSNP 2006/9-10/149) Sąd Najwyższy

przytoczył tylko treść art. 943 § 2 k.p. a w wyroku z 17 stycznia 2007 r., I PK 176/06

(publ.

OSNP

2008/5-6/58)

Sąd

Najwyższy

dokonywał

wykładni

przepisu

zawierającego definicję mobbingu. Z treści uzasadnień powyższych wyroków nie

można wyciągnąć wniosku aby wykładnia przedmiotowych przepisów doprowadziła

do rozbieżności w orzecznictwie.

Z orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że ustawowe przesłanki mobbingu

określone w art. 943 § 2 k.p. muszą być spełnione łącznie, a powyższe okoliczności

- według ogólnych reguł dowodowych (art. 6 k.c.) - winny być wykazane przez

pracownika, który z tego faktu wywodzi skutki prawne. Na pracowniku też

spoczywa ciężar udowodnienia, że wynikiem nękania (mobbingu) był rozstrój

zdrowia (zob. też niepublikowany dotąd wyrok z 5 grudnia 2006 r., II PK 112/06,

oraz wyrok z 8 grudnia 2005 r., I PK 103/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 321). W

przedmiotowej sprawie, nie wystąpił problem powtarzalności nękających działań.

Sąd nie ustalił, by powódka była nękana lub upokarzana, chociaż negatywnie ocenił

przerywanie jej wypowiedzi i zwracanie się do niej „ty”.

Przedstawiona w skardze kasacyjnej okoliczność mająca przemawiać za

przyjęciem jej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy ma pozorny charakter.

Ukazuje, że istotą sporu nie były problemy prawne lecz fakty. Tymczasem

podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3989§ 3 k.p.c.), a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawy zaskarżonego orzeczenia (art. 398 13 § 2

k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania

(art. 3989 k.p.c.).

/tp/