I PK 118/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 118/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko T.Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i T. T. Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością

o ustalenie istnienia stosunku pracy, odszkodowanie, ekwiwalent za urlop

wypoczynkowy, wydanie świadectwa pracy i ustalenie stosunku ubezpieczenia

społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 7 kwietnia 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanych kwoty po 450

(czterysta

pięćdziesiąt)

złotych

tytułem

zwrotu

kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 4

listopada 2010 r. oddalił powództwo J. K. przeciwko T. Spółce z o.o. i T. T. Spółce z

o.o. o ustalenie istnienia stosunku pracy, odszkodowanie, ekwiwalent za urlop

wypoczynkowy, świadectwo pracy i ustalenie stosunku ubezpieczenia społecznego

oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanych po 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka jako dziennikarka współpracowała z

pozwaną T. Spółką z o.o. na podstawie umów o dzieło od lipca 1997 r. W 2006 r.

powódka zawierała z pozwaną T. Spółką z o.o. umowy o dzieło na czas określony

jednego

miesiąca.

Dzieło

polegało

na

wykonaniu

prac

związanych

z

przygotowaniem różnych programów telewizyjnych, każdorazowo określonych w

umowie. W latach 2007 i 2008 powódka współpracowała z dopozwaną T. T. Spółką

z o.o. na podstawie dwóch umów o dzieło: z 2 stycznia 2007 r. na czas określony

do 31 grudnia 2007 r. oraz z 2 stycznia 2008 r. na czas określony do 31 grudnia

2008 r. Przedmiotem tych umów było wykonanie dzieła polegającego na

opracowaniu i realizacji przez powódkę dziennikarskiej audycji programu „T. T." (§

1 pkt 1 umowy).

Sąd Rejonowy stwierdził, że treść umów o dzieło zawartych przez powódkę z

pozwanymi była zgodna z ich nazwą. Wolą stron nie było nawiązanie stosunku

pracy na podstawie umowy o pracę. Powódka miała swobodę w realizowaniu

programów, ustalaniu godzin i miejsca ich realizacji, możliwość odmowy

zrealizowania

danego

programu,

z

której

korzystała

bez

negatywnych

konsekwencji. Swoboda powódki w doborze czasu realizacji programów świadczy

przeciwko przyjęciu, że nawiązała stosunek pracy.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła powódka. Sąd Okręgowy–

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 7 kwietnia 2011 r. oddalił

apelację.

Sąd Okręgowy, akceptując i przyjmując za własne ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego stwierdził, że Sąd Rejonowy w sposób szczegółowy rozważył

charakter stosunku prawnego łączącego strony. Zdaniem Sądu Okręgowego we

wzajemnych relacjach stron występowały również elementy, które odpowiadały

cechom charakterystycznym dla stosunku pracy, jednak istnienie kilku z nich nie

może przesądzać, że w rzeczywistości były to umowy o pracę. Elementem

uzasadniającym ocenę, że łączące strony umowy miały charakter cywilnoprawny,

był brak podporządkowania powódki poleceniom pozwanych, co przejawiało się

dużą

samodzielnością

w

realizacji

powierzonych

jej

zadań.

Elementy

charakterystyczne dla stosunku pracy niezaprzeczalnie występowały w stosunku

prawnym łączącym strony, jednak ich istnienie nie jest wystarczające do uznania,

że oceniane umowy były umowami o pracę. W sytuacji powódki cechą dominującą i

wybijającą się na pierwszy plan, która przesądziła o tym, że łączący strony

stosunek prawny miał charakter cywilnoprawny, był brak podporządkowania, który

jest immanentną cechą stosunku pracy. Samodzielność realizacyjna powódki była

ograniczona, ale jedynie w kwestiach organizacyjnych czy technicznych. Dotyczyło

to obowiązku uczestniczenia w kolegiach redakcyjnych, na których dziennikarze

przedstawiali - wymagające akceptacji dyrektora - propozycje tematów, jakie

chcieliby przygotować oraz ustalano grafik dostępu zespołów realizatorskich do

sprzętu i montażowni, w celu uniknięcia potencjalnych kolizji terminów i

zapewnienia wszystkim zainteresowanym dostępu do sprzętu. Powódka miała dużą

swobodę co do wyboru tematu, sposobu przygotowania i formuły programu oraz

doboru gości. Ponadto, bez jakichkolwiek konsekwencji, mogła odmówić wykonania

dzieła. Zdarzało się również, że powódka przy realizacji zadań współpracowała z

innymi osobami.

Skargę kasacyjną od wyroku Sąd Okręgowego wniósł w imieniu powódki jej

pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na

podstawach:

1) naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 22 § 1 i art. 22 § 1 1 k.p.

przez błędną wykładnię i przyjęcie, że zatrudnienie powódki nie jest zatrudnieniem

na podstawie stosunku pracy; pominięcie i niezastosowanie bezwzględnie

obowiązującego art. 22 § 12 k.p. przez przyjęcie, że dopuszczalne było zatrudnienie

powódki w warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p. w oparciu o umowę cywilną,

podczas gdy charakter zatrudnienia wskazuje na to, że jest ono zatrudnieniem na

podstawie stosunku pracy; art. 18 § 1 k.p. przez przyjęcie, że postanowienia

umowy cywilnoprawnej są ważne, nie naruszają istoty stosunku pracy powódki i są

dla niej korzystniejsze od gwarantowanych przez przepisy prawa pracy; art. 183a §

1 i 2 k.p. przez pominięcie, że pracodawca stosował praktyki dyskryminacyjne,

polegające na zatrudnianiu tylko pracownic w okresie ciąży w ramach stosunku

pracy, przy odmiennych warunkach zatrudnienia innych pracowników, w tym

powódki, wykonujących pracę w tych samych warunkach zatrudnienia; art. 8 k.p.

przez błędne przyjęcie, że pracodawca nie naruszył swoim postępowaniem zasad

współżycia społecznego, a jego działanie może być uznane za wykonywanie

prawa; naruszenie art. 7 ust. 2 pkt 8, 5, 7 oraz 10 ust. 2 i 21 ust.1 i 4 ustawy z 26

stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.) w związku z art. 19

ust. 1 ustawy z 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 1993 r. Nr 7, poz.

34 ze zm.) przez pominięcie tych przepisów i niedostrzeżenie, że praca

dziennikarska u nadawcy telewizyjnego powinna być zorganizowana w formie

redakcji w rozumieniu prawa prasowego, przez błędną wykładnię pojęć

„dziennikarz", „redakcja" i „redaktor naczelny" oraz przez błędną ocenę charakteru

obowiązków pracowniczych dziennikarza wobec redakcji; błędną wykładnię art. 22

ust. 9 w związku z art.10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze

zm.), przez przyjęcie, że odliczenie 50% tzw. kosztów uzyskania przychodu nie jest

możliwe przy zatrudnieniu na podstawie stosunku pracy; art. 627 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że łączący strony stosunek prawny miał

charakter umowy o dzieło;

2) naruszenia prawa procesowego, a mianowicie art. 227 w związku z

art. 233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1

k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., w następstwie którego przez niewypełnienie procesowej

funkcji sądu odwoławczego doszło do pominięcia części materiału zebranego w

postępowaniu i braku wyczerpujących ustaleń dotyczących w szczególności

długotrwałości zatrudnienia powódki, praktyki zatrudniania pracowników redakcji i

zasad podległości redakcyjnej, co miało wpływ na prawidłowe zastosowanie

przepisów prawa materialnego.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji i zasądzenie na rzecz powódki kosztów

postępowania według norm przepisanych.

Konieczność

przyjęcia

skargi

kasacyjnej

do

rozpoznania

skarżąca

uzasadniła tym, że w sprawie ujawniła się - niezgodna z orzecznictwem Sądu

Najwyższego - praktyka oceny zatrudnienia dziennikarzy w oderwaniu od

przepisów

szczególnych,

regulujących

organizację

pracy

redakcji,

zakres

obowiązków i podległości dziennikarza ogólnej linii programowej redakcji i

zwierzchnictwu redaktora naczelnego. Kwestie te regulują ustawy - Prawo prasowe

i ustawa o radiofonii i telewizji, których nie zastosowały w przedmiotowej sprawie

Sądy obu instancji, nie stosując przez to definicji ustawowych oraz szczególnych, w

stosunku do regulacji Kodeksów pracy i cywilnego, przepisów dotyczących

dziennikarzy i konsekwencji ustalenia charakteru ich zatrudnienia, które dostrzegł i

zastosował Sąd Najwyższy w wyrokach z 15 września 2005 r. (I PK 80/06) i z 2

czerwca 2006 r. (I PK 250/05), przyjmując, że podstawową formą przyjętą przez

prawo prasowe jest zatrudnienie dziennikarza na podstawie stosunku pracy, co

wiąże się ze szczególnym charakterem tego zawodu oraz specyficznymi zasadami

podporządkowania w nim obowiązującymi, przez co zastępowanie umowy o pracę

przy spełnieniu ustawowych warunków jej wykonywania umowami cywilnymi, które

jest coraz powszechniejszą praktyką, wymaga szczególnej rozwagi sądu przy

dokonywaniu ustaleń faktycznych i opartych na nich ocen. Ustawodawca taką

praktykę uznał za niedopuszczalną, wprowadzając § 1 2 do art. 22 k.p.

Niestosowanie

się

przez Sądy obu

instancji praktyki orzeczniczej Sądu

Najwyższego w odniesieniu do zasad zatrudniania dziennikarzy w mediach

elektronicznych jest powodem przedstawienia niniejszej skargi. W przedmiotowej

sprawie Sądy obu instancji nie podjęły badania, czy ze strony pracodawcy nie

doszło do nadużycia prawa i prób jego obejścia, rezygnując z ewentualnego

skorzystania z trybu przewidzianego w art. 474 k.p.c., który ma niewątpliwy związek

z konstytucyjną zasadą ochrony pracy i warunków jej wykonywania.

Odpowiedź na skargę kasacyjną w imieniu pozwanych

złożył ich

pełnomocnik, wnosząc o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a na

wypadek przyjęcia skargi do rozpoznania – o oddalenie skargi kasacyjnej w całości

z uwagi na jej niezasadność oraz zasądzenie od powódki kosztów postępowania, w

tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz każdej z pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na przyjęcie jej do merytorycznego

rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli: 1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, 2) istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, 3) zachodzi nieważność

postępowania lub 4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jednocześnie, zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach

zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (przed

sądem drugiej instancji). Rozpoznanie skargi kasacyjnej w granicach podstaw

oznacza związanie Sądu Najwyższego zgłoszonymi przez skarżącego zarzutami

naruszenia

konkretnie

wskazanych

przepisów

prawa

materialnego

lub

procesowego. Podstawą skargi kasacyjnej nie może być zarzut naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c., co jednoznacznie wynika z art. 3983 § 3 k.p.c.

Pełnomocnik strony skarżącej uzasadnił wniosek o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania tym, że „w sprawie ujawniła się - niezgodna z

orzecznictwem Sądu Najwyższego - praktyka oceny zatrudnienia dziennikarzy w

oderwaniu od przepisów szczególnych, regulujących organizację pracy redakcji,

zakres obowiązków i podległości dziennikarza ogólnej linii programowej redakcji i

zwierzchnictwu redaktora naczelnego” oraz „niestosowanie przez Sądy obu

instancji praktyki orzeczniczej Sądu Najwyższego w odniesieniu do zatrudnienia

dziennikarzy w mediach elektronicznych”.

Tak sformułowany wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie

nawiązuje do żadnej z przesłanek przedsądu wymienionych w art. 398 9 § 1 k.p.c.

Skarżąca nie powołuje się na to, że w sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne albo że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Można jedynie przypuszczać (domyślać się), że okolicznością, jaką podnosi

skarżąca, uzasadniając przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, jest jej

oczywista zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), wiązana przez skarżącą z

naruszeniem art. 22 § 12 k.p. (tylko ten przepis został wyraźnie wskazany we

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania). Zdaniem Sądu Najwyższego, wbrew

stanowisku skarżącej, skarga kasacyjna nie jest oczywiście uzasadniona.

Przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację, w której

zaskarżone nią orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób oczywisty narusza

prawo. Oczywiste naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna

natychmiast,

bez

potrzeby

dokonywania

pogłębionej

analizy

jurydycznej,

sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo powszechnie

przyjętymi regułami interpretacji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 26 lutego

2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002, nr 20, poz. 494 oraz z 17 października

2001 r., I PKN 157/01, OSNAPiUS 2003, nr 18, poz. 437); oczywiste naruszenie

prawa przez zaskarżony wyrok jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy jest

ono z góry widoczne dla każdego prawnika, bez potrzeby głębszej analizy

prawniczej, gdy jest zupełnie pewne i nie może ulegać żadnej wątpliwości; gdy

podniesione zarzuty naruszenia wskazanych przepisów są zasadne prima facie,

bez dokonywania głębszej analizy tekstu tych przepisów i analizy czynności sądu

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr

491538);

gdy

orzeczenie

jest

niewątpliwie

sprzeczne

z

zasadniczymi

i

niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z 30 stycznia 1963 r., II CZ 3/63, OSPiKA 1963 nr 11, poz. 286). W

razie powołania się na przesłankę skargi kasacyjnej przewidzianą w art. 398 9 § 1

pkt 4 k.p.c., skarżący powinien przytoczyć argumenty świadczące o tym, że skarga

jest oczywiście uzasadniona. Pojęcie "oczywistości" mieści się w sferze

obiektywnej i łączy się z powinnością wykazania, że podniesione zarzuty

naruszenia prawa są w sposób oczywisty uzasadnione, bez dokonywania głębszej

analizy prawniczej.

W ocenie Sądu Najwyższego, przedmiotowej skargi kasacyjnej nie można

uznać za oczywiście uzasadnioną. Przyjmuje się, że oczywiste naruszenie prawa,

jako forma kwalifikowana tego naruszenia, ma miejsce jedynie wówczas, gdy błąd

w interpretacji lub stosowaniu określonego przepisu jest widoczny bez potrzeby

przeprowadzania głębszej analizy przepisów, których to naruszenie dotyczy. Takiej

kwalifikacji ewentualnego naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 22 k.p. oraz innych

przepisów powołanych w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżąca nie wykazała. Zastosowanie przez Sąd Okręgowy art. 22

k.p. było dostosowane do dokonanych ustaleń faktycznych.

Nie można również uznać, że w sprawie istnieje potrzeba wykładni

przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, ponieważ powołanie się na taką okoliczność wymaga

wykazania, że konkretny, budzący poważne wątpliwości przepis prawa nie

doczekał się wykładni bądź niejednolita jego wykładnia wywołuje opisane przez

skarżącego

wątpliwości

w

orzecznictwie

(por.

m.in.

postanowienia

Sądu

Najwyższego z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231, z 19 maja

2009 r., II PK 66/09, LEX nr 553691). Interpretacja art. 22 § 1, 1 1 i 12 k.p., nie

wywołuje rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Bogate orzecznictwo

Sądu Najwyższego dotyczące oceny charakteru prawnego umów nazwanych przez

strony umowami zlecenia, umowami o dzieło, umowami o świadczenie usług lub

innymi umowami nazwanymi prawa cywilnego, a także umów nienazwanych

dotyczących świadczenia pracy i traktowania ich jako umów o pracę, jest w miarę

jednolite. Żadne z przytoczonych przez skarżącą orzeczeń Sądu Najwyższego

dotyczących wykładni art. 22 § 1, 11 i 12 k.p. nie podważa tej konstatacji.

Rozstrzygnięcia Sądu przy zastosowaniu art. 22 k.p. są różne, ponieważ różne są

stany faktyczne podlegające ocenie. Nie świadczy to jednak o rozbieżności

orzecznictwa, a jedynie o odmiennej ocenie materialnoprawnej odmiennych stanów

faktycznych.

Sąd Najwyższy nie dostrzega w rozpoznawanej sprawie takich problemów

prawnych, które uzasadniałyby przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Dokonana przez Sąd Okręgowy materialnoprawna ocena charakteru prawnego

umów zawartych przez powódkę z pozwanymi była dostosowana do dokonanych

ustaleń faktycznych co do istotnych elementów treści stosunków prawnych między

stronami (art. 22 § 1 k.p. i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Kwestia charakteru

prawnego zawartych umów została oceniona przez Sąd Okręgowy adekwatnie do

dokonanych ustaleń faktycznych, a ocenie tej nie można zarzucić ani pominięcia

charakteru pracy powódki wykonującej obowiązki dziennikarza, ani arbitralności lub

dowolności. Prawidłowość zastosowania przepisów prawa materialnego jest ściśle

uzależniona od poczynionych ustaleń faktycznych (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z 11 kwietnia 2003 r., I PK 558/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 283 oraz z

17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437), a Sąd

Najwyższy nie dokonuje oceny dowodów i jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 398 13 § 2 k.p.c.). Sposób

zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 22 § 1, 1 1 i 12 k.p. nie może być oceniany

jako oczywiście wadliwy lub nieprawidłowy z uwagi na dokonane ustalenia

faktyczne.

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia prawomocnego

wyroku, co oznacza, że w postępowaniu kasacyjnym nie rozpoznaje się sprawy

merytorycznie w kolejnej instancji. Skarga jest instrumentem wybitnie kontrolnym.

Wymaganie dotyczące przedstawienia okoliczności uzasadniających przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania wprowadzone zostało w związku z instytucją

przedsądu. Ma ono umożliwić stronie wnoszącej skargę kasacyjną przekonanie

Sądu Najwyższego o istnieniu przesłanek, na których opiera się wstępne badanie

skargi pod kątem przyjęcia (dopuszczenia) jej do rozpoznania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II CSK 65/06, LEX nr 198753). Dla

spełnienia obowiązku określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. konieczne jest

przedstawienie argumentacji przekonującej o potrzebie przyjęcia jej do rozpoznania

przez Sąd Najwyższy. O tym, czy skarga kasacyjna zawiera niezbędny dla niej

element, o którym mowa we wspomnianym przepisie, decyduje merytoryczna

ocena

argumentów

przytoczonych

w

skardze,

które

powinny

w

sposób

przekonywający świadczyć o tym, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności

opisanych w art. 3989 § 1 k.p.c., uzasadniających rozpoznanie jej przez Sąd

Najwyższy.

W rozpoznawanej sprawie nie zostało przez skarżącą wykazane, że w

sprawie występuje choćby jedna z przesłanek przemawiających za przyjęciem

skargi kasacyjnej do rozpoznania przewidzianych w art. 3989 § 1 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398 9 § 2 k.p.c. i orzekł o kosztach

postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).