Supreme Court vacates appeal ruling on lease termination, remanding for assessment of unjust enrichment under Civil Code provisions.

Sygn. akt V CSK 48/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa „E.” Spółki z o.o. - następcy prawnego B. Spółki z o.o.

przeciwko „T.” Spółce Akcyjnej

(poprzednio: „P.” Spółce Akcyjnej)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 lutego 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

B. Spółka

z

ograniczoną odpowiedzialnością wystąpiła przeciwko T.

Spółka Akcyjna (poprzednio P. Spółka Akcyjna) o ustalenie nieważności umowy

zawartej przez strony w dniu 6 stycznia 2001 r. oraz zasądzenie kwoty 272351,27

zł tytułem zwrotu świadczenia spełnionego na poczet tej umowy.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 12 marca 2004 r. oddalił powództwo

ustalając, że strony zawarły w dniu 6 stycznia 2001 r. umowę leasingu, w której

pozwany zobowiązał się nabyć od małżonków S. nieruchomość położoną w S. przy

ul. T. i oddać ją powodowi do korzystania. Ustalono, że zbycie nieruchomości

nastąpi do dnia 16 lutego 2001 r. Na poczet czynszu inicjalnego powód zapłacił

kwotę 272351,72 zł, przy czym nastąpiło to drogą potrącenia z wierzytelnością

równej wysokości przysługującą powodowi w stosunku do pozwanego z tytułu ceny

nieruchomości położonej w Żelewie zbytej pozwanemu.

Pismem z dnia 15 lutego 2001 r. pozwany zapowiedział zamiar

wypowiedzenia umowy leasingu powołując się na § 15 pkt A Ogólnych Warunków

Umowy Leasingu Operacyjnego. W odpowiedzi powód złożył oświadczenie

o odstąpieniu od umowy.

Przy takich ustaleniach Sąd Okręgowy uznał żądania powoda za

niezasadne. Przyjął, że umowa leasingu łącząca strony została skutecznie

wypowiedziana przez stronę pozwaną, a to nie prowadzi do nieważności umowy,

lecz do jej rozwiązania. Oświadczenie powoda nie może być traktowane jako

odstąpienie od umowy, gdyż nie dopełnił on czynności przewidzianych w art. 491

k.c., a ponadto nie mógł powoływać się na niedotrzymanie przez pozwanego

terminu zakupu nieruchomości skoro sam nie dopełnił ciążących na nim

obowiązków.

W wyniku apelacji powoda Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżone orzeczenie

i wyrokiem z dnia 28 lutego 2005 r. zasądził dochodzoną kwotę. Przyjął, że bez

znaczenia pozostaje okoliczność, która ze stron i z jakich przyczyn rozwiązała

umowę. Istotne jest natomiast, jaka była treść umowy oraz jej wykonywanie do

chwili rozwiązania. Oceny tych okoliczności należy dokonać na podstawie

przepisów kodeksu cywilnego, gdyż umowa została zawarta w dniu 6 lutego

2001 r., a więc po wejściu w życie art. 7091 i nast. k.c. Przepisy te zaś nie regulują

czynszu inicjalnego, a w treści umowy nie znalazły się postanowienia nakładające

na powoda obowiązek spełnienia takiego świadczenia jako wyprzedzającego

spełnienie świadczeń przez pozwanego. W takiej sytuacji strony były obowiązane,

według ogólnej zasady wynikającej z art. 488 § 1 k.c., spełnić równocześnie

ciążące na nich świadczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego żadna ze stron przed rozwiązaniem umowy,

które jest niewątpliwe, nie dopełniła czynności, które pozwalałyby na traktowanie

złożonych oświadczeń jako odstąpienia od umowy. W szczególności Sąd przyjął,

że nie doszło do odstąpienia od umowy na skutek wypowiedzenia jej przez

pozwanego z przyczyn leżących po stronie powoda. Nie znajduje zatem

zastosowania art. 70915 k.c. Żądanie powoda znajduje natomiast podstawę prawną

w art. 410 § 2 k.c. Co do argumentów pozwanego związanych z rozliczeniami

między stronami wynikającymi z umowy sprzedaży nieruchomości położonej w Ż.,

Sąd Apelacyjny uznał, że umowa ta nie pozostawała w związku z umową leasingu,

zatem roszczenia z niej wynikające nie mogą ważyć na wyniku rozpoznawanej

sprawy.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożyła strona pozwana opierając

ją na podstawie naruszenia prawa materialnego. Jako naruszone wskazano: art.

488 § 1 k.c. przez jego zastosowanie do umowy leasingu, art. 70913 § 2 k.c. przez

błędną wykładnię, art.70915 k.c. przez błędną wykładnię oraz art. 410 § 2 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego jest w części zasadna. Sąd Apelacyjny

uwzględniając zgłoszone przez powoda żądanie zapłaty wskazał bowiem, że

podstawę prawną stanowi art. 410 § 2 k. c. oraz że bez znaczenia pozostaje na

skutek jakich zdarzeń łącząca strony umowa leasingu przestała wiązać.

Tymczasem należy mieć na uwadze, że umowa leasingu prowadzi do wykreowania

stosunku prawnego o charakterze ciągłym, podobnie jak np. umowa najmu.

Tego rodzaju stosunek prawny może zostać wypowiedziany przez każdą ze stron,

przy czym może to nastąpić przy zachowaniu określonego terminu wypowiedzenia,

bez zachowania takiego terminu (ze skutkiem natychmiastowym), z przyczyn

określonych w umowie lub z jakichkolwiek przyczyn. Przepisy kodeksu cywilnego

normujące umowę leasingu przewidują przy tym możliwość wypowiedzenia umowy

tylko w określonych sytuacjach (por. art. 70911 i 70913 § 2 k.c.). Dopuszczalne jest

oczywiście także, w ramach swobody umów, ukształtowanie treści umowy w taki

sposób, że każdej ze stron służy uprawnienie do jej wypowiedzenia. Jednak

z uwagi na konieczność dokonania pomiędzy stronami rozliczeń po zakończeniu

umowy w wyniku jej wypowiedzenia, istotne znaczenie, wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, ma okoliczność, przez którą ze stron i z jakich przyczyn umowa

została wypowiedziana. Stąd nie sposób uznać za prawidłowy pogląd, że istotny

jest sam fakt rozwiązania umowy, a nie kto i dlaczego ją wypowiedział.

Negatywna ocena powyższego stanowiska Sądu Apelacyjnego nie prowadzi

jednak do stwierdzenia, że znajdują uzasadnienie zawarte w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia art. 488 § 1, art. 70913 § 2 i art. 70915 k.c. Uszło uwagi

skarżącego, że Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcia na art. 410 § 2 k.c., a

nie na przepisach normujących umowę leasingu. Ustalając bowiem, że stosunek

prawny łączący strony został zniweczony w wyniku rozwiązania umowy, oparł

swoje rozstrzygnięcia wyłącznie na przepisie regulującym zwrot nienależnego

świadczenia. Nie było zatem możliwe naruszenie art. 709 13 § 2 oraz art. 70915 k.c.

Wypowiedziany zaś pogląd o stosowaniu art. 488 k.c. do umowy leasingu także

pozostaje bez związku z podstawą prawną rozstrzygnięcia.

Skarga kasacyjna jest natomiast zasadna, gdy chodzi o naruszenie art. 410

§

2 k.c. Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że przepis ten reguluje szczególną

postać bezpodstawnego wzbogacenia (por. art. 410 § 1 k.c.).

Oznacza to, że niezbędne staje się dokonanie ustaleń oraz oceny zasadności

żądania powoda z uwzględnieniem treści art. 405 - 409 k.c., w szczególności tego

ostatniego przepisu. Inaczej bowiem będzie się kształtować zakres obowiązku

świadczenia w przypadku zwrotu świadczeń spełnionych przez strony umowy

wzajemnej, od której odstąpiono (por. w szczególności art. 494 k. c.), a inaczej, gdy

podstawę

żądania

oraz

orzekania

stanowią

względów

konieczne

było

przepisy

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu.

Z

tych

uchylenie

zaskarżonego

wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, co Sąd Najwyższy uczynił

kierując się treścią art. 39815 § 1 k.p.c.