Supreme Court partially dismissed Justice Minister's appeal against Notary Chamber's self-organization resolution on notarial training. The court upheld parts of the resolution while striking down others for violating statutory duties. The Chamber must organize the training application process according to general law. The resolution was partially invalid because it failed to fulfill the Chamber's statutory duty to organize the notarial training application process in accordance with general law. The court upheld the remaining parts of the resolution that did not conflict with the law. The Chamber is responsible for organizing the training application process according to general law. The resolution was partially invalid because it failed to fulfill the Chamber's statutory duty to organize the notarial training application process in accordance with general law. The court upheld the remaining parts of the resolution that did not conflict with the law. The Chamber is responsible for organizing the training application process according to general law.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially set aside a resolution by the Notary Chamber in W regarding the organization of the notarial training application. The Justice Minister argued the resolution violated the law by failing to properly organize the application process and instead expressing opposition to statutory obligations. The court agreed that the Chamber must fulfill its statutory duty to organize the application according to general law, striking down specific paragraphs while upholding others.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 47 § 1 Prawo o notariacie; Art. 35 pkt 3 Prawo o notariacie; The self-governing notary body is responsible for organizing the notarial training application in accordance with general law and cannot issue resolutions that express opposition to these statutory duties.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 13 maja 2010 r.
III ZS 4/10
1. Organy samorządu notarialnego nie muszą powoływać się na upoważnienie do wydania uchwały w sprawie należącej do samorządu.
2. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w
sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.) nie jest
sprzeczne z ustawą.
3. Rada izby notarialnej jest odpowiedzialna za organizację i odbywanie
aplikacji notarialnej zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego.
Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski
(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2010 r. sprawy
ze skargi Ministra Sprawiedliwości na uchwałę Rady Izby Notarialnej w W. z dnia 25
listopada 2009 r. [...] w sprawie organizacji aplikacji notarialnej dla osób, które uzyskały pozytywny wynik z egzaminu wstępnego, przeprowadzonego w dniu 19 września 2009 r., oraz osób, które uzyskały pozytywny wynik z egzaminu konkursowego,
przeprowadzonego w dniu 20 września 2008 r., które nie rozpoczęły aplikacji notarialnej do dnia 31 grudnia 2009 r.,
1) u c h y l i ł zaskarżoną uchwałę w ustępach: 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12 i 16 i w
tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Radzie Izby Notarialnej
w W.;
2) utrzymał zaskarżoną uchwałę w mocy w pozostałym zakresie.
Uzasadnienie
Minister Sprawiedliwości na podstawie art. 47 § 1 ustawy z dnia 14 lutego
1991 r. - Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze
zm.), zaskarżył, jako sprzeczną z prawem uchwałę Rady Izby Notarialnej w W. [...] z
dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej dla osób, które
uzyskały pozytywny wynik z egzaminu wstępnego, przeprowadzonego w dniu 19
września 2009 r. oraz osób, które uzyskały pozytywny wynik z egzaminu konkursowego, przeprowadzonego w dniu 20 września 2008 r., które nie rozpoczęły aplikacji
notarialnej do dnia 31 grudnia 2009 r. w zakresie jej ustępów 1, 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12,
13 oraz 16.
Zaskarżona uchwała zawiera między innymi następujące postanowienia: „Komisja kwalifikacyjna, mająca siedzibę w W., obejmująca obszar właściwości Izby
Notarialnej w W. oraz Izby Notarialnej w L., jest organem do przeprowadzenia egzaminu wstępnego na aplikację, zaś Rada Izby Notarialnej w W. dokonuje wpisu na
listę aplikantów notarialnych jedynie osób, które uzyskały pozytywny wynik z tego
egzaminu i deklarują odbywanie aplikacji notarialnej na obszarze właściwości Izby
Notarialnej w W.” (ust. 1); „Rada Izby Notarialnej w W. stwierdza, że wpis na listę
aplikantów notarialnych, o którym mowa w art. 71 § 3 ustawy - Prawo o notariacie,
nie jest równoznaczny z rozpoczęciem odbywania aplikacji notarialnej i ma jedynie
charakter rejestracji, zaś osoby wpisane na tę listę stają się członkami samorządu
zawodowego w rozumieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004
roku (Sygnatura P 21/02)” (ust. 3); „Aplikacja notarialna trwa 2 lata i 6 miesięcy, rozpoczyna się z dniem 1 stycznia 2010 roku i polega na zaznajomieniu się aplikanta z
całokształtem pracy notariusza. Aplikację tę rozpoczynają osoby wpisane na listę
aplikantów notarialnych, które w terminie do dnia 31 grudnia 2009 roku przedstawią
Radzie Izby Notarialnej w W: a) umowę o pracę na stanowisku aplikanta notarialnego, zawartą z notariuszem, prowadzącym Kancelarię Notarialną na obszarze właściwości Izby Notarialnej w W. (aplikant etatowy); albo b) zgodę notariusza, prowadzącego Kancelarię Notarialną na obszarze właściwości Izby Notarialnej w W., o której
mowa w punkcie 6) poniżej (aplikant pozaetatowy).” (ust. 4); „Na podstawie § 1 ust. 2
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 roku w sprawie organizacji aplikacji notarialnej (Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.), Rada Izby Notarialnej
w W. wyznaczy spośród notariuszy, którzy wyrażą na to pisemną zgodę, tych, u których osoby wpisane na listę aplikantów notarialnych odbywać będą aplikację pozaetatową. Lista takich notariuszy dostępna będzie w siedzibie Rady Izby Notarialnej w
W.” (ust. 6); „Notariusz może cofnąć zgodę, o której mowa w punkcie 6) powyżej,
przy czym obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o tym Radę Izby Notarialnej w
W.” (ust. 7); „Osoby wpisane na listę aplikantów notarialnych, które w terminie do
dnia 31 grudnia 2009 roku nie przedstawią Radzie Izby Notarialnej w W. umowy albo
zgody, o których mowa w punkcie 4) powyżej, rozpoczynają odbywanie aplikacji notarialnej od dnia 1 stycznia roku następującego po roku, w którym przedstawią taką
umowę albo zgodę.” (ust. 10); „Przedstawienie przez osobę wpisaną na listę aplikantów notarialnych, umowy albo zgody, o których mowa w punkcie 4) powyżej,
uprawnia taką osobę do uczestnictwa z zajęciach seminaryjnych, przewidzianych w §
11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 roku w sprawie
organizacji aplikacji notarialnej.” (ust. 11); „Opłaty za aplikację notarialną, określone
w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 grudnia 2005 roku w sprawie
wysokości opłaty rocznej wnoszonej przez aplikantów notarialnych na szkolenie
(Dz.U. Nr 244, poz. 2077 ze zm.), pobierane będą jedynie od osób, które w terminie
do dnia 31 grudnia 2009 roku przedstawią Radzie Izby Notarialnej w W. umowy albo
zgody, o których mowa w punkcie 4) powyżej. Ma to odpowiednie zastosowanie do
osób, o których mowa w punkcie 10) powyżej.” (ust. 12); „Rada Izby Notarialnej w W.
zwróci się do Prezesów właściwych Sądów Okręgowych o zorganizowanie od dnia 1
stycznia 2010 roku, dla osób które rozpoczną odbywanie aplikacji notarialnej, szkolenia w sądach rejonowych, w zakresie o którym mowa w § 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 roku w sprawie organizacji aplikacji notarialnej.” (ust. 13); „Nieusprawiedliwione nie uczestniczenie przez aplikanta w szkoleniu stanowi naruszenie art. 50 ustawy - Prawo o notariacie, zaś nie przystąpienie
do kolokwiów, o których mowa w § 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 22 grudnia 2005 roku w sprawie organizacji aplikacji notarialnej i § 6 uchwały
[...] Krajowej Rady Notarialnej z dnia 18 września 2009 roku w sprawie programu
aplikacji notarialnej lub uzyskanie z jednego z tych kolokwiów i kolokwium poprawkowego ocen niedostatecznych, stanowi podstawę do skreślenia aplikanta z listy
aplikantów notarialnych.” (ust. 16).
Minister Sprawiedliwości zarzucił naruszenie: 1) art. 71 § 1, § 2, § 3 i § 5
ustawy - Prawo o notariacie oraz § 1 ust. 1 i ust. 2 oraz § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, przez zawarcie w ust. 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12 oraz 13 zaskarżonej uchwały postanowień sprzecznych z powołanymi, jednoznacznie brzmiącymi przepisami prawa
powszechnie obowiązującego, które wywołują konsekwencje niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności i rażąco naruszają wymienione przepisy; 2) art. 72 § 1 ustawy - Prawo o notariacie oraz § 11 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji
notarialnej, przez dopuszczenie, w ust. 3, 4, 10, 11, 12 i 13 zaskarżonej uchwały,
możliwości wydłużenia - ponad okres wskazany w ustawie - czasu trwania aplikacji i
ominięcie prawnego nakazu rozpoczęcia aplikacji w ustalonym ustawą dniu; 3) art.
71 § 3 w związku z art. 71d § 2 ustawy - Prawo o notariacie przez zobowiązanie (w
ust. 1 zaskarżonej uchwały) kandydatów na aplikację do składania deklaracji dotyczących miejsca odbywania aplikacji; 4) art. 35, art. 73 i art. 75 ustawy - Prawo o
notariacie oraz § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, przez uchwalenie w jej ust. 16 regulacji niezgodnej z normami ustawy oraz wskazanego rozporządzenia, wykraczającej poza upoważnienie
ustawowe, przez ustanowienie sankcji skreślenia z listy aplikantów z powodu nieprzystąpienia do kolokwiów lub uzyskania z jednego z kolokwiów i kolokwium poprawkowego ocen niedostatecznych, oraz określenie przesłanki stanowiącej naruszenie odpowiedzialności dyscyplinarnej aplikantów; 5) art. 73 i art. 72 § 1 oraz art.
35 pkt 3 w związku z art. 75 ustawy - Prawo o notariacie, przez przekroczenie w
postanowieniach ust. 1, 3, 4, 6, 7, 10, 11 12, 13 oraz 16 zaskarżonej uchwały kompetencji Rady, zgodnie z którymi na radzie izby notarialnej spoczywa obowiązek organizacji i prowadzenia aplikacji notarialnej, a jego realizacja podlega wydanemu na
podstawie art. 75 ustawy - Prawo o notariacie rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej; 6) art. 17 ust. 1 Konstytucji RP ze
względu na uchylenie się Rady Izby Notarialnej w W. od wykonania, w interesie publicznym, obowiązków nałożonych na samorząd przez ustawę - Prawo o notariacie
(art. 73 ustawy) i podjęcie uchwały sprzecznej z przepisami ustawowymi i przepisami
aktów wykonawczych, wykraczających poza ustawowe kompetencje Rady; 7) art. 32
ust. 1, art. 65 ust. 1 i art. 31 ust. 2 i ust. 3 Konstytucji RP z uwagi na naruszenie praw
kandydatów na aplikantów notarialnych wynikających z wymienionych przepisów
konstytucyjnych.
W oparciu o powyższe zarzuty Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie
zaskarżonej uchwały w zakresie jej ust. 1, 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 13 oraz 16.
W uzasadnieniu wystąpienia, z powołaniem się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2000 r., K 25/99, Minister Sprawiedliwości podniósł, że
uchwały organów samorządu notarialnego wydawane są w granicach powszechnie
obowiązującego prawa i nie mogą być sprzeczne z prawem; wskazując zaś na wyroki Sądu Najwyższego z 26 lutego 2004 r., III SZ 3/03 i z 19 września 1996 r., I PO
7/96, stwierdził, że organy samorządu notarialnego nie mają kompetencji do doko-
nywania wykładni prawa powszechnie obowiązującego. Poza tym żaden przepis
ustawy nie przewiduje zawieszenia wykonywania obowiązku organizowania i przeprowadzenia aplikacji notarialnej. Przepisy ustawy nie uzależniają realizacji tego
obowiązku w stosunku do niektórych aplikantów od dokonania czynności nieprzewidzianych w ustawie (wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 1999 r., III SZ 4/99).
Ustawa - Prawo o notariacie jednoznacznie wiąże status aplikanta z momentem
wpisu na listę aplikantów a wyznaczenie patrona dla aplikanta należy do zadań rady
izby notarialnej. Prawo o notariacie i rozporządzenie w sprawie organizacji aplikacji
notarialnej wskazują, że nie ma przepisów, które zobowiązują aplikanta do samodzielnego poszukiwania notariusza w celu zawarcia umowy o pracę lub szkolenie.
Brak też regulacji, które uprawniają izby do wprowadzenia innych niż ustawowe warunków uzależniających rozpoczęcie aplikacji. Z powołaniem się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 marca 1999 r., II SA 1537/98, zaznaczono, że przyjęcie na aplikację notarialną nie następuje poprzez zatrudnienie, czyli w drodze cywilnoprawnej. Zatrudnienie aplikanta jest czynnością wtórną w stosunku do wcześniejszej decyzji o przyjęciu na aplikację. Tym samym, dokonanie wpisu na listę aplikantów notarialnych jest równoznaczne z obowiązkiem umożliwienia aplikantowi rozpoczęcia odbywania aplikacji. Osoba wpisana na listę aplikantów uzyskuje status aplikanta i rozpoczyna trwającą 2 lata i 6 miesięcy aplikację. Niewypełnienie przez Radę
obowiązku wyznaczenia patrona w terminie umożliwiającym zgodne z przepisami
rozpoczęcie aplikacji wpływa na czas jej trwania. Rada przyznała sobie uprawnienie
do przedłużania czasu aplikacji.
Według Ministra Sprawiedliwości zawarte w ust. 1 zaskarżonej uchwały postanowienia naruszają art. 71 § 3 ustawy - Prawo o notariacie, który nie przewiduje
obowiązku składania deklaracji odbywania aplikacji w danej izbie notarialnej. Postanowienia te są niezgodne z art. 71d § 2 ustawy - Prawo o notariacie, który enumeratywnie określa wymagane dokumenty przy złożeniu zgłoszenia o przystąpieniu do
egzaminu i nie zawiera wymagania złożenia informacji, gdzie kandydat zamierza odbywać aplikację. Dobrowolne składanie takich oświadczeń, ze względów informacyjnych mogłoby być dopuszczalne, ale obowiązek ich składania jest sprzeczny z obowiązującymi przepisami.
Co do zarzucanej niezgodności postanowień zawartych w ust. 16 zaskarżonej
uchwały z art. 35, art. 73 oraz art. 75 ustawy - Prawo o notariacie, podniesiono, że
ani w ustawie - Prawo o notariacie ani w przepisach wykonawczych do tej ustawy nie
ustanowiono dla rad izb notarialnych kompetencji do ustalania przesłanek skreślenia
aplikantów z listy aplikantów notarialnych oraz przesłanek odpowiedzialności dyscyplinarnej aplikantów. Status aplikantów notarialnych normuje ustawa - Prawo o notariacie oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w
sprawie organizacji aplikacji notarialnej. Nie jest dopuszczalne, aby rada izby notarialnej, poza upoważnieniem zawartym w przepisach prawa powszechnie obowiązującego, określała przesłanki skreślenia aplikanta z listy, jak również przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej. Jeżeli w przepisach prawa powszechnie obowiązującego brak jest takich obostrzeń w odniesieniu do aplikantów, to nie można zawierać ich
w akcie niższego rzędu, jakim jest uchwała rady izby notarialnej.
W ocenie Ministra Sprawiedliwości, zaskarżona uchwała wykracza poza wynikające z art. 35 pkt 3 ustawy - Prawo o notariacie umocowanie do organizowania
szkolenia aplikantów. Uprawnienia z art. 73 i art. 35 pkt 3 należy rozumieć jako umocowanie do organizowania zajęć szkoleniowych dla aplikantów stosownie do rozporządzenia w sprawie organizacji aplikacji notarialnej. Rada nie była uprawniona do
interpretowania ich jako upoważnienia do decydowania o procedurze wpisu na listę
aplikantów, zasad rozpoczęcia aplikacji, wyboru sposobu jej odbywania, ponieważ
kwestie te reguluje ustawa. Fakt upoważnienia Ministra Sprawiedliwości w art. 75
ustawy - Prawo o notariacie do określenia, po uzgodnieniu z Krajową Radą Notarialną, w drodze rozporządzenia, organizacji aplikacji notarialnej (w odróżnieniu od aplikacji adwokackiej i radcowskiej, których organizacja podlega uchwalonym przez te
samorządy regulaminom) przesądza o ograniczonej roli samorządu notarialnego w
tym zakresie. Jeżeli procedury naboru na aplikację oraz wpisu na listę aplikantów
zostały wyczerpująco i szczegółowo uregulowane w ustawie w Rozdziale 7 „Aplikanci
i asesorzy notarialni”, a zwłaszcza w art. 71, 71a, 71b, 71d, 71e, 71k, 72, 72a oraz
art. 73 ustawy, natomiast organizacja aplikacji ustalona została w przepisach powoływanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, nie można kompetencji rad izb
notarialnych w zakresie organizowania i prowadzenia aplikacji interpretować rozszerzająco.
Zastosowanie postanowień zawartych w ust. 3, 4, 10, 11, 12 i 13 zaskarżonej
uchwały oznaczałoby pogorszenie sytuacji aplikantów przez zmianę charakteru
prawnego wpisu na listę aplikantów. Uzyskanie wpisu stanowi bowiem prawo osoby
spełniającej wymogi określone w art. 71 § 2 i 3 ustawy - Prawo o notariacie, którego
realizację ustawodawca dodatkowo zagwarantował formułując w art. 71 § 4 tej
ustawy zakaz odmowy dokonania wpisu na listę aplikantów po spełnieniu wymogów
zawartych we wskazanych przepisach - wśród wymogów tych nie ma jednak obowiązku poszukiwania patrona. Kwestionowane zapisy zaskarżonej uchwały naruszają także ustawowo zagwarantowane (art. 71 ustawy - Prawo o notariacie oraz § 1
ust. 1 i 2, a także § 2 pkt 2 rozporządzenia w sprawie organizacji aplikacji notarialnej)
prawa osób, które uzyskały pozytywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację w
zakresie 2 - letniego okresu do złożenia wniosku o wpis na listę aplikantów notarialnych od dnia doręczenia uchwały ustalającej wynik egzaminu wstępnego, ograniczając de facto możliwość wyboru terminu rozpoczęcia aplikacji, przez zobowiązanie
aplikantów do uprzedniego przedstawienia umów o szkolenie lub umów o pracę z
notariuszami. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że zgodnie z ust. 10 zaskarżonej
uchwały, w sytuacji, gdy aplikant nie przedstawi takiej umowy będzie zmuszony to
zrobić w roku następnym, a zatem przysługujący mu okres 2 lat przewidzianych na
złożenie wniosku ulegnie skróceniu.
Postanowienia zaskarżonej uchwały w ust. 1, 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12, 13 i 16 z
uwagi na ich sprzeczność ze wskazanymi przepisami ustawy - Prawo o notariacie
oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej naruszają także prawa gwarantowane jednostce w przepisach konstytucyjnych, tj. w art. 31 ust. 2 i ust. 3, art. 32 ust. 1 (równość wobec prawa) oraz art. 65 ust.
1 Konstytucji RP (wolność wykonywania zawodu). Wprowadzenie dodatkowych wymogów ograniczających w konsekwencji dostęp do wykonywania wybranego zawodu, narusza art. 65 Konstytucji RP w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Zgodnie
z art. 65 Konstytucji RP, wolność wykonywania zawodu jest każdemu zapewniona, a
wyjątki od tej zasady może przewidywać jedynie ustawa. Ustawa - Prawo o notariacie wprowadziła wymogi niezbędne do uzyskania wpisu na listę aplikantów notarialnych, a uchwała w sposób nieuprawniony warunki te rozszerza.
Ograniczenie przez zapisy wprowadzone zaskarżoną uchwałą wynikających z
ustawy uprawnień osób, które zdały egzamin wstępny na aplikację i spełniają pozostałe warunki określone w art. 71 ustawy, przez przekroczenie kompetencji Rady do
wydawania w tym zakresie uchwał, narusza także art. 31 ust. 1 Konstytucji RP, który
jednoznacznie stanowi, że wolność podlega ochronie prawnej, a zatem nikogo nie
wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Nie można zatem
zmuszać zarówno kandydatów na aplikantów, jak i aplikantów (czyli osoby wpisane
na listę aplikantów), do spełnienia dodatkowych wymogów nieprzewidzianych w art.
71 i art. 71d § 2 ustawy - Prawo o notariacie oraz § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej, jak ma to miejsce w ust. 4, 10 i
11 zaskarżonej uchwały, zwłaszcza, że umocowanie do tego rodzaju działań rady nie
wynika z przepisów obowiązującego prawa.
Minister Sprawiedliwości zwrócił uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia
13 maja 1994 r., I PO 4/94, zgodnie z którym organ samorządu zawodowego notariuszy nie może, mocą własnej uchwały, odmówić wykonywania kompetencji powierzonej mu przepisami ustawy oraz iż kompetentny organ nie może się „zrzec” swej
kompetencji, bowiem jest ona w świetle prawa nie tylko uprawnieniem, lecz przede
wszystkim obowiązkiem działania w określonej sferze spraw (podobnie w wyroku
Sądu Najwyższego z 24 maja 1994 r., I PO 7/94 oraz postanowieniu Sądu Najwyższego z 21 września 1995 r., I PO 8/95). Akty niższej rangi, takie jak uchwały samorządów zawodowych, muszą być wydane na podstawie upoważnienia ustawowego i
nie mogą być z sprzeczne z regulacjami zawartymi w ustawie (wyroki Sądu Najwyższego z 14 października 1999 r., III SZ 2/99 i z 26 lutego 2004 r., III SZ 2/03).
Z powołaniem się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące zasady równości (orzeczenie z 9 marca 1988 r., U 7/87, orzeczenie z 26 kwietnia 1995
r., K 11/94; wyrok z 28 maja 2002 r., P 10/01, wyrok z 24 kwietnia 2006 r., P 9/05,
wyrok z 18 lutego 2004 r., P 21/02, wyrok z 2 września 2008 r., K 35/06), stwierdzono, że obowiązujące przepisy nie dopuszczają różnicowania wymogów zarówno wobec osób, które uczestniczyły w naborze na aplikację notarialną w drodze egzaminu
wstępnego, jak i tych, które egzamin ten zdały. Wszystkie te osoby podlegają tym
samym regulacjom prawnym i posiadają takie same prawa do uzyskania wpisu na
listę aplikantów i odbywania aplikacji. Postanowienia ust. 3, 4, 10, 11, 12 i 13 zaskarżonej uchwały, uzależniając rozpoczęcie zajęć seminaryjnych oraz szkolenia w sądzie od zawartej przez aplikanta umowy o pracę z notariuszem lub umowy o szkolenie z notariuszem, zakładają nierówne traktowanie kandydatów, pomimo że przystąpili do egzaminu wstępnego na tych samych warunkach i przysługują im jednakowe
prawa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do art. 47 § 1 Prawa o notariacie wystąpienie Ministra Sprawiedliwości do Sądu Najwyższego o uchylenie uchwały organu samorządu notarialnego
odnosi się do uchwał „sprzecznych z prawem”. Wymagana sprzeczność nie musi
mieć szczególnej intensywności, gdyż rażące naruszenie prawa wydłuża tylko do 6
miesięcy przysługujący Ministrowi termin 3 miesięcy od dnia doręczenia uchwały.
Nie budzą wątpliwości i zostały już jednoznacznie potwierdzone w orzeczeniach Sądu Najwyższego dotyczących tego zakresu, zasady weryfikacji uchwał organu samorządu notarialnego pod kątem ich niesprzeczności (zgodności) z prawem.
Rozpoznając przedstawione przez Ministra Sprawiedliwości zarzuty i wniosek
jego wystąpienia o uchylenie określonych postanowień zaskarżonej uchwały Sąd
Najwyższy przyjął w punkcie wyjścia założenie, że uchwały organów samorządu notarialnego są podporządkowane prawu powszechnie obowiązującemu (Konstytucji
RP, ustawom i rozporządzeniom wykonawczym); podporządkowanie to (wymóg niesprzeczności) odnosi się także do zakresu regulacji; uchwały samorządu nie mogą
wkraczać w materię uregulowaną bądź poddaną regulacji ustawowej poza sprawami
samorządowi powierzonymi należącymi do jego zadań i kompetencji. Do tego ostatniego ograniczenia należy dodać zastrzeżenie, że kompetencja uchwałodawcza organów samorządu notarialnego nie zasadza się na upoważnieniu z ustawy do jej
skonkretyzowania wykonawczego, tak jak to ma miejsce w relacji między ustawą a
aktem do niej wykonawczym, np. w wypadku ustawy Prawo o notariacie i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej. Z drugiej
strony organy samorządu notarialnego nie muszą powoływać się na konkretne upoważnienie (tzw. delegację) do wydania uchwały, gdy ich akty dotyczą wewnętrznych
spraw samorządu. Zawsze jednak realizacje spraw samorządu notarialnego w formie
uchwał poddane są prawu powszechnie obowiązującemu. W tym sensie należy odróżnić zawarte w art. 75 Prawa o notariacie ustawowe upoważnienie udzielone Ministrowi Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia organizacji aplikacji
notarialnej od ustawowego określenia - w art. 35 pkt 3 Prawa o notariacie - zakresu
działania rady izby notarialnej obejmującego organizowanie szkolenia aplikantów
notarialnych.
Podobnej formuły określającej zadania, a nie kompetencje prawodawcze dotyczą także postanowienia art. 73 Prawa o notariacie, że aplikację notarialną organizuje i prowadzi rada izby notarialnej na podstawie programu ustalonego przez Krajową Radę Notarialną. Nie można ograniczać prawa samorządu do wykonywania należącego do niego zadania w formie uchwały. Jeżeli jednak rada izby notarialnej wydaje uchwałę w zakresie organizacji i prowadzenia aplikacji notarialnej, to nie może
w swych postanowieniach nie uwzględnić wynikających z prawa powszechnego
regulacji określających przesłanki (warunki) tego zadania, które do rady izby notarialnej należy. Wykonywanie zadania organizacji i prowadzenia aplikacji, także w
drodze wewnętrznego aktu prawotwórczego, musi być zgodne z regulacją prawa
powszechnego między innymi co do warunków i skutków uzyskania wpisu na listę
aplikantów notarialnych (art. 71 § 3 i § 4 Prawa o notariacie), rozpoczęcia, istoty i
czasu trwania aplikacji (art. 72 ust. 1 Prawa o notariacie) oraz form zatrudnienia aplikanta (art. 71 § 5 Prawa o notariacie).
Sąd Najwyższy uznaje, że Minister Sprawiedliwości nie wykazał sprzeczności
z prawem ustępu 1 zaskarżonej uchwały. Nie jest przekonujące kwestionowanie
uchwały w tym zakresie dlatego, że art. 71 § 3 Prawa o notariacie nie przewiduje
obowiązku składania deklaracji odbywania aplikacji w danej izbie notarialnej, a art.
71d § 2 Prawa o notariacie wymienia wyczerpująco dokumenty wymagane przy złożeniu zgłoszenia o przystąpienie do egzaminu. Wbrew zastrzeżeniu Ministra Sprawiedliwości, niesprzecznie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego uregulowano w uchwale wyłącznie specyficzny problem organizacyjny wynikający z tego,
że komisja kwalifikacyjna ma siedzibę w W., ale obejmuje obszar właściwości nie
tylko Izby Notarialnej w W., ale także Izby w L. W tej sytuacji potrzebne było i o tym
tylko stanowi się w pkt 1 uchwały, ustalenie że Rada Izby Notarialnej w W. dokonuje
wpisu na listę aplikantów notarialnych osoby, które uzyskały pozytywny wynik tego
egzaminu i deklarują odbywanie aplikacji notarialnej na obszarze właściwości Izby
Notarialnej w W.
Nie jest uzasadnione upatrywanie sprzeczności z prawem ust. 13 uchwały w
którym - przy założeniu prawidłowego określenia kręgu osób uprawnionych do rozpoczęcia odbywania aplikacji - jedynym określeniem, jest to, że w sprawach uregulowanych we wskazanym przepisie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości Rada
zwróci się do prezesów właściwych sądów. Jest to działanie ściśle organizacyjne w
celu realizacji wskazanego w uchwale przepisu.
W zakresie pozostałym Sąd Najwyższy podzielił wystąpienie Ministra Sprawiedliwości o sprzeczności z prawem zaskarżonych postanowień uchwały.
Uznając zasadność przedstawionej przez Ministra Sprawiedliwości argumentacji poszczególnych zarzutów w świetle założeń wyżej już omówionych należy zwrócić uwagę na kwestie o znaczeniu zasadniczym.
Minister Sprawiedliwości zarzucił poszczególnym postanowieniom zaskarżonej uchwały sprzeczność nie tylko ze wskazanymi przepisami ustawy Prawo o notariacie ale także z niektórymi przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej.
Izba Notarialna w W. na rozprawie przed Sądem Najwyższym zakwestionowała możliwość weryfikowania zgodności z prawem uchwały na podstawie powyższego rozporządzenia ze względu na wydanie go na podstawie „blankietowego”,
upoważnienia ustawowego (art. 75 Prawa o notariacie). Rozważając powyższą kwestię Sąd Najwyższy wziął pod uwagę następujące okoliczności. Istotnie w przepisie
upoważniającym i zobowiązującym Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze
rozporządzenia organizacji aplikacji notarialnej brak jest wytycznych dotyczących
treści tego aktu. Pomimo tego nie ma przekonujących racji uznanie rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości jako niekonstytucyjnego i dlatego pozbawionego atrybutów
legalności. Po pierwsze bezpośrednio w art. 75 Prawa o notariacie zawarta jest
swego rodzaju wskazówka, która powinna mieć znaczenie dla aktu wykonawczego.
Mianowicie Minister Sprawiedliwości wykonuje kompetencję prawodawczą „po
uzgodnieniu z Krajową Radą Notarialną”, która jest reprezentantem notariatu (art. 38
Prawa o notariacie) i która ma w zakresie działania między innymi ustalenie programu aplikacji notarialnej oraz nadzór nad szkoleniem aplikantów (art. 40 § 1 pkt 9
Prawa o notariacie). Po drugie obowiązek uzgodnienia z Krajową Radą Notarialną
dotyczy materii ze swej natury specyficznie konkretnej - organizacji, regulowanie której w akcie prawodawczym do ustawy wykonawczym, nie powinno wykraczać poza
zasady i granice w ustawie określone. Po trzecie nie jest tak, że ustawa Prawo o
notariacie nie zawiera bezpośrednich określeń organizacji aplikacji notarialnej. Jest
raczej przeciwnie, tyle tylko, że ustawowe uregulowanie spraw z zakresu organizacji
aplikacji notarialnej zostało zrealizowane w innych przepisach, między innymi w
przepisach, które stały się normatywnym wzorcem oceny przedmiotowej uchwały
(art. 35, 71 § 1 i § 2 i § 5, 72 § 1, 73 i 75). Zastosowane przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości są regulacjami ściśle wykonawczymi zachowującymi zasady i
sens ustawy. Rozpoznając tę kwestię Sąd Najwyższy miał na uwadze konstytucyjną
analizę upoważnienia ustawowego do wydania aktu wykonawczego zawartą w uzasadnieniu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 28/98. W rozpoznawanym wypadku nie zachodzi niedopuszczalna blankietowość upoważnienia dla aktu
wykonawczego z pozostawieniem organowi upoważnionemu „możliwości samodziel-
nego uregulowania całego kompleksu zagadnień, co do których w tekście ustawy nie
ma żadnych bezpośrednich uregulowań ani wskazówek”.
Powyższa ocena dotyczy w pierwszym rzędzie - w ustawie określonej a w akcie wykonawczym jedynie doprecyzowanej - zasady zobowiązania rady izby notarialnej do organizowania i prowadzenia aplikacji (art. 73 Prawa o notariacie), którego
wykonywanie nie może być relatywizowane ze względu na warunki, które sama rada,
bez upoważnienia ustawowego, uznawałaby za zwalniające ją lub ograniczające
ustawowy obowiązek (kompetencję i odpowiedzialność). Z powołanego przepisu, a
także innych wskazanych i rozważonych w wystąpieniu Ministra Sprawiedliwości, w
szczególności art. 71 § 1-4 Prawa o notariacie wynika, że osoby, które spełniły warunki przewidziane w ustawie, powinny być wpisane na listę aplikantów. Z kolei wpis
taki zapewnia uzyskanie statusu aplikanta ze wszystkimi powiązanymi z tym statusem upoważnieniami i obowiązkami, wśród których na pierwszym planie jest odbycie
aplikacji. Zgodnie z art. 72 § 2 Prawa o notariacie aplikacja rozpoczyna się 1 stycznia
każdego roku, trwa 2 lata 6 miesięcy i polega na zaznajamianiu się aplikanta z całokształtem pracy notariusza. W ramach szkolenia aplikant jest obowiązany do zaznajomienia się z czynnościami sądów w sprawach cywilnych i wieczystoksięgowych.
Należy zwrócić uwagę, że to nie rozporządzenie wykonawcze ale sama ustawa
przesądzająco rozstrzygnęła (określiła) sporne problemy. Dotyczy to również zatrudnienia aplikanta, które staje się środkiem realizacji jego statusu, w tym wymienionego
wyżej prawa do odbycia aplikacji w przewidzianym terminie. Jeżeli w art. 71 § 5
Prawa o notariacie stanowi się o tym, że aplikant notarialny może być również zatrudniony przez notariusza prowadzącego kancelarię lub radę izby notarialnej, to w
połączeniu z pozostałymi regulacjami ustawy, nie można odmówić racji Ministrowi
Sprawiedliwości, że określenie zawarte w art. 73 Prawa o notariacie należy rozumieć, jako powierzenia radzie izby notarialnej kompetencji i obowiązku zapewnienia
sposobów organizacji i prowadzenia aplikacji, które umożliwią realizację zapewnionego przez ustawę statusu aplikanta. Formy zatrudnienia aplikanta, o których mowa
w art. 71 § 5 Prawa o notariacie, nie zostały w ustawie określone wyczerpująco;
znamienne co do tego jest użycie w tym przepisie wyrażenia „również”. Takiej regulacji ustawowej odpowiadają jej uszczegółowienia zawarte w rozporządzeniu Ministra
Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej powołane w rozpatrywanym wystąpieniu Ministra Sprawiedliwości. Dotyczy to swego rodzaju „domknięcia”
form odbywania aplikacji w § 1 ust. 2 rozporządzenia, przez ustalenie, że jeżeli nie
dojdzie do zastosowania umowy o pracę z notariuszem lub radą izby notarialnej, to
„aplikant odbywa aplikację u notariusza wyznaczonego przez radę izby notarialnej,
która dokonała wpisu na listę aplikantów notarialnych”. Ustalony jest więc, zgodnie z
ustawą, system, który powinien zapewnić odbycie aplikacji każdemu aplikantowi.
Rację ma Minister Sprawiedliwości, że w zaskarżonych postanowieniach
uchwały nie został zrealizowany sens kompetencji rady izby notarialnej do organizacji i prowadzenia aplikacji notarialnej zgodnie z ustawą; jest raczej wyrażony w tych
postanowieniach sprzeciw przeciwko wynikającemu z ustawy obowiązkowi stworzenia warunków organizacyjnych zapewniających każdemu aplikantowi prawo do odbycia aplikacji w przewidzianym terminie. Najbardziej wyraźnie wyraża to ust. 3
uchwały w stwierdzeniu Rady Izby Notarialnej w W., że wpis na listę aplikantów nie
jest równoznaczny z rozpoczęciem odbywania aplikacji notarialnej i ma jedynie charakter rejestracji. W takim duchu sprzeciwu wobec systemu przewidzianego w ustawie brzmią także dyrektywy ust. 4, 6, 7, 10, 11 i 12 uchwały, według których aplikanci
muszą praktycznie sami zapewnić sobie zatrudnienie u notariusza; forma aplikacji
pozaetatowej jest zaledwie tolerowana skoro opiera się na procedurze uzyskiwania
specjalnej pisemnej zgody notariusza, z wykluczeniem zawierania umów o pracę
przez Radę Izby Notarialnej w W. Można więc, tak jak to interpretuje Minister Sprawiedliwości, uznać zaskarżone postanowienia jako wyrażenie sprzeciwu wobec
prawa powszechnie obowiązującego, któremu Rada Izby Notarialnej w W. w określonym zakresie nie chce się poddać i nie chce odpowiednio mobilizować do wykonania celów ustawy swych członków. Warto przy tej okazji przypomnieć, że zgodnie
z § 44 ust. 1 Kodeksu Etyki Zawodowej Notariusza (uchwała Nr 19 Krajowej Rady
Notarialnej z dnia 12 grudnia 1997 r.) obowiązkiem notariusza jest współdziałanie z
władzami samorządu i lojalność wobec jego organów. W tym wypadku problemem
jest określenie przez Radę Izby Notarialnej w W. jej odpowiedzialności za organizację i odbywanie aplikacji notarialnej zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego.
Należy także zgodzić się z Ministrem Sprawiedliwości, że w ramach kompetencji określonej w art. 35 pkt 3 Prawa o notariacie, na której opiera się zaskarżona
uchwała, nie mieści się ustalenie w jej ust. 16 kwestii dotyczących odpowiedzialności
dyscyplinarnej aplikantów w szczególności ustalenia podstawy do skreślenia z listy
aplikantów notarialnych (por. w tym zakresie regulacje ustawowe, w szczególności
art. 74 i oraz art. 78 Prawa o notariacie).
Z przedstawionych przyczyn podzielając wystąpienie Ministra Sprawiedliwości
w zakresie ustępów 3, 4, 6, 7, 10, 11, 12 i 16 zaskarżonej uchwały naruszającej
prawo Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt 1 wyroku, natomiast w pkt 2 wyroku orzeczono o utrzymaniu w mocy zaskarżonych ustępów 1 i 13 uchwały, co do których nie
zachodzi sprzeczność z prawem (art. 47 § 2 Prawa o notariacie).