Supreme Court annuls local notary board ruling, establishing the National Council as the proper appellate body.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court annulled the local notary board's decision denying appeal rights, ruling that the National Council of Notaries is the competent appellate body. The Ministry of Justice argued the local board lacked authority to exclude appeals, while the board claimed no statutory hierarchy existed between its levels. The court held that despite the absence of explicit hierarchy rules, the National Council serves as the higher organ under administrative procedure law and specific notary statutes.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 10 ust. 1 Prawa o notariacie; Art. 17 ust. 4 Kodeksu postępowania administracyjnego: When special laws do not explicitly define a higher organ for social organizations, the higher organ of that organization or the supervisory authority serves as the appellate body.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 13 maja 1999 r.
III SZ 1/99
Krajowa Rada Notarialna jest organem właściwym do rozpoznania zażalenia strony na postanowienie rady izby notarialnej w przedmiocie wyrażenia
opinii, o której mowa w art. 10 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 22, poz. 91 ze zm.).
Przewodniczący: SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Andrzej
Wasilewski, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 maja 1999 r. sprawy ze skargi Ministra Sprawiedliwości na uchwałę [...] Rady Izby Notarialnej w W. z dnia 3 kwietnia
1998 r. w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów notarialnych.
u c h y l i ł § 2 zaskarżonej uchwały
Uzasadnienie
Rada Izby Notarialnej w W. w uchwale [...] z dnia 3 kwietnia 1998 r. w sprawie
wydawania opinii w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów
notarialnych postanowiła, że opinie w sprawach wymienionych w art. 35 pkt 1 ustawy
z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 22, poz. 91) rada izby notarialnej wydaje w formie uchwały (§1) i że od tej uchwały nie przysługuje środek odwoławczy, za wyjątkiem sytuacji określonej w art. 47 § 1 Prawa o notariacie. W uzasadnieniu uchwały Rada stwierdziła, że Prawo o notariacie nie przewiduje wydawania decyzji czy postanowień przez organy samorządu terytorialnego, ani też nie statuuje zasady hierarchiczności organów, a jedynie określa kompetencje poszczególnych organów. W szczególności Krajowa Rada Notarialna nie jest organem nadrzędnym wobec rad izb notarialnych, „gdyż jest organem innym”, zaś zakres działania
poszczególnych organów jest wyraźnie określony w ustawie. Jedynie w art. 19 § 3
Prawa o notariacie przewidziana jest możliwość złożenia środka odwoławczego od
uchwal rady izby notarialnej w sprawie odmowy wyrażenia zgody na podjęcie przez
notariusza dodatkowego zatrudnienia lub zajęcia uchybiającego obowiązkom notariusza lub powadze wykonywanego zawodu.
Minister Sprawiedliwości na podstawie art. 47 § 1 Prawa o notariacie zaskarżył powyższą uchwałę w całości i wniósł o jej uchylenie.
W ocenie Ministra Sprawiedliwości uchwała ta w całości została wydana z naruszeniem przepisu art. 10 w związku z art. 35 pkt 1 ustawy – Prawo o notariacie i
art. 106 KPA i pozostaje w oczywistej sprzeczności z orzecznictwem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach dotyczących powołań na
stanowisko notariusza.
Art. 10 ustawy Prawo o notariacie stanowi, że Minister Sprawiedliwości powołuje na stanowisko notariusza osobę zainteresowaną na jej wniosek, po zasięgnięciu
opinii właściwej rady izby notarialnej. Z przepisem tym koresponduje art. 35 pkt 1
ustawy Prawo o notariacie, który stanowi, że do zakresu działania rad izby notarialnej
należy opiniowanie wniosków w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i
asesorów notarialnych.
Z przepisów tych zatem wynika, że Minister Sprawiedliwości przed załatwieniem wniosku kandydata na notariusza musi znać i rozważyć stanowisko samorządu
notarialnego, jakkolwiek opinia ta nie ma mocy wiążącej dla decyzji Ministra Sprawiedliwości. Postępowanie o powołanie na stanowisko notariusza i wyznaczenie siedziby kancelarii notarialnej toczące się przed naczelnym organem administracji państwowej, jakim jest Minister Sprawiedliwości jest postępowaniem administracyjnym, co
nie budzi wątpliwości również Rady Izby Notarialnej w W.
W toku postępowania naczelny organ administracyjny, twierdzi Minister Sprawiedliwości, nie może wydać decyzji bez uprzedniego uzyskania od organu samorządu notarialnego opinii w sprawie kandydata na notariusza i proponowanej siedziby
kancelarii notarialnej. Wydanie takiej opinii następuje w ramach współdziałania przewidzianego art. 106 KPA (a więc w formie postanowienia), co umożliwia osobie wnoszącej o powołanie na stanowisko notariusza złożenie zażalenia jeszcze przed wydaniem decyzji, a więc zdecydowanie wzmacnia jej gwarancje procesowe (uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1996 r. , III AZP 26/95, OSNAPiUS 1996 nr 12,
poz. 164). Pozwala to na przyjęcie, że na mocy art. 10 Prawa o notariacie organom
samorządu notarialnego powierzono konkretne funkcje o charakterze administracyjnym, które stanowią ich kompetencje. Dowodem na powierzenie organom samorzą-
du notarialnego funkcji o charakterze administracyjnym jest także brak możliwości
uchylenia się od obowiązku ich realizowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 21 września 1995 r., I PO 8/95). Funkcje te organ samorządu notarialnego
powinien wykonywać jako organ współdziałający przy wydawaniu decyzji z mocy art.
106 KPA, przy odpowiednim, co do terminowości wykonywanych czynności, stosowaniu art. 35 i 36 KPA. Sytuacja prawna zatem nie powinna budzić wątpliwości w
świetle jednolitej i utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jej kontekście wydanie opinii w formie uchwały, a nie postanowienia, stanowi w ocenie Ministra Sprawiedliwości naruszenie w toku postępowania
administracyjnego podstawowych reguł proceduralnych ustalonych przez KPA. Odbiera bowiem osobie zainteresowanej możliwość zakwestionowania treści uchwały w
drodze przewidzianego przez KPA zażalenia (art. 106 § 5, art. 144, art. 124 § 1 i 2
KPA), co zresztą wynika z § 2 zaskarżonej uchwały, a ponadto odrębnego zaskarżenia tego rodzaju opinii do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nie daje również
możliwości złożenia skargi na bezczynność organu samorządu notarialnego do Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z
dnia 11 maja 1998 r., II SAB 32/98, wyrok z dnia 9 maja 1997 r., II SA 900/96).
Zarówno § 1 statuujący wydawanie opinii w formie uchwały a nie postanowienia oraz § 2 odbierający stronie możliwość zaskarżenia opinii powoduje, że zasadny
jest zarzut istotnego naruszenia przepisów KPA, które ustanawiają prawo do wniesienia środka prawnego, przysługującego stronie w konkretnej sprawie. Powyższe
okoliczności dają podstawę do przyjęcia, iż naruszona została jedna z fundamentalnych zasad postępowania przewidziana w art. 9 KPA, a ponadto zasada dwuinstancyjności postępowania zawarta w art. 15 KPA (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia
22 stycznia 1997 r, III RN 56/96, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia
24 marca 1998 r. II SA 10532/97).
W świetle powyższego orzecznictwa nie jest również zasadne twierdzenie
Rady, że Prawo o notariacie nie wprowadza zasady hierachiczności organów, a zakreśla jedynie ich kompetencje. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 marca 1998 r., II SA 1052/97 jednoznacznie wypowiedział się na temat nadrzędności Krajowej Rady Notarialnej nad izbami notarialnymi,
wskazując na powiązania funkcjonalne pomiędzy tymi odrębnymi podmiotami.
Przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały argumentacja Rady Izby Notarialnej w W. w żaden sposób nie odnosi się do stanowiska wyrażonego przez Na-
czelny Sąd Administracyjny i stanowi dowolną interpretację przepisów Prawa o notariacie.
Minister Sprawiedliwości stwierdził, że treść całej uchwały wraz z uzasadnieniem świadczy o pomijaniu przez organ samorządu notarialnego całej judykatury
Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jest to zjawisko niespotykane i niepokojące, jeżeli występuje w działaniu organów samorządowych w demokratycznym państwie prawa.
Niewątpliwa praktyka w sprawach administracyjnych dotycząca w szczególności powołań na stanowisko notariusza pozwala na postawienie tezy o występowaniu
przewlekłości w prowadzeniu postępowań wyjaśniających przez rady izb notarialnych, zaś sposób ich przeprowadzania wskazuje na brak zrozumienia przez organy
samorządu notarialnego charakteru wykonywanych czynności w oparciu o art. 106
KPA w związku z art. 10, 11, 12 i 35 pkt 1 ustawy Prawo o notariacie. Stwierdzenie
tych faktów nie może jednak stanowić o zasadności zaskarżonej uchwały, która niewątpliwie pozbawia stronę postępowania gwarancji procesowych.
Powyższe względy powodują, iż zarówno § 1 i 2 zaskarżonej uchwały, jako
sprzeczne z prawem, powinny zostać uchylone. Minister Sprawiedliwości podniósł
ponadto, że zaskarżona uchwała Rady Izby Notarialnej w W. stanowi odosobniony
przypadek, spośród izb notarialnych w kraju, w dokonywaniu interpretacji obowiązujących norm w całkowitej sprzeczności i w oderwaniu od orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W konkluzji Minister Sprawiedliwości zarzucił, że uchwała będąca przedmiotem zaskarżenia w sposób zdecydowany pozostaje w kolizji z kierunkiem i duchem
rozwiązań przyjmowanych w procedurze administracyjnej, a mających głównie na
celu ochronę interesów obywateli przed arbitralnością i samowolą organów powołanych do realizacji funkcji administracyjnych. Zaskarżona uchwała pozbawia kandydata na notariusza jakichkolwiek uprawnień dla obrony swych praw, pozostawiając
organom samorządu notarialnego prawo całkowicie swobodnej i nieskarżalnej możliwości dokonywania ocen kandydatów.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z przepisem art. 10 Prawa o notariacie notariusza powołuje i wyznacza siedzibę jego kancelarii Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii rady
właściwej izby notarialnej. W orzecznictwie i piśmiennictwie utrwalił się pogląd, że
postępowanie w sprawie powołania notariusza i wyznaczenia siedziby jego kancelarii
jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a rozstrzygnięcie tej sprawy administracyjnej następuje w drodze decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 104 i
107 Kodeksu.
Za utrwalone należy także uznać stanowisko, że Minister Sprawiedliwości
przed wydaniem decyzji w sprawie powołania notariusza i wyznaczenia siedziby jego
kancelarii jest obowiązany uzyskać opinię rady właściwej izby notarialnej, zaś rada
izby notarialnej jest obowiązana wydać taką opinię, co wynika także z przepisu art.
35 ust. 1 Prawa o notariacie, zgodnie z którym do zakresu działania rady izby notarialnej należy opiniowanie wniosków w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów notarialnych.
Ocena zasadności argumentów przedstawionych przez Ministra Sprawiedliwości wymaga przeprowadzenia zwięzłych rozważań odnoszących się do istoty samorządu zawodowego, jakim jest samorząd notarialny i zakresu jego uprawnień
uchwałodawczych. Należy w związku z tym pokreślić, że samorząd zawodowy jest
instytucją konstytucyjną, której zasadnicze zręby określił przepis art. 17 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym w drodze ustawy można tworzyć
samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach
interesu publicznego i dla jego ochrony. Z przepisu tego wynika, że samorząd notarialny w wykonywaniu swoich ustawowo określonych zadań powinien kierować się
nie tylko i nie przede wszystkim interesem zrzeszonych w nim osób, lecz interesem
publicznym. W odróżnieniu bowiem od zrzeszeń prawa cywilnego, których celem jest
przede wszystkim zaspokojenie i ochrona interesów ich członków, celem samorządu
zawodowego jako osoby prawa publicznego, jest -co wynika wprost z powyższego
przepisu Konstytucji - ochrona interesu publicznego. W konsekwencji należy przyjąć,
że zadania samorządu notarialnego są zadaniami publicznymi, a zatem należy je
ujmować w kategoriach obowiązku, a nie w kategoriach uprawnienia i uznania, a ponadto wykonywanie zadań publicznych przez samorząd notarialny podlega nadzorowi i kontroli ze strony Państwa. Do istoty konstytucyjnej instytucji samorządu, a samorządu zawodowego w szczególności, należy określony przepisami ustawy zakres
samodzielności prawodawczej. Przewidziane przepisami Prawa o notariacie upraw-
nienia uchwałodawcze samorządu notarialnego są niewątpliwie wyrazem jego samodzielności prawodawczej. Samodzielność ta może być urzeczywistniana jednakże
wyłącznie w granicach ustawowego porządku prawnego rozumianego jako całość
porządku prawnego w Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z czym i te przejawy
działalności samorządu zawodowego są poddawane kontroli organów państwowych.
Z tak rozumianą samodzielnością prawotwórczą samorządu zawodowego pozostają
w sprzeczności takie działania normodawcze samorządu zawodowego, które przekraczają zakres upoważnień prawotwórczych, są wykorzystywane do celów sprzecznych z interesem publicznym i obowiązującym prawem, a zwłaszcza zaś te, które
zmierzają do faktycznego derogowania przepisów ustawowych. Z drugiej strony nie
ulega wątpliwości, że nikt nie ma prawa podmiotowego do bycia notariuszem, jednakże każdy kandydat na notariusza ma niezbywalne prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury kwalifikacyjnej, której zasadnicze elementy są uregulowane w Prawie
o notariacie. Do kardynalnych zasad postępowania administracyjnego, w tym także
postępowania w sprawie powołania notariusza i wyznaczenia siedziby jego kancelarii, należy zasada dwuinstancyjności, która może być ograniczona wyłącznie w drodze ustawy, w szczególnie uzasadnionych przypadkach w sposób przewidziany
Konstytucją. W demokratycznym państwie prawnym zasada ta nie może być natomiast ograniczana lub w inny sposób modyfikowana przez jakikolwiek organ jakiekolwiek samorządu zawodowego w jakikolwiek sposób, zwłaszcza zaś wówczas, gdy
dotyczy to postępowania przed organami tego samorządu w sprawach, w których
zapadają rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach obywateli.
Zaskarżona uchwała rady izby notarialnej narusza wskazane wyżej zasady
konstytucyjne i przepisy Prawa o notariacie w takim zakresie, w jakim stanowi, że od
uchwały rady izby notarialnej zawierającej opinię w przedmiocie powołania lub odwołania notariusza (asesora notarialnego), nie przysługuje środek odwoławczy. Należy w tej kwestii wskazać, że opinia rady izby notarialnej w sprawie powołania notariusza i wyznaczenia siedziby jego kancelarii jest opinią w rozumieniu art. 106 § 1
Kodeksu postępowania administracyjnego, bowiem przepis prawa, tj. art. 10 Prawa o
notariacie, uzależnia wydanie decyzji w tej sprawie przez Ministra Sprawiedliwości od
zajęcia stanowiska przez radę właściwej izby notarialnej w postaci opinii. Opinia taka
nie jest wprawdzie wiążąca dla Ministra Sprawiedliwości, jednakże brak opinii świadczy o istotnej wadliwości postępowania w tej sprawie i stanowi podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 §1 pkt 6 Kodeksu postępowania administracyjnego).
Należy w konsekwencji przyjąć, że rada izby notarialnej wydając opinię, o której
mowa w art. 10 Prawa o notariacie, jest obowiązana do skrupulatnego przestrzegania przepisu art. 106 Kodeksu postępowania administracyjnego.
Zgodnie z przepisem art. 106 § 5 Kodeksu postępowania administracyjnego
zajęcie stanowiska (wyrażenie opinii) następuje w formie postanowienia, na które
służy stronie zażalenie. Wbrew stanowisku Ministra Sprawiedliwości wydanie opinii
przez radę izby notarialnej w formie uchwały nie narusza tego przepisu, bowiem
uchwała jest jedyną i właściwą formą działania organu kolegialnego, jakim jest niewątpliwie rada izby notarialnej. Przepis § 1 zaskarżonej uchwały Rady Izby Notarialnej w Warszawie stanowiący, że opinie w sprawach wymienionych w art. 35 pkt 1
Prawa o notariacie rada izby notarialnej wydaje w formie uchwały, nie wnosi niczego
nowego do ustawowo określonych form działania rady, lecz stanowi w istocie zbędne
powtórzenie tego, co wynika wprost z przepisów tego Prawa, w szczególności zaś z
przepisu art. 36 Prawa o notariacie. Powyższy przepis zaskarżonej uchwały nie wyklucza zatem kwalifikowania uchwał rad izb notarialnych w sprawie powoływania i
odwoływania notariuszy i asesorów notarialnych jako postanowień w rozumieniu art.
106 § 5 Kodeksu postępowania administracyjnego. W piśmiennictwie i orzecznictwie
utrwalił się pogląd, że o tym, czy dany akt jest postanowieniem w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego decyduje nie jego forma lub nazwa, lecz treść. Z
przepisu art. 106 w związku z art. 10 i 35 pkt 1 Prawa o notariacie wynika jednoznacznie, że uchwała wyrażająca opinię rady właściwej izby notarialnej w sprawie
powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów notarialnych jest postanowieniem,
na które służy stronie zażalenie.
Przepis § 2 zaskarżonej uchwały stanowiący, że od uchwały rady izby notarialnej zawierającej opinię w przedmiocie powołania lub odwołania notariusza (asesora notarialnego), nie przysługuje środek odwoławczy, rażąco narusza powołane wyżej przepisy i zasady konstytucyjne. Przede wszystkim narusza wyraźny i nie budzący wątpliwości przepis art. 106 § 5 Kodeksu postępowania administracyjnego, który
stanowi, że od zajętego przez organ stanowiska(wyrażenia opinii) w formie postanowienia służy stronie zażalenie. Powyższe postanowienie zaskarżonej uchwały zmierzało zatem wprost do uchylenia obowiązywania tego przepisu w odniesieniu do opinii wyrażanych przez Radę w sprawie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów, a w konsekwencji do pozbawienia kandydatów na notariuszy i asesorów notarialnych przysługującego im z mocy ustawy środka zaskarżenia. Żaden przepis
Prawa o notariacie nie upoważniał Rady Izby Notarialnej w W. do podjęcia uchwały
tej treści, a nawet gdyby Rada wskazała na taki przepis, to z pewnością przepis ten
musiałby być uznany za niekonstytucyjny w takim zakresie, w jakim upoważniałby
organy samorządu zawodowego do wyłączania mocy obowiązującej przepisów
ustawowych przyznających obywatelom prawa do wniesienia środków zaskarżenia
od rozstrzygnięć organów tego samorządu. Rada Izby Notarialnej w W. uzasadnia
kwestionowane postanowienie zaskarżonej uchwały tym, że Prawo o notariacie nie
statuuje zasady hierarchiczności organów, z czego zdaje się wyprowadzać dalszy
wniosek, że w strukturze organów samorządu notarialnego nie ma organu, który jako
organ wyższego stopnia nad radą izby notarialnej byłby właściwy do rozpatrzenia
zażalenia na uchwałę rady zawierającej opinię w tej sprawie. Sąd Najwyższy nie
akceptuje i nie zaakceptuje poglądu, zgodnie z którym trudności interpretacyjne,
nawet znaczne, przy określeniu organu wyższego stopnia w rozumieniu przepisów
Kodeksu postępowania administracyjnego miałyby oznaczać pozbawienie strony
prawa do zaskarżenia postanowienia poprzez wniesienie zażalenia, przysługującego
jej z mocy wyraźnego i nie budzącego wątpliwości przepisu ustawy. Rada Izby
Notarialnej w W. nie dostrzegła, że w przypadku, gdy przepisy szczególne nie określają wprost organów wyższego stopnia w stosunku do organu właściwego do podjęcia decyzji lub postanowienia w pierwszej instancji, to przy określaniu organu wyższego stopnia należy kierować się także przepisem art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania administracyjnego, który stanowi, że organami wyższego stopnia w stosunku
do organów organizacji społecznych są odpowiednie organy wyższego stopnia tych
organizacji, a w razie ich braku – organ sprawujący nadzór nad ich działalnością. W
ocenie Sądu Najwyższego, poszanowanie samodzielności samorządu notarialnego
wymaga przyjęcia, że organem wyższego stopnia właściwym do rozpoznania zażalenia strony na postanowienie rady izby notarialnej w przedmiocie wyrażenia opinii, o
której mowa w art. 10 Prawa o notariacie, jest Krajowa Rada Notarialna. Należy
wskazać, że przepis art. 19 § 3 Prawa o notariacie wyraźnie sytuuje Krajową Radę
Notarialną jako organ wyższego stopnia w odniesieniu do rady izby notarialnej, który
jest właściwy do rozpatrywania środków prawnych (wniosków) notariuszy od rozstrzygnięć rady izby notarialnej odmawiających notariuszowi zgody na zatrudnienie
lub podejmowanie zajęć, o których mowa w art. 19 § 1 i 2 tego Prawa. Ponadto,
przepis art. 40 Prawa o notariacie nie określa wyczerpująco zakresu działania Krajowej Rady Notarialnej, na co wskazuje użyty w tym przepisie zwrot: „ w szczególno-
ści”, a zatem brak jest wystarczających podstaw do uznania, że Krajowa Rada Notarialna nie jest uprawniona do rozpatrywania zażaleń na postanowienia rad izb notarialnych wyrażających opinie, o których mowa w art. 10 Prawa o notariacie.
Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.