Preventing mandatory defense counsel from meeting privately constitutes an absolute appeal ground under Polish Criminal Procedure Code.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially quashed lower court judgments regarding defendant Tomasz G. due to a violation of his right to defense. The defense argued that preventing mandatory counsel from meeting privately with the accused during critical trial proceedings equates to the counsel's non-participation. The court held that such restrictions during judicial proceedings, absent specific statutory exceptions, destroy the material essence of the right to defense and constitute an absolute appeal ground under Article 439 § 1(10) of the Criminal Procedure Code.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k.; Art. 73 § 2 k.p.k.: Preventing mandatory defense counsel from meeting privately with the accused during judicial proceedings constitutes an absolute appeal ground equivalent to the counsel's non-participation.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
WYROK Z DNIA 8 CZERWCA 2004 R.
III KK 419/03
Uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego z obrońcą podczas
nieobecności innych osób, w trakcie prowadzenia istotnych z punktu widzenia obrony czynności procesowych w fazie postępowania sądowego,
może stanowić bezwzględną przyczynę odwoławczą przewidzianą w art.
439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k., jeżeli zostanie ustalone, że jest równoważne z
nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w czynnościach, w których
udział jego jest obowiązkowy.
Przewodniczący:
sędzia SN H. Gordon-Krakowska.
Sędziowie SN: R. Malarski (sprawozdawca), A. Tomczyk.
Prokurator Prokuratury Krajowej: Krzysztof Parchimowicz.
Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza G. i innych, skazanych z art. 266
§ 4 k.k. z 1969 r. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w
dniu 8 czerwca 2004 r., kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych od
wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 21 lutego 2003 r., zmieniającego
wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 27 grudnia 2001 r.,
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w
B. z dnia 27 grudnia 2001 r. w odniesieniu do skazań Tomasza G. w całości, i w tym zakresie (...)
1) na podstawie art. 44 § 1 pkt 1, § 3 i § 5 k.k.s. w zw. z art. 5 § 1 p.w.k.k.s.
oraz art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. u m o r z y ł postępowanie, przy czym w stosunku do Tomasza G. jedynie w części dotyczącej skazania za przestępstwo skarbowe (...)
2) p r z e k a z a ł sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania co do skazań Tomasza G. za pozostałe przestępstwa (...)
Z uzasadnienia:
Sąd Rejonowy w B., wyrokiem z dnia 27 grudnia 2001 r., skazał m.
in.:
- Tomasza G. za popełnienie w okresie od maja 1992 r. do 27 września
1993 r. przestępstwa skarbowego ciągłego z art. 80 § 1 u.k.s. w zb. z
art. 94 § 1 u.k.s. (rok pozbawienia wolności i 100 000 zł grzywny) oraz
za kierowanie używaniem przez inne osoby sfałszowanych dokumentów
(rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności) i za tzw. fałszerstwo intelektualne (8 miesięcy pozbawienia wolności) na karę łączną 2 lat pozbawienia
wolności (...).
Wykonanie kar pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na
okresy próby: Tomaszowi G. 5 lat (...).Na podstawie art. 88 § 1 u.k.s. w zw.
z art. 20 § 1 – 3 u.k.s. zasądzono od oskarżonych na rzecz Skarbu Państwa równowartość przedmiotów (samochodów) podlegających przepadkowi.
Sąd Okręgowy w B., po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2003 r. złożonych na korzyść oskarżonych apelacji, uchylił zaskarżony wyrok w odniesieniu do Jana S. w części dotyczącej skazania go za przestępstwo skarbowe i umorzył w tym zakresie postępowanie z uwagi na przedawnienie
karalności, natomiast w pozostałej części kwestionowany wyrok utrzymał w
mocy.
Kasacje od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego wnieśli
obrońcy skazanych.
Obrońca Tomasza G. podniósł zarzut obrazy art. 439 § 1 pkt 6
(obecnie pkt 10) k.p.k., polegający na uniemożliwieniu wykonywania obrony przez obrońcę z urzędu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2001 r. w sytuacji, gdy obrona była obowiązkowa z przyczyny wskazanej w art. 79 § 1 pkt
3 k.p.k. Zażądał w związku z tym uchylenia wyroków sądów obu instancji w
części dotyczącej Tomasza G. i przekazania w tym zakresie sprawy Sądowi Rejonowemu w B. do ponownego rozpoznania (...).
Prokurator Okręgowy w B. w trzech odpowiedziach na kasacje ocenił
je jako bezzasadne i wniósł o ich oddalenie.
Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej domagał
się: co do kasacji Tomasza G. – uchylenia wyroków obu instancji z uwagi
na zaistnienie uchybienia z art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. i przekazania sprawy
sądowi a quo do ponownego rozpoznania (...).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I. Kasacja obrońcy skazanego Tomasza G. okazała się w całości zasadna.
Na wstępie wypada przypomnieć, że przepis art. 6 k.p.k. statuuje
bardzo ważną zasadę prawa oskarżonego do obrony, zakotwiczoną już to
w Konstytucji RP (art. 42 ust. 2), już to w normach traktatowych w zakresie
ochrony praw człowieka (art. 14 ust. 3 lit. b MPPOP oraz art. 6 ust. 3 lit. c
EKPC). Przez wzgląd na rangę tej zasady ustawodawca uznał za bezwzględną przyczynę odwoławczą sytuację, w której „obrońca nie brał
udziału w czynnościach, w których jego udział był obowiązkowy” (art. 439
§ 1 pkt 10 – przed 1 lipca 2003 r. pkt 6 – k.p.k.). Jakkolwiek wymieniony
przepis nie powinien być interpretowany rozszerzająco, to jednak nie może
budzić wątpliwości, że ustawowego nakazu uczestnictwa obrońcy niezbędnego w określonych czynnościach procesowych nie wolno rozumieć w
sensie czysto formalnym. W doktrynie ugruntowany jest pogląd, że bezwzględny powód odwoławczy zachodzi także wówczas, gdy oskarżony ma
wprawdzie obrońcę, ale faktycznie jego obrona w znaczeniu materialnym
jest uniemożliwiona lub nie jest przez obrońcę realizowana (zob. P.
Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. II, s. 638; S. Zabłocki w: Kodeks postępowania
karnego. Komentarz, Warszawa 2004, t. III, s. 191). Zwraca się uwagę, że
brak obrońcy w sytuacjach przewidzianych w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. to
zarówno wypadek, gdy oskarżony nie miał w ogóle obrońcy, jak i sytuacja,
gdy ustanowiony obrońca nie mógł w sposób realny obrony wykonywać
(zob. J. Grajewski w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Kraków
2003, t. II, s. 88). Ten kierunek wykładni komentowanego przepisu obecny
jest również w orzecznictwie polskim (zob. wyrok SN z dnia 15 września
1972 r., IV KP 178/72, OSNKW 1973, z. 1, poz. 11; wyrok SN z 24 maja
1985 r., IV KP 94/85, OSNPG 1985, nr 11, poz. 143) i współgra z orzecznictwem strasburskim, które stanowi wypełnienie normy art. 6 ust. 3 pkt. b i
c EKPC. W jednym z ostatnich judykatów podkreślono, że prowadzenie
obrony przez obrońcę ustanowionego przez stronę lub wyznaczonego z
urzędu ma na celu ochronę praw, które nie są teoretyczne i iluzoryczne,
lecz mają charakter rzeczywisty i skuteczny (zob. decyzja z dnia 30 listopada 2000 r. w sprawie Panek v. Poland, skarga nr 38663/97, LEX nr
44914).
Za bezdyskusyjne uznać należy, że rzeczywiste realizowanie zadań
obrończych w postępowaniu karnym związane jest najściślej z możliwością
porozumiewania się tymczasowo aresztowanego oskarżonego (bez znaczenia pozostaje, w której sprawie) ze swym obrońcą pod nieobecność innych osób (art. 73 § 1 k.p.k.). To niezwykle istotny element prawa do obrony, bez którego trudno mówić o faktycznej możliwości przygotowania się do
obrony. Ustawodawca zdawał sobie z tego sprawę i dlatego zastrzegł, że
odstępstwo od reguły swobodnego kontaktu oskarżonego z obrońcą może
mieć miejsce tylko w postępowaniu przygotowawczym w ciągu pierwszych
14 dni od momentu tymczasowego aresztowania i jedynie „w szczególnie
uzasadnionym wypadku” (art. 73 § 2 i 4 k.p.k.). Ograniczenia krępujące porozumiewanie się oskarżonego z obrońcą w postępowaniu jurysdykcyjnym
nie są więc – a contrario – dozwolone. Przewidziane dla prokuratora prawo
zastrzegania swojej lub innej upoważnionej osoby obecności podczas porozumiewania się oskarżonego z obrońcą w ciągu pierwszych dwóch tygodni stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego jest wyjątkiem od
zasady swobodnego kontaktu oskarżonego i obrońcy, a zatem nigdy nie
może być interpretowane w sposób rozszerzający (exceptiones non sunt
extendendae). Zupełnie oczywiste pozostaje, że fakt tymczasowego aresztowania oskarżonego w innej sprawie i zastosowanie wobec niego obostrzeń, o których mowa w art. 73 § 2 k.p.k., nie może ujemnie rzutować na
jego sytuację procesową, a konkretnie prawo do obrony, w danej sprawie.
W świetle przedstawionej argumentacji uzasadnione jest zapatrywanie, że poprzez uniemożliwienie oskarżonemu swobodnego kontaktu ze
swoim obrońcą na etapie postępowania sądowego dochodzi na ogół do
unicestwienia prawa do obrony w znaczeniu materialnym. Jeśli sytuacja
taka powstaje na rozprawie głównej w wypadku wystąpienia przesłanki
obrony obowiązkowej, nadto tuż przed zamknięciem przewodu sądowego i
głosami stron, czyli w momencie, kiedy rozmowa oskarżonego z obrońcą w
„cztery oczy” nabiera znaczenia, którego nie sposób przecenić, to uprawnione jest twierdzenie, że dochodzi do uchybienia wymienionego w art. 439
§ 1 pkt 10 in fine k.p.k.
Reasumując uniemożliwienie porozumienia się oskarżonego ze swoim obrońcą obligatoryjnym podczas nieobecności innych osób w trakcie
prowadzenia istotnych z punktu widzenia obrony czynności procesowych w
fazie postępowania sądowego, stanowi zazwyczaj bezwzględną podstawę
odwoławczą przewidzianą w art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k. Sytuacja taka
jest bowiem równoważna z nieuczestniczeniem obrońcy niezbędnego w
czynnościach, w których udział jego jest obowiązkowy.
Przechodząc na grunt konkretnej sprawy, należy stwierdzić, że skoro
na rozprawie głównej, a ściślej przed zamknięciem przewodu sądowego,
Tomasz G., co do poczytalności którego zachodziła uzasadniona wątpliwość, nie mógł odbyć konferencji ze swoim obrońcą z urzędu bez obecności osób postronnych i skoro tenże obrońca oświadczył, iż nie zapoznał się
w całości z aktami (wskutek powyższego doszło do rażącego ograniczenia
prawa do obrony), to niewątpliwie na etapie pierwszoinstancyjnego postępowania zaistniało uchybienie zaliczane do kategorii bezwzględnych przyczyn odwoławczych (art. 439 § 1 pkt 10 in fine k.p.k.). Przeszedł nad nim
do porządku sąd odwoławczy, mimo że miał obowiązek je dostrzec i właściwie zareagować, i dlatego Sąd Najwyższy uchylił wyroki sądów obu instancji co do Tomasza G. i przekazał sprawę w części skazań za przestępstwa inne niż skarbowe sądowi a quo do ponownego rozpoznania (art. 537
§ 2 k.p.k.). (...)