Supreme Court quashes criminal proceedings dismissal due to defendant's absence at mandatory hearing.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the lower court's decision to dismiss criminal proceedings and apply a therapeutic measure against the accused. The prosecution argued that the first-instance court violated procedural rules by holding a mandatory hearing regarding the accused's mental incapacity without his presence. The court ruled that the defendant's mandatory attendance was not excused by his absence, rendering the entire proceeding voidable.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 354 pkt 2 k.p.k.; Art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.: A criminal proceeding concerning the dismissal of charges due to the accused's mental incapacity is void if conducted without the accused's mandatory presence, constituting a ground for appeal.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III KK 346/22 POSTANOWIENIE Dnia 15 lutego 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Siwek w sprawie K. M. podejrzanego o czyn z art. 157 § 2 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w trybie art. 535 § 5 k.p.k. na posiedzeniu w dniu 15 lutego 2023 r., kasacji wniesionej przez prokuratora od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2022 r., sygn. akt IV Kz 365/22 utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie z dnia 21 lutego 2022 r., sygn. akt II K 836/21/K p o s t a n o w i ł uchylić zaskarżone postanowienie oraz utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie i sprawę przekazać temu Sądowi do ponownego rozpoznania w I instancji.
UZASADNIENIE
Prokurator Rejonowy Kraków - Prądnik Biały w Krakowie 24 czerwca 2021 r. wystąpił do Sądu Rejonowego dla Krakowa - Krowodrzy w Krakowie z wnioskiem o umorzenie postępowania karnego przeciwko K. M. wobec stwierdzenia, że podejrzany nie popełnił przestępstwa z powodu całkowitej niepoczytalności i zastosowanie środka zabezpieczającego w postaci terapii na zasadzie art. 93a § 1 pkt 2 k.k.Sąd Rejonowy dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie postanowieniem z 21 lutego 2022 r., sygn. akt II K 836/21/K, uwzględnił wniosek prokuratora i na postawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. umorzył w stosunku do podejrzanego K.
M. postępowanie karne o zarzucany mu czyn z art. 157 § 2 k.k. (pkt I), zaś na zasadzie art. 93a § 1 pkt 2 k.k., art. 93b § 1 k.k., art. 93c pkt 1 k.k., art. 93d § 1 k.k. orzekł wobec tego podejrzanego środek zabezpieczający w postaci terapii (pkt II); rozstrzygając jednocześnie o kosztach udzielonej mu pomocy prawej przez obrońcę z urzędu (pkt III), a także o kosztach procesu (pkt IV). Zażalenie na to postanowienie wniósł oskarżyciel publiczny, zarzucając obrazę przepisów postępowania, a to art. 354 pkt 2 k.p.k., poprzez jego błędne zastosowanie i wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowaniu środka zabezpieczającego na posiedzeniu, w którym nie brał udziału podejrzany, podczas gdy jego obecność była obligatoryjna, co w konsekwencji spowodowało zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.
Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2022 r., sygn. akt IV Kz 365/22, utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy, rozstrzygając jednocześnie o kosztach udzielonej podejrzanemu pomocy prawnej (pkt. I i II).Kasację od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie wniósł Prokurator Rejonowy Kraków - Prądnik Biały w Krakowie, który zaskarżając to orzeczenie w całości na korzyść K. M., zarzucił rażącą obrazę przepisów postępowania, a to art. 354 pkt 2 k.p.k., poprzez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy wydanego postanowienia Sądu I instancji o umorzeniu postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowaniu środka zabezpieczającego na posiedzeniu, w którym nie brał udziału podejrzany, podczas gdy jego obecność była obligatoryjna, które to orzeczenie obarczone było zaistnieniem bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k., co w konsekwencji spowodowało, że orzeczenie Sądu Odwoławczego również obarczone jest powyższym uchybieniem.Skarżący wskazując na powyższy zarzut wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu II instancji oraz utrzymanego nim w mocy postanowienia Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Kasacja jest oczywiście zasadna, wobec czego podlegała uwzględnianiu na posiedzeniu bez udziału stron, zgodnie z art. 535 § 5 k.p.k.Trafnie podniósł w niej skarżący, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia wskazanych w petitum kasacji przepisów prawa procesowego. Sąd II instancji zaakceptował bowiem rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego, które zostało wydane z rażącą obrazą art. 354 pkt 2 k.p.k. stanowiącą uchybienie z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k.Zgodnie z art. 354 pkt 2 k.p.k. w wypadku, gdy prokurator złożył wniosek o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środków zabezpieczających, wniosek kieruje się na rozprawę, chyba że popełnienie czynu zabronionego przez podejrzanego i jego niepoczytalność w chwili czynu nie budzą wątpliwości, a prezes sądu uzna za celowe rozpoznanie sprawy na posiedzeniu z udziałem prokuratora, obrońcy i podejrzanego.
Treść tego przepisu nie pozostawia zatem wątpliwości, że udział w posiedzeniu w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego jest obowiązkowy co do prokuratora, obrońcy i podejrzanego. Wyjątkowo podejrzany nie bierze udziału w posiedzeniu, jeżeli z opinii biegłych wynika, że byłoby to niewskazane, jednak i w takim wypadku sąd może uznać udział podejrzanego w posiedzeniu za konieczny. Należy podkreślić, że lege non distinguente przywołane wyżej zasady udziału stron w posiedzeniu dotyczą orzekania w przedmiocie wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawy i zastosowanie środków zabezpieczających niezależnie od tego, jaki środek zabezpieczający objęty został wnioskiem prokuratora.
W konsekwencji nie ma normatywnych podstaw do różnicowania standardu postępowania w przedmiocie rozpoznania wniosku prokuratora o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i zastosowanie środków zabezpieczających względem treści wniosku prokuratora, a ściślej środka zabezpieczającego, jakiego orzeczenia się domaga. Ustawodawca przyjął bowiem, że w każdej sytuacji standard ten winien być najwyższy, związany z obowiązkową obecnością stron, w tym podejrzanego, chyba że zachodzi wyjątek przewidziany w art. 354 pkt 2 zd. drugie k.p.k.
Już z tego powodu oczywiście błędne jest twierdzenie, że obecność podejrzanego jest obowiązkowa jedynie wówczas, gdy prokurator domaga się orzeczenia środka zabezpieczającego o charakterze izolacyjnym, tj. umieszczenia w zamkniętym zakładzie. Zauważyć także należy, że wniosek prokuratora w zakresie środka zabezpieczającego nie wiąże sądu (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 26 września 2002 r., I KZP 13/02). W sytuacji niepoczytalności sprawy możliwe jest więc zarówno uwzględnienie przez sąd wniosku złożonego w trybie art. 354 k.p.k. co do wskazanego w nim środka zabezpieczającego albo orzeczenie innego środka, niezależnie od tego, czy byłby to środek izolacyjny, czy nieizolacyjny.
O tym czy i jaki środek zabezpieczający będzie orzeczony decyduje sąd na podstawie zgromadzonych dowodów i rozstrzygnięcie tej kwestii następuje poprzez wydanie postanowienia. Postanowieniem takim sąd może wniosek prokuratora uwzględnić w całości, uwzględnić w części, właśnie co do objętego jego petitum środka zabezpieczającego albo wniosku nie uwzględnić w całości i przekazać sprawę prokuratorowi do dalszego prowadzenia (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z 23 kwietnia 2002 r., I KZP 7/02; z 26 września 2002 r., I KZP 13/02).
W sytuacji zatem, kiedy to dopiero treść postanowienia wydanego w trybie art. 354 pkt 2 k.p.k. rozstrzyga czy i jaki środek zabezpieczający będzie wobec podejrzanego orzeczony oczywiste wydaje się, że łączenie zasad procedowania z samą tylko treścią wniosku prokuratora jest nieporozumieniem, zwłaszcza że nie znajduje oparcia w żadnych obowiązujących regulacjach procesowych.W niniejszej sprawie, choć była to sprawa rozpoznawana w trybie art. 534 pkt 2 k.p.k., na posiedzeniu w postępowaniu przed Sądem I instancji nie był obecny podejrzany.
Z opinii biegłych lekarzy psychiatrów i psychologa wynika, że u podejrzanego rozpoznano chorobę psychiczną w postaci schizofrenii oraz zespół uzależnienia od alkoholu, w związku z czym zachodzą wobec niego warunki z art. 31 § 1 k.k., uzasadniające leczenie w ramach środka zabezpieczającego w postaci terapii (art. 93a § 1 pkt 2 k.k.). Jednocześnie brak w opiniach biegłych konstatacji, aby aktualny stan zdrowia psychicznego podejrzanego przeciwstawiał się jego udziałowi w postępowaniu. Przeciwnie, biegli akcentowali, że podejrzany jest zdolny do brania udziału w postępowaniu karnym, niesamodzielnie, lecz z udziałem wyznaczonego obrońcy.
W związku z treścią opinii biegłych nie ulega zatem wątpliwości, że nie zmaterializował się wyjątek od rozpoznania wniosku prokuratora na posiedzeniu w obecności podejrzanego, a więc obowiązywała zasada, że obecność ta jest obowiązkowa. Analiza protokołu posiedzenia z 21 lutego 2022 r. dowodzi, że podejrzany nie stawił się na tym terminie, a uczestniczyli w nim wyłącznie prokurator i jego obrońca (k. 111). Powiadomienie zastępcze K. M. o terminie posiedzenia (art. 133 § 2 k.p.k.), jak również wyłączna obecność na posiedzeniu jego obrońcy, nie uprawniało Sądu Rejonowego do procedowania, w tym do przesłuchania biegłych i przeprowadzenia posiedzenia skutkującego merytorycznym rozstrzygnięciem wniosku.
Takie postępowanie było niezgodne z normą art. 354 § 2 k.p.k., jak również godziło w treść art. 117 § 3 k.p.k., zgodnie z którym w razie niestawiennictwa strony, obrońcy lub pełnomocnika, których stawiennictwo jest obowiązkowe, czynności procesowej nie przeprowadza się. Trafnie podniósł zatem skarżący, że postępowanie przed Sądem I instancji, toczyło się z rażącym naruszeniem prawa procesowego, które przybrało dodatkowo postać bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o jakiej mowa w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k., gdyż rozpoznano sprawę pod nieobecność podejrzanego, którego obecność była obowiązkowa.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w sposób jednolity przyjmuje się, że przeprowadzając posiedzenie w przedmiocie wniosku o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy pod nieobecność podejrzanego sąd rażąco narusza art. 354 pkt 2 k.p.k., a w konsekwencji dopuszcza się uchybienia stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 marca 2021 r., V KK 11/21, z dnia 3 lutego 2021 r., IV KK 582/19, czy z 30 czerwca 2021 r., II KK 252/21). Z tych względów należało uchylić zaskarżone postanowienia, a także postanowienie, które zostało utrzymane nim w mocy.W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd I instancji uwzględni powyższe zapatrywania prawne, ale również będzie miał w polu widzenia fakt, że K.
M. jest osobą bezdomną, która nie ma stałego miejsca zamieszkania, najpewniej nie przebywa pod wskazanym przez siebie adresem. Sąd Rejonowy powinien zatem w pierwszej kolejności wykorzystać dostępne narzędzia, w celu zweryfikowania aktualnego miejsca pobytu podejrzanego, podjąć skuteczne próby osobistego doręczenia mu wezwania, zapewniając tym samym możliwość dobrowolnego stawiennictwa, a w razie konieczności doprowadzić do jego zatrzymania i przymusowego doprowadzenia na termin posiedzenia (art. 131 § 1 pkt 4 k.p.k.). Być może dopiero podjęcie takich czynności procesowych zapewni udział podejrzanego w posiedzeniu, a tym samym realizację jego prawa do wypowiedzenia się w kwestii wnioskowanego środka zabezpieczającego, które wynika z art. 354a § 2 k.p.k.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.