Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CZP 84/03 Generato dall'IA

Tax overpayment is a public law claim not subject to civil law assignment under Ordinance.

Numero d'incarto III CZP 84/03
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court dismissed the bank's claim for payment of a tax overpayment transferred to the taxpayer. The court held that tax overpayments are public law claims arising from the tax relationship between the state and the taxpayer, which cannot be transferred under civil law. Consequently, the assignment contract was void as it violated the mandatory nature of the tax obligation.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 74 § 2 pkt 1 Ordynacji podatkowej; Art. 509 k.c.: Tax overpayments constitute public law claims that cannot be assigned because their transfer would violate the personal nature of the tax obligation and the autonomy of the tax system.

Parole chiave

Generato dall'IA
tax overpayment assignment of claims public law claim tax obligation civil law assignment void contract tax administration

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Ordynacja podatkowa art. 74 § 2 pkt 1
„Czy nadpłata, o której mowa w art. 74 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia
Ordynacja podatkowa art. 2 § 4
– instytucji nadpłaty, zawartego tylko w jednym art. 29.
Ordynacja podatkowa art. 72 § 1 pkt 1
W myśl art. 72 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej za nadpłatę uważa się kwotę
k.c. art. 509
przelewowi na podstawie art. 509 k.c.?”
k.c. art. 353-1
marginesie można zauważyć, że art. 353-1 k.c., wyznaczający zakres swobody
k.c. art. 58 § 1
nieważności zawartej umowy przelewu (art. 58 § 1 k.c.).
k.p.c. art. 390 § 1
co uzasadnia udzielenie odpowiedzi sformułowanej na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).
art. 509 k.c
przelewowi na podstawie art. 509 k.c.?”
art. 410 § 2 k.c
cywilnoprawnym, do którego spełnienia podatnik nie był zobowiązany (art. 410 § 2
art. 58 § 1 k.c
nieważności zawartej umowy przelewu (art. 58 § 1 k.c.).

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
Naczelny Sąd Administracyjny III SA 2842/99

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Uchwała z dnia 26 listopada 2003 r., III CZP 84/03

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Banku Spółdzielczego w G. przeciwko

Skarbowi Państwa – Urzędowi Skarbowemu w P. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2003 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 31

lipca 2003 r.:

„Czy nadpłata, o której mowa w art. 74 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa ma charakter wierzytelności podlegającej

przelewowi na podstawie art. 509 k.c.?”

podjął uchwałę:

Nadpłata, o której mowa w art. 74 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), nie może być

przedmiotem cesji (art. 509 k.c.).

Uzasadnienie

Powodowy Bank Spółdzielczy zawarł dnia 27 września 1999 r. z Wiesławem

R. umowę kredytu w wysokości 250 000 zł a następnie dnia 5 czerwca 2000 r.

strony zawarły umowę przelewu wierzytelności, na podstawie której kredytobiorca

Wiesław R. dokonał cesji wierzytelności w kwocie 44 902,30 zł przysługującej mu w

stosunku do Urzędu Skarbowego w Płocku z tytułu nadpłaty podatku dochodowego

za 1999 r. Wymieniony Urząd pomimo zawiadomienia o przelewie dokonał zwrotu

tej nadpłaty na rzecz Wiesława R. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo o zapłatę

wymienionej kwoty wyrażając pogląd, że nadpłata nie jest podatkiem, lecz

świadczeniem nienależnym i może stanowić przedmiot cesji (art. 509 k.c.).

Rozpoznając apelację pozwanego Skarbu Państwa Urzędu Skarbowego, Sąd

Apelacyjny wskazując na rozbieżności w doktrynie i judykaturze co do charakteru

prawnego nadpłaty przedstawił do rozstrzygnięcia – przytoczone na wstępie –

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podatek jest świadczeniem publicznoprawnym, o zakresie którego rozstrzyga

ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926

ze zm.) będąca w systemie polskiego prawa gałęzią w pełni samodzielną.

Rozstrzyga o treści stosunku prawnopodatkowego istniejącego między państwem a

podatnikiem, wyrażającego się świadczeniem podatku w kwocie pieniężnej,

wysokość której określona jest przepisami prawa publicznego. Prawa i obowiązki

wynikające z tego stosunku są związane bezpośrednio z określonymi osobami.

Kwestia ich przenoszenia pozostaje poza sferą regulacji prawa cywilnego i może

być rozstrzygana jedynie na podstawie przepisów prawa publicznego. Ordynacja

podatkowa

wyznacza

w art.

§

granicę

materii

prywatnoprawnej

i

publicznoprawnej stanowiąc, że przepisów jej nie stosuje się do świadczeń

pieniężnych wynikających ze stosunków cywilnoprawnych oraz do opłat za usługi.

W myśl art. 72 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej za nadpłatę uważa się kwotę

nadpłaconego podatku lub nienależnie zapłaconego podatku. Sytuacje, w których

może powstać nadpłata, są bardzo zróżnicowane a ich katalog nie jest zamknięty.

Nadpłatą jest również różnica między kwotą podatku, a kwotą uiszczonych w ciągu

roku podatkowego zaliczek na ten podatek. Według wskazania Sądu Apelacyjnego

zawartego w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego w stanie

faktycznym tej sprawy nadpłata podatku wynikła z różnicy pomiędzy wysokością

zapłaconych w ciągu roku przez przedsiębiorcę Wiesława R. zaliczek, a wysokością

należności podatkowej ustalonej po upływie roku. Zarówno zobowiązania z tytułu

podatku jak też zobowiązania z tytułu zaliczek na podatek wywodzą się ze

wspólnego źródła jakim jest obowiązek podatkowy. Niewątpliwym jest, że w

odniesieniu do zaliczek – podobnie jak to ma miejsce w wypadku samego podatku

– podstawę ich ustalania kształtują zdarzenia podobne, co do samej zasady, do

zdarzeń wpływających na samą podstawę opodatkowania. Tylko ustalany przez

ustawę horyzont czasowy obejmujący zdarzenia wpływające na podstawę

opodatkowania jest w obu wypadkach różny. Z reguły w wypadku zobowiązania z

tytułu podatku okres ten wyznacza jeden rok, a w wypadku zaś zaliczek określony

ułamek tego okresu. Można zatem stwierdzić, że obowiązujący w ciągu roku

podatkowego system obliczania i płatności zaliczek na podatek dochodowy

funkcjonuje w ramach wyznaczonych przez kształt przyszłego zobowiązania

podatkowego.

Dlatego w literaturze prawnopodatkowej zaliczki są określane zazwyczaj jako

element sposobu wykonania świadczenia podatkowego lub element warunków

płatności podatków, na które składa się tryb, forma i sposób zapłaty. Zaliczka na

poczet podatków uiszczana przez podatnika Wiesława R. stanowiła formę

stopniowego poboru należności podatkowych, w tych podatkach, w których

ustalenie podstawy obliczania podatku, a więc i wysokości zobowiązania

podatkowego następuje dopiero po upływie pewnego okresu, zazwyczaj roku

podatkowego. To właśnie na rachunek świadczenia podatkowego, którego

ostateczna kwota nie może być jeszcze ustalona, dokonywane są wpłaty w

wyznaczonych terminach i ustalonej wysokości. Wpłaty te podlegają zawsze

zaliczeniu na kwotę należnego podatku po ustaleniu jej wysokości. Bezpośredni

związek pomiędzy wpłacaną zaliczką i podatkiem jest widoczny w momencie, gdy

możliwe staje się porównanie sumy zapłaconych zaliczek i ustalonej po upływie

roku podatkowego kwoty należnego zobowiązania podatkowego.

Powstała nadpłata obrazuje doniosłość uchwycenia adekwatnej proporcji

pomiędzy stopniem intensywności gromadzenia przez państwo środków z tytułu

zaliczek a wysokością ustalonego – po upływie roku podatkowego – zobowiązania

podatkowego. Trudno zatem podzielić zasadność i aktualność poglądu wyrażonego

w uzasadnieniu uchwały z dnia 21 marca 1996 r., III AZP 39/95 (OSNAPUS 1996,

nr 19, poz. 280), na tle poprzednio obowiązującego stanu prawnego (ustawy z dnia

19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych – jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr

108, poz. 486 ze zm.), a stwierdzającego, że nadpłata nie jest objęta

zobowiązaniem podatkowym, lecz nienależnym świadczeniem o charakterze

cywilnoprawnym, do którego spełnienia podatnik nie był zobowiązany (art. 410 § 2

k.c.). Pomija on, że zgodnie z art. 19 ust. 2 ustawy o zobowiązaniach podatkowych

za zaległość podatkową uważana była także nie wpłacona w terminie zaliczka. Nie

było podważane – także w powołanej uchwale z dnia 21 marca 1996 r. –

stanowisko wyrażane zarówno w doktrynie, jak i judykaturze negujące możliwość

powstrzymywania się podatnika od zapłaty zaliczki na podatek nawet w sytuacji,

gdy fakt powstania nadpłaty w podatku dochodowym po upływie roku podatkowego

jest oczywisty już przed końcem tego roku podatkowego. W tezie uchwały Sąd

Najwyższy wskazał, że prawo podatnika do zwrotu nadpłaty podatku dochodowego

przechodzi na jego spadkobierców. Uchwała ta była wynikiem lakonicznego

uregulowania – w ustawie z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych

– instytucji nadpłaty, zawartego tylko w jednym art. 29. Obowiązująca ordynacja

podatkowa zawiera przepisy regulujące w sposób wyczerpujący kwestię następstwa

prawnego

w

dziedzinie

zobowiązań

podatkowych,

które

w

całości

zdezaktualizowały stanowisko wyrażone w powołanej uchwale z dnia 21 marca

1996 r. Nowa ustawa podatkowa w sposób szczegółowy uregulowała instytucję

nadpłaty podatkowej w tym także zasady i tryb ustalania nadpłaty oraz jej

wysokości, tryb i zasady jej zwrotu oraz wygaśnięcie prawa do zwrotu nadpłaty.

Ukształtowana w ordynacji podatkowej natura prawna zobowiązania nie może być

pominięta przy ocenie dopuszczalności cesji ze względu na szczególną więź

jurydyczną między stronami i cel oraz właściwość nawiązanego stosunku

obligacyjnego.

W myśl art. 73 § 1 Ordynacji podatkowej wysokość nadpłaty określana jest

przez organ podatkowy. Przepis ten daje podstawę do wniosku, że rozstrzyganie w

drodze decyzji wydawanej na podstawie art. 21 § 3 Ordynacji o istnieniu nadpłaty i

jej wysokości stanowi regułę. W myśl tego przepisu, jeżeli w następstwie

wszczętego postępowania podatkowego, organ podatkowy stwierdzi, że podatnik,

mimo ciążącego na nim obowiązku nie zapłacił w całości lub w części podatku albo,

że wysokość zobowiązania podatkowego jest inna niż wykazana w deklaracji, organ

podatkowy wydaje decyzję, w której określa wysokość zaległości podatkowej albo

stwierdza nadpłatę. Wyjątki od reguły przewidzianej w art. 73 § 1 Ordynacji zostały

wymienione w art. 74 § 2 tej ustawy. Dotyczą one sytuacji, gdy zgodnie z

przepisami prawa podatkowego, podatnik jest zobowiązany do wpłacania zaliczek

na podatek, a także gdy zaliczki na podatek są pobierane przez płatnika. Nadto

wysokość nadpłaty może zostać również ustalona przez organ podatkowy w

ramach postępowania o stwierdzenie nadpłaty uregulowanego w art. 79 i nast.

Ordynacji podatkowej. Instytucja ta znajduje zastosowanie w wypadku pomyłki lub

wadliwości działania samego podatnika, płatnika lub inkasenta. Samo istnienie

nadpłaty, której przyczyną powstania jest jedno ze zdarzeń wskazanych w przepisie

art. 79 Ordynacji stanowi podstawę wszczęcia postępowania podatkowego w

sprawie stwierdzenia nadpłaty. Ustawa określa także moment powstania nadpłaty

(art. 74), pozostający w związku z oprocentowaniem nadpłat. Podlegają one

oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od

zaległości podatkowych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 maja 2002 r., II CKN

892/00 (OSNC 2003, nr 5, poz. 74) wskazał, że o nadpłatach, o odsetkach od

nadpłat oraz odsetkach od zaległości podatkowych orzekają organy podatkowe a

przepisy Ordynacji podatkowej nie posługują się pojęciem „nadpłaty o charakterze

cywilnym”.

Powyższe

zapatrywanie

potwierdzają

uregulowania

dotyczące

postępowania z nadpłatami i ich ewentualnego zwrotu, który objęty jest wyłącznie

reżimem Ordynacji podatkowej. W pierwszej kolejności organ podatkowy powinien

zaliczyć nadpłaty na zaległe i bieżące zobowiązania podatkowe. Podatnik może

złożyć wniosek o zaliczenie całości lub części nadpłaty na poczet przyszłych

zobowiązań podatkowych, co zwalnia organ podatkowy od obowiązku dokonania

zwrotu. Jeżeli nadpłata wynikła z zaliczek na podatek, uiszczanych w ciągu roku

przez podatnika organ zwraca ją po zakończeniu okresu, za który rozliczony został

podatek. Wyjątki określa ustawa (art. 75 § 3). Dokonując zwrotu nadpłaty w

odniesieniu do osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą organ

podatkowy zobowiązany jest dochować formy przewidzianej w art. 76 § 2 Ordynacji

podatkowej. Ustawa nie pozostawiła woli stron tej czynności co do tego, kto ma być

wierzycielem i dłużnikiem określając strony między którymi czynność ta może być

dokonana a także jej formę. Uregulowanie dotyczące nadpłat, zawarte w Ordynacji

podatkowej nie przewiduje stosowania przepisów kodeksu cywilnego. Nie istnieje

także potrzeba sięgania do innej gałęzi prawa.

Zasada autonomii i odrębności prawa podatkowego w stosunku do prawa

cywilnego nie wymaga potwierdzania ani szerszego uzasadnienia.

Instytucja zaś nadpłaty obejmująca sposoby rozliczania po jej powstaniu,

wskazanie uprawnionego do jej zwrotu i formy zwrotu oraz wygaśnięcie prawa do

zwrotu, zostały w sposób wyczerpujący uregulowane w Ordynacji podatkowej,

której przepisy nie mogą być eliminowane, bądź ograniczane przez stosowanie

instytucji prawa cywilnego, o ile nie wynika to z przepisów prawa podatkowego.

Organ podatkowy dokonując zwrotu nadpłaty nie może mieć innego wierzyciela w

następstwie przeniesienia nadpłaty z majątku wierzyciela na osobę trzecią, na

podstawie umowy między dawnym a nowym wierzycielem. Przewidziane w

kodeksie cywilnym reżimy przenoszenia praw, tj. przeniesienie własności, przelew

wierzytelności, czy zbycie spadku znajdują zastosowanie tylko do rozporządzania

cywilnymi prawami podmiotowymi. W drodze cesji nie mogą być przenoszone

uprawnienia publicznoprawne. Zagadnienie ich przenoszenia nie pozostaje w sferze

regulacji prawa cywilnego. Nadpłata nie może być przedmiotem przelewu.

Ukształtowana została przez ustawę jako prawo nieprzenoszalne. Przelew w

kształcie obowiązującym w kodeksie cywilnym zrodził się z potrzeby obrotu

wierzytelnościami w gospodarce posługującej się rozwiniętym obrotem pieniężnym i

kredytowym. Jest zatem wykorzystywany do realizacji określonych celów

gospodarczych.

Stosownie do art. 509 k.c. – szeroko omówionego w przedstawionym

zagadnieniu prawnym – niedopuszczalność przeniesienia wierzytelności może

wynikać bądź z przepisu ustawy, z zastrzeżenia umownego, lub z właściwości

zobowiązania. Nie można podważyć twierdzenia powodowego Banku, że o

niezbywalności praw podmiotowych rozstrzyga w zasadzie sam ustawodawca a

ograniczenie to w odniesieniu do wierzytelności powinno wynikać z wyraźnego

zakazu ustawowego. Jednakże nie można pominąć w świetle powołanego przepisu

art. 509 k.c. istnienia podstawy dla przyjęcia niedopuszczalności dokonanego

przelewu wywiedzionej z „właściwości zobowiązania”. Pojęcie wierzytelności, która

nie może być przedmiotem przelewu ze względu na sprzeczność z właściwością

zobowiązania obejmuje zróżnicowane kategorie, tj. wierzytelności ściśle związane z

osobą dłużnika, wierzytelności których przelew pozostawałby w kolizji z innym,

związanym z wierzytelnością stosunkiem prawnym i wierzytelności nie podlegające

cesji ze względu na szczególny charakter zobowiązania. Właściwość zobowiązania

– w rozumieniu art. 509 k.c. – określają, wskazane powyżej elementy związane z

rodzajem podmiotów, treścią oraz celem nawiązanego stosunku obligacyjnego z

którego wynika, że zobowiązanie może być wykonane jedynie między podmiotami,

które pierwotnie nawiązały ten stosunek obligacyjny. Niewątpliwie jurydyczna natura

więzi ukształtowanej pomiędzy organem podatkowym a podatnikiem, występujące

relacje podmiotowe, rodzaj i sposób świadczenia oraz jego cel stanowią przeszkodę

dla dokonania cesji. Prowadziłaby ona do naruszenia tożsamości zobowiązania. Na

marginesie można zauważyć, że art. 353-1 k.c., wyznaczający zakres swobody

umów zobowiązaniowych, jako jedno z kryteriów ograniczenia autonomii woli stron

wskazuje właściwość (naturę) zobowiązania. Granice swobody umów, określone w

tym przepisie odnoszą się zarówno do treści, jak i celu stosunku prawnego,

kształtowanego przez strony umowy. Jest to bardziej pojemne – w stosunku do

właściwości zobowiązania – pojęcie. Niewątpliwie za sprzeczne z naturą

zobowiązania można uznać te czynności, które prowadzą do zakwestionowania

podstawowych założeń systemu podatkowego. Dał temu wyraz Naczelny Sąd

Administracyjny w wyroku z dnia 15 lutego 2001 r., III SA 2842/99 ("Przegląd

Podatkowy" 2001, nr 6, poz. 61) stwierdzając, że przepisy prawa podatkowego

wykluczają aby podmiot występujący w charakterze podatnika mógł w drodze

umowy zwolnić się z ciążących na nim obowiązków i tym samym przenieść ich na

osobę trzecią. Oznacza to, że przejęcie długu podatkowego nie jest dopuszczalne.

Mimo zatem braku podstaw do uznania tożsamości pojęć właściwości zobowiązania

(art. 509 k.c.) i właściwości (natury) stosunku (art. 353-1 k.c.) nie zachodzi potrzeba

rozstrzygania – w przedmiotowej sprawie o relacji zachodzącej między tymi

przepisami bowiem oba

te

przepisy mają

charakter norm

bezwzględnie

obowiązujących, a więc konsekwencją ich naruszenia jest sankcja bezwzględnej

nieważności zawartej umowy przelewu (art. 58 § 1 k.c.).

Z powyższego wynika, że przelew omawianej nadpłaty był prawnie wyłączony,

co uzasadnia udzielenie odpowiedzi sformułowanej na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).