Self-run health facilities' claims against the National Health Fund are subject to a three-year limitation period under commercial activity rules.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that a public health facility's claim for increased employee wages against the National Health Fund falls under a three-year limitation period. The court determined that such facilities engage in commercial activity by providing paid medical services on their own account, even if they do not seek profit. Consequently, the claim is governed by the general three-year limitation period applicable to commercial disputes rather than a special two-year period.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 118 k.c.; Art. 4a ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców; Claims by self-run health facilities against the National Health Fund for increased wages are subject to the three-year limitation period applicable to commercial activities because such facilities engage in business by providing paid medical services.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 82/08
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Centrum Ortopedii i
Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. przeciwko Narodowemu Funduszowi
Zdrowia, Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie
Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 15 maja
2008 r.:
"Czy do roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej
wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego
wynagrodzenia pracowników, powstałych wskutek realizacji ustawowego
obowiązku, nałożonego przepisem art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 roku o
negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców
oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stosuje się
szczególny dwuletni termin przedawnienia z art. 751 pkt 1 k.c., czy też ogólny
termin przedawnienia z art. 118 k.c., oraz kiedy powstaje wymagalność tegoż
roszczenia?"
podjął uchwałę:
Do roszczeń samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej
wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego
wynagrodzenia pracowników, należnego na podstawie art. 4a ustawy z dnia
16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu
przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych ustaw
(Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.), stosuje się trzyletni termin przedawnienia
przewidziany w art. 118 k.c. do roszczeń związanych z prowadzeniem
działalności gospodarczej. Wymagalność takich roszczeń wyznaczają zasady
rozliczeń przyjęte w umowie o udzielanie świadczeń medycznych
obowiązującej w okresie, za który pracownikom przysługiwało zwiększone
wynagrodzenie.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie
prawne, które powstało przy rozpoznawaniu apelacji powodowego Centrum
Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. Powództwo tego samodzielnego
publicznego zakładu opieki zdrowotnej skierowane przeciwko Narodowemu
Funduszowi Zdrowia – Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę kwoty
94 288,18 zł Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił wyrokiem z dnia 28 grudnia 2007 r.
Przedmiotem sporu była suma, którą strona powodowa wypłaciła w 2001 r. swoim
pracownikom na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o
negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u
przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze
zm. – dalej: „u.n.s.”), wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie
ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u
przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki
zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45). Sąd ustalił, że strony łączyły dwie
umowy o udzielanie świadczeń medycznych na okres od dnia 1 stycznia 2001 r. do
dnia 30 czerwca 2001 r. i od dnia 1 lipca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2001 r.
W związku z obowiązkiem podwyższenia wynagrodzeń za pracę wynikającym z art.
4a u.n.s. od września 2001 r. powód zaczął wypłacać 86 pracownikom podwyżkę w
wysokości 203 zł i do grudnia 2001 r. wypłacił z tego tytułu kwotę 94 288,18 zł.
Nieplanowane wydatki spowodowały konieczność zaciągnięcia pożyczki.
W lipcu 2003 r. powód wezwał pozwanego do uznania jego prawa do środków
finansowych na uregulowanie zobowiązań wobec pracowników z tytułu ustawowych
podwyżek w 2001 i 2002 r., a następnie w lipcu 2006 r. zażądał zapłaty
2 940 565,20 zł z tytułu zwrotu kosztów zwiększonego wynagrodzenia
pracowników, po czym dnia 2 maja 2007 r. wystąpił z powództwem. Sąd pierwszej
instancji uznał, że zgłoszone roszczenie jest usprawiedliwione co do zasady, oddalił
je jednak jako przedawnione. Przyjął, że powód żądał wykonania umowy o
świadczenie usług, do której odpowiednio stosuje się przepisy o umowie zlecenia
(art. 734-751 k.c.). Przedawnienie roszczeń wynikających z takiej umowy reguluje
art. 751 k.c., ustanawiający dwuletni termin przedawnienia roszczeń o
wynagrodzenie za spełnione czynności i o zwrot poniesionych wydatków
przysługujące osobom, które stale lub w zakresie działalności przedsiębiorstwa
trudnią się czynnościami danego rodzaju.
Sąd Okręgowy określił początek biegu przedawnienia, z powołaniem się na
art. 120 § 1 k.c., na dzień 1 stycznia 2002 r., stanowiący datę wykonania i
wzajemnego rozliczenia dwóch zawartych przez strony umów.
Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości, które ujął w
zagadnieniu przedstawionym do rozstrzygnięcia. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy dwóch
problemów: długości terminu przedawnienia dochodzonego przez powoda
roszczenia o zwrot kosztów ustawowo podwyższonego wynagrodzenia
pracowników oraz chwili wymagalności tego roszczenia. Udzielenie odpowiedzi
wymaga zatem rozważenia charakteru prawnego roszczenia, o którym ma orzekać
Sąd Apelacyjny. Problem ten budził wiele kontrowersji i wywołał rozbieżności w
orzecznictwie, także w rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu
Najwyższego z dnia 24 września 2003 r., I CK 143/03 (OSNC 2004, nr 11, poz.
179) wykluczono roszczenie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej
wobec Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego Kas Chorych o
zwrot równowartości podwyżki wynagrodzeń pracowniczych, wypłaconej na
podstawie art. 4a u.n.s., a w wyroku z dnia 17 marca 2005 r., III CK 405/04 (OSNC
2006, nr 2, poz. 36) uznano art. 4a u.n.s. za podstawę roszczenia zakładu opieki
zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu Zdrowia.
Kwestię tę rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 177), gdyż od
czasu jej podjęcia można uznać za ustabilizowany przyjęty w niej pogląd, że artykuł
4a u.n.s. stanowi – w związku z art. 56 k.c. – podstawę roszczenia samodzielnego
publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu
Zdrowia o zwrot zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten,
mimo prawidłowego gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o
udzielanie świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w
części. Przyjmując to stanowisko za podstawę rozważań należy stwierdzić, że
ustawowo narzucona samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej
podwyżka wynagrodzeń pracowników w latach 2001 i 2002 stała się jednym ze
skutków, jakie na podstawie art. 56 k.c. wywołały zawarte na ten okres umowy o
udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych i umożliwia dochodzenie kwot
niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją wypłaty podwyższonej
części wynagrodzeń, jako części umownego świadczenia pieniężnego. Tylko takie
rozumienie art. 4a u.n.s. pozwala wpleść go w system umów o udzielanie
świadczeń zdrowotnych, stanowiących podstawę stosunków prawnych pomiędzy
Narodowym Funduszem Zdrowia a zakładami opieki zdrowotnej.
Konsekwencją przytoczonego stanowiska jest konieczność rozpatrywania
roszczenia strony powodowej w ramach umów o udzielanie świadczeń medycznych
w 2001 r., a nie w oderwaniu od tej umowy. Wymagalność tego roszczenia
oceniana więc musi być w nawiązaniu do treści umów, z których roszczenie jest
wywodzone, zgodnie bowiem z postanowieniem art. 53 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 6
lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, obowiązującym w
okresie, którego dotyczy spór, umowy między kasą chorych a świadczeniodawcami
powinny określać m.in. zasady rozliczeń ze świadczeniodawcami, w których mieści
się oznaczenie sposobu i terminów realizacji wypłat oraz reguł ustalania ich
wysokości.
Sąd Apelacyjny powołał się na specyfikę roszczenia stanowiącego przedmiot
sporu, która wynikała z niedoskonałości regulacji prawnej i związanych z tym
niejasności dotyczących przysługiwania samodzielnym publicznym zakładom opieki
zdrowotnej roszczenia o sfinansowanie kosztów narzuconej ustawowo podwyżki i
adresata tych roszczeń. Te okoliczności nie mogą jednak stanowić przesłanek
uzasadniających wprowadzenie odmiennych reguł wymagalności roszczenia
wpisanego ostatecznie w regulacje umowne, leżą one bowiem poza stosunkiem
prawnym, z którego wynika roszczenie i mogą jedynie podlegać ocenie pod kątem
nadużycia prawa w wypadku podniesienia zarzutu przedawnienia.
Zważywszy, że wydatki na podwyższenie wynagrodzeń pracowników nie
mieściły się w preliminarzach stanowiących podstawę zawieranych umów,
zazwyczaj wymagalność roszczenia z tego tytułu łączy się z terminem końcowego
rozliczenia umowy. Jest tak nawet wówczas, gdy wypłata podwyżek nastąpiła
później – dobrowolnie lub na skutek realizacji orzeczeń sądowych wydanych na
korzyść pracowników – zobowiązanie bowiem do spełnienia tych świadczeń ciążyło
na zakładach opieki zdrowotnej już w okresie, za który podwyżka wynagrodzeń
obowiązywała. Skoro zatem wymagalność roszczenia jest stanem, w którym
wierzyciel może domagać się wykonania zobowiązania przez dłużnika, decydujące
znaczenie dla ustalenia momentu wymagalności ma, zgodnie z art. 455 k.c., termin
realizacji obowiązku zapłaty przez kasę chorych, określony w umowie jako
ustawowo oznaczony konieczny jej element.
Przechodząc do zagadnienia, czy termin przedawnienia takiego roszczenia
podlega ocenie według art. 118 k.c., czy też ma do niego zastosowanie art. 751 pkt
1 k.c., należy się skupić na problemie, czy umowa o udzielenie ubezpieczonym
świadczeń zdrowotnych stanowi – jak zgodnie stwierdziły Sądy obu instancji –
umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu.
To zagadnienie było już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W
uzasadnieniu wyroku z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 134/04 (OSP 2005, nr 6, poz.
79) Sąd Najwyższy zaznaczył, że przed wejściem w życie ustawy o powszechnym
ubezpieczeniu zdrowotnym przyjmowano, iż umowy o świadczenie usług
medycznych należały do umów o świadczenie usług, nieuregulowanych odrębnymi
przepisami. W rezultacie, na podstawie art. 750 k.c. stosowało się do nich
odpowiednio przepisy o zleceniu, jednak ustawa o powszechnym ubezpieczeniu
zdrowotnym wprowadziła nową umowę szczególnego rodzaju, określaną jako
umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawieraną przez kasy chorych ze
świadczeniodawcami. Ustawa oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady
Ministrów z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wymagań i kryteriów, jakim
powinni odpowiadać świadczeniodawcy, oraz zasad i trybu zawierania umów ze
świadczeniodawcami na pierwszy rok działalności Kas Chorych (Dz.U. Nr 134, poz.
873 ze zm.) sprecyzowała przedmiot i tryb zawierania tej umowy oraz jej strony.
Różni się ona zdecydowanie od dotychczas znanych umów o świadczenie usług
medycznych, reguluje bowiem problematykę udzielania świadczeń na rzecz osób
trzecich – ubezpieczonych. Jej celem jest zobowiązanie świadczeniodawcy do
spełnienia określonych świadczeń wobec ubezpieczonych, a dopiero realizacją tego
obowiązku jest pełnienie opieki zdrowotnej przez świadczeniodawcę na rzecz
ubezpieczonych. Omawiana umowa w powołanych aktach prawnych
konsekwentnie określana jest jako umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych.
Konstrukcyjna odrębność tej umowy spowodowała, że Sąd Najwyższy, podzielając
stanowisko wyrażane także w piśmiennictwie prawniczym, uznał, iż jest to odrębna
umowa ukształtowana w ustawie o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,
stanowiąca umowę szczególną, uregulowaną innymi przepisami w rozumieniu art.
750 k.c., co wyłącza możliwość odpowiedniego stosowania do niej przepisów o
zleceniu.
Przytoczone stanowisko jest przekonujące, a umowę o udzielanie świadczeń
zdrowotnych należy uznać za odrębny typ umowy nazwanej. Niewątpliwie
unormowanie tej umowy w przepisach ustawy o powszechnym ubezpieczeniu
zdrowotnym i przepisach wykonawczych nie było wyczerpujące, co potwierdza treść
§ 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 października 1998 r., nakazującego w
sprawach nieuregulowanych w rozporządzeniu stosować – m.in. do umów –
przepisy kodeksu cywilnego. Jednak uzupełnienie jej treści normatywnej nie
powinno następować przez odwołanie się do przepisów o zleceniu, gdyż takiej
możliwości nie wprowadza § 8 rozporządzenia, a wyłącza ją art. 750 k.c. W
rezultacie przy ocenie roszczeń wynikających z tej umowy nie można stosować art.
751 k.c.; przedawnienie takich roszczeń podlega regułom ogólnym przewidzianym
w art. 118 k.c.
Artykuł 118 k.c. przewiduje jednak dwa terminy przedawnienia –
dziesięcioletni oraz trzyletni; termin krótszy ma zastosowanie do roszczeń o
świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności
gospodarczej, a termin dłuższy do pozostałych roszczeń. Strony sporu pozostawały
w przekonaniu, że właściwy jest termin trzyletni, nie były jednak zgodne co do
podstaw jego zastosowania, tzn. co do tego, czy powództwo obejmuje roszczenie
okresowe, czy też roszczenie związane z prowadzeniem działalności
gospodarczej. (...)
Ze względu na sposób ujęcia hipotezy art. 118 k.c. analizę trzeba rozpocząć
od rozważenia możliwości zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia, a
zatem rozważyć, czy roszczenie o zwrot kosztów wypłaty podwyższonego
wynagrodzenia może być zakwalifikowane jako roszczenie okresowe lub jako
roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Roszczenia okresowe, czyli powtarzające się, wyróżniane są ze względu na
czynnik czasu, który wpływa na wielkość należności, a jednocześnie porządkuje
wymagalne świadczenia w ten sposób, że następują one kolejno po sobie, w
równych odstępach i układają się w szereg, lecz każde z nich jest przedmiotem
odrębnego roszczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149). Takich cech
nie wykazuje roszczenie o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia
pracowników. Okresowy charakter mają wprawdzie leżące u jego podstaw
roszczenia pracownicze o wynagrodzenie, jednak sposób rozliczeń umów o
udzielanie świadczeń zdrowotnych nie jest bezpośrednio powiązany z terminami
wypłat dla pracowników lecz następuje według reguł ustalonych w umowach między
kasami chorych a świadczeniodawcami, z reguły według zasad ratalnych, mających
na celu zapewnienie świadczeniodawcom dopływu środków umożliwiającego
racjonalne gospodarowanie w okresie, na który zawierana jest umowa. Skoro
umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych musiały określać maksymalną kwotę
zobowiązania kasy chorych wobec świadczeniodawcy (art. 53 ust. 4 pkt 4 ustawy o
powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym), to trudno znaleźć argumenty
przemawiające za okresowym charakterem ratalnej (częściowej) wypłaty należności
przez kasy chorych.
Drugim rodzajem roszczeń, do których stosuje się trzyletni termin
przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c., są roszczenie związane z
prowadzeniem działalności gospodarczej, konieczne jest zatem ustalenie, czy
sporne roszczenie jest związane z prowadzeniem takiej działalności, co wymaga
rozważenia, czy samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzą
działalność gospodarczą. (...)
Ten aspekt aktywności samodzielnych publicznych zakładów opieki
zdrowotnej Sąd Najwyższy poddał ocenie w uchwale z dnia 11 maja 2005 r., III CZP
11/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 48), wskazując, że (...) zadaniem samodzielnych
publicznych zakładów opieki zdrowotnej jest udzielanie świadczeń i promocja
zdrowia. Działalność ta prowadzona jest stale, w sposób zawodowy, zorganizowany
i planowy, realizowana jest na własny rachunek i we własnym imieniu. Nie jest to
wprawdzie działalność nastawiona na zysk, niemniej jej racjonalizację zapewnia
poddanie jej zasadom rachunku ekonomicznego (art. 34, 35b ust. 1 i 2, art. 50, 53,
54 i 55 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej), co w innych wypadkach uznawano
w orzecznictwie za kryterium wystarczające do przypisania działalności cech
gospodarczych (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1993 r., III
CZP 156/92, OSNCP 1993, nr 9, poz. 152). Sąd Najwyższy w omawianej uchwale
zaznaczył także, że samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej uczestniczy w
obrocie gospodarczym przez realizację odpłatnych, ekwiwalentnych świadczeń
wzajemnych, głównie finansowanych ze środków publicznych, które powinny
stanowić z założenia należytą zapłatę za wykonane usługi medyczne. Może też
zawierać umowy cywilnoprawne z innymi przedsiębiorcami.
Uznając przytoczoną argumentację za aktualną także w odniesieniu do
sytuacji prawnej i ekonomicznej powoda, należy podzielić wniosek Sądu
Najwyższego, że działalność samodzielnych publicznych zakładów opieki
zdrowotnej, oceniana według reguł stosowanych w obrocie, jest działalnością
gospodarczą, co nie sprzeciwia się konkluzji, że jako jednostki organizacyjne
będące ogniwem wykonującym zadania państwa w zakresie zapewnienia
obywatelom opieki zdrowotnej są silnie uzależnione ekonomicznie od systemu w
którym funkcjonują. Uzależnienie to jednak nie rzutuje na samodzielność,
profesjonalizm, stałość czy organizacyjną stabilność funkcjonowania, lecz jedynie
na jej opłacalność. Brak zysku z prowadzonej działalności nie wyklucza jednak jej
gospodarczego charakteru.
Roszczenie o zwrot kosztów podwyższonych wynagrodzeń pracowniczych
stanowi jeden z elementów należnej samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki
zdrowotnej ekwiwalentnej zapłaty za jego świadczenia, mieści się zatem w pojęciu
roszczenia związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Przesądza to
konieczność stosowania do takiego roszczenia trzyletniego terminu przedawnienia
właściwego dla roszczeń związanych prowadzeniem działalności gospodarczej.
Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w uchwale.