Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CZP 8/22 Generato dall'IA

Supreme Court invalidates private penalty clauses in perpetual use agreements for public land violating statutory fee regulations.

Numero d'incarto III CZP 8/22
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Data della decisione
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court dismissed the legal question regarding the validity of penalty clauses in perpetual use agreements for municipal land. The Court found that such clauses contradict the mandatory administrative fee regime established by the Real Estate Management Act. Consequently, private penalty provisions are deemed absolutely invalid as they undermine the legislative intent to strictly regulate public land usage fees.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 63 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami; Art. 58 k.c.: Private penalty clauses in perpetual use agreements for public land are absolutely invalid as they contradict the mandatory administrative fee regime and violate the principle of statutory precedence.

Parole chiave

Generato dall'IA
perpetual use agreement public land management mandatory administrative fee invalid contract clause statutory precedence public entity contract real estate law clausole abusive

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 63 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami
Sąd ten uznał, że postanowienia umów dotyczące kar umownych pozostają w sprzeczności z art. 63 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a przynajmniej zmierzają do ich obejścia.
Art. 58 k.c.
Takie zatem zastrzeżenie narusza ustawę (art. 58 k.c. w związku z art.
Art. 483 § 1 k.c.
akt II Ca 211/20, "Czy postanowienia zawarte w umowach o ustanowienie użytkowania wieczystego dotyczące kary umownej z w razie niedokonania zabudowy, nabytej od Gminy nieruchomości, w wysokości i terminie wskazanym w umowie, na podstawie przepisu art. 483 § 1 k.c., pozostają w sprzeczności z art.
Art. 3531 k.c.
Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację od powyższego wyroku, zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 3531 k.c. strony mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, o ile jego treść lub cel nie sprzeciwia się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Art. 484 § 2 k.c.
Widoczna jest zatem zasadnicza różnica pomiędzy opłatą dodatkową, a karą umowną, skoro kara umowna może być umówiona w dowolnej wysokości, a jej ograniczenie może nastąpić w uwzględnieniu miarkowania jej wysokości na podstawie art. 484 § 2 k.c.
art. 483 § 1 k.c
akt II Ca 211/20, "Czy postanowienia zawarte w umowach o ustanowienie użytkowania wieczystego dotyczące kary umownej z w razie niedokonania zabudowy, nabytej od Gminy nieruchomości, w wysokości i terminie wskazanym w umowie, na podstawie przepisu art. 483 § 1 k.c., pozostają w sprzeczności z art.
art. 3531 k.c
Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację od powyższego wyroku, zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 3531 k.c.
art. 484 k.c
Widoczna jest zatem zasadnicza różnica pomiędzy opłatą dodatkową, a karą umowną, skoro kara umowna może być umówiona w dowolnej wysokości, a jej ograniczenie może nastąpić w uwzględnieniu miarkowania jej wysokości na podstawie art. 484 § 2 k.c.
art. 484 §1 k.c
483 § 1 i art. 484 §1 k.c.
art. 390 § 1 k.p.c

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA
I OSK 545/13
wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2014 r., I OSK 545/13, niepubl.; z dnia 3 grudnia 2015, I OSK 656//14, niepubl.; z dnia 19 stycznia 2016 r.
I OSK 1076/14
I OSK 1076/14, niepubl.).
III CZP 61/03
Fixed penalty clauses remain enforceable without proving actual loss to the creditor under Polish law.
IV CK 631/03
(IV CK 631/03, niepubl.) wskazano, że zastrzeżenie umowne odpowiadające konstrukcji nienazwanej klauzuli gwarancyjnej na wypadek niedokonania w okresie trzech lat inwestycji w przedsiębiorstwo mieści się w ramach art.
I CSK 745/13
Supreme Court dismisses contract penalty claim where performance became objectively impossible due to bankruptcy proceedings.
I CSK 618/15
Supreme Court quashes appeal ruling on contract clauses, distinguishing liquidated damages from warranty clauses under Polish Civil Code.
Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Sygn. akt III CZP 8/22 UCHWAŁA Dnia 20 stycznia 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Dariusz Dończyk‎SSN Grzegorz Misiurek w sprawie z powództwa Gminy Jelenia Góra - Prezydenta Miasta Jeleniej Góry‎przeciwko M. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w J. ‎o zapłatę,‎po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym‎w dniu 20 stycznia 2022 r.,‎zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze‎postanowieniem z dnia 8 września 2020 r., sygn. akt II Ca 211/20, "Czy postanowienia zawarte w umowach o ustanowienie użytkowania wieczystego dotyczące kary umownej z w razie niedokonania zabudowy, nabytej od Gminy nieruchomości, w wysokości i terminie wskazanym w umowie, na podstawie przepisu art. 483 § 1 k.c., pozostają w sprzeczności z art. 63 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (Dz.U.2018.2204 t.j. z dnia 26.11.2018 roku), a przynajmniej zmierzają do ich obejścia?" podjął uchwałę:

Nieważne jest postanowienie umowy o ustanowieniu użytkowania wieczystego określające obowiązek zapłaty przez użytkownika wieczystego kary umownej w wypadku niezagospodarowania nieruchomości w terminie wskazanym w umowie.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 8 września 2020 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, „czy postanowienia zawarte w umowach o ustanowienie użytkowania wieczystego dotyczące kary umownej w razie niedokonania zabudowy nabytej od gminy nieruchomości, w wysokości i terminie wskazanym w umowie, na podstawie art. 483 § 1 k.c., pozostają w sprzeczności z art. 63 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r., poz. 2204), a przynajmniej zmierzają do ich obejścia”.

Zagadnienie to wyłoniło się na podstawie następującego stanu faktycznego. W dniu 16 lutego 2007 r. pozwana spółka zawarła z Gminą Jelenia Góra dwie umowy użytkowania wieczystego dwóch niezabudowanych działek gruntu, z przeznaczeniem pod zabudowę budynkiem mieszkaniowym wielorodzinnym. Zgodnie z umową nabywca zobowiązał się do zabudowania działek w terminie pięciu lat od dnia ich nabycia, w umowach za rozpoczęciu budowy uznano wybudowanie fundamentów w ciągu 2 lat, a za zakończenie budowy wybudowanie budynku w stanie surowym zamkniętym w ciągu kolejnych 3 lat.

W umowach strony postanowiły również, że w przypadku niedokonania zabudowy w określonych terminach pozwana spółka zobowiązuje się do zapłaty na rzecz Gminy kary umownej stanowiącej 10% wylicytowanej ceny, odpowiednio 28 600 zł i 25 500 zł w pierwszym roku po bezskutecznym upływie terminu zagospodarowania nieruchomości i za każdy następny rok opóźnienia. Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 14 lutego 2020 r. w połączonych sprawach oddalił powództwo Gminy Jelenia Góra – Prezydenta Miasta Jelenia Góra o zasądzenie od pozwanej spółki kar umownych.

Sąd ten uznał, że postanowienia umów dotyczące kar umownych pozostają w sprzeczności z art. 63 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a przynajmniej zmierzają do ich obejścia. Sąd ten zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 63 u.g.n. opłaty dodatkowe mogą być ustalone w razie niedotrzymania terminów określonych w umowie ustanowienia użytkowania wieczystego, jednak jak wynika z ust. 4 tego przepisu, opłaty te ustala właściwy organ w drodze decyzji. Zdaniem tego Sądu, uznaniowość zastosowania wskazanej sankcji przez organ i brak odesłania do postępowania przed sądem powszechnym w przypadku kwestionowania przez użytkownika wieczystego nałożenia tej kary wykluczają przyjęcie jej cywilnoprawnego charakteru.

Oznacza to, że postanowienia zawartych przez strony umów dotyczące kar umownych są sprzeczne z art. 63 i nast. u.g.n. Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację od powyższego wyroku, zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 3531 k.c. strony mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, o ile jego treść lub cel nie sprzeciwia się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Strony niniejszego postępowania tak ułożyły stosunek prawny, że w umowie użytkowania wieczystego zawarły postanowienie dotyczące kary umownej.

Nałożenie kary umownej jest zgodne z art. 483 § 1 i art. 484 k.c. Sąd ten wskazał, że wymaga stanowczego rozróżnienia charakter opłaty rocznej, o której mowa w art. 63 ust. 2 u.g.n., oraz kary umownej, która została ukształtowana na podstawie art. 483 § 1 i art. 484 §1 k.c. zgodnie z zasadą swobody umów. Między konstrukcją kary umownej a konstrukcją dodatkowej opłaty rocznej zachodzi szereg różnic, które nie pozwalają na zamienne traktowanie tych wykluczających się pojęć. Zdaniem Sądu Okręgowego, żaden przepis u.g.n., w tym art. 63 ust. 2 i 4, nie zabrania stronom umowy użytkowania wieczystego wprowadzania do niej zapisu o karach umownych, których wystąpienie w umowie jest fakultatywne.

Obie te instytucje posiadają odrębne podstawy prawne i źródło, na podstawie którego powstają. Wszystko to, zdaniem Sądu Okręgowego, prowadzi do wniosku, że instytucje te się wzajemnie nie wykluczają i nie są wobec siebie konkurencyjne, zatem zarówno postanowienie określające wysokość opłaty rocznej, jak i postanowienie o karach umownych na wypadek niedotrzymania terminu zagospodarowania nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste mogą być zamieszczone w umowie.Sąd Okręgowy dostrzegł jednak rozbieżne w tym zakresie orzecznictwo sądów powszechnych, potrzebę jednolitego stosowania prawa oraz istnienie wątpliwości co do wykładni przytoczonych przepisów i z tych względów przedstawił przytoczone na wstępie zagadnienie prawne Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Użytkowanie wieczyste jest prawem na cudzej własności o charakterze pośrednim pomiędzy własnością a ograniczonym prawem rzeczowym. Szczególna konstrukcja tego prawa uregulowana jest zarówno w kodeksie cywilnym, jak i w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1899 - dalej: u.g.n.). Treść umowie o ustanowienia użytkowania wieczystego określona jest w art. 62 u.g.n. Zgodnie z tym przepisem, w umowie ustala się sposób i termin zagospodarowania nieruchomości, w tym termin zabudowy, a także cel, w jakim nieruchomość została oddana w użytkowanie wieczyste (ust.1).

Jeżeli sposób zagospodarowania polega na zabudowie nieruchomości, określa się termin rozpoczęcia i zakończenia zabudowy (ust. 2). Powołany przepis wyjaśnia, co należy rozumieć przez rozpoczęcie i zakończenie zabudowy (ust. 3), a także wskazuje, że termin zagospodarowania, w tym termin zabudowy, może być przedłużony na wniosek użytkownika wieczystego, jeżeli nie mógł być dotrzymany z przyczyn niezależnych od użytkownika (ust. 4). Nabycie użytkowania wieczystego jest odpłatne, a jego powstanie wymaga konstytutywnego wpisu w księdze wieczystej.

Zgodnie z art. 238 k.c., wieczysty użytkownik uiszcza przez czas trwania swego prawa opłatę roczną. Pierwszą opłatę należy wnieść przy nabyciu prawa, a obowiązek ten wynika z art. 71 ust. 1 i 2 u.g.n. Oprócz pierwszej opłaty użytkownik wieczysty ponosi opłaty roczne (art. 71 ust. 1 i 4 u.g.n.). Szczegółowe regulacje dotyczące tych opłat zawarte zostały w kolejnych przepisach art. 71–81 u.g.n. Należy zwrócić uwagę, że art. 71 ust. 1 u.g.n. ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej, więc kwestii tu uregulowanych strony nie mogą ukształtować w umowie odmiennie.

Dotyczy to przede wszystkim zasady ustalania i pobierania pierwszej opłaty oraz opłat rocznych.Opłaty roczne z tytułu użytkowania wieczystego mają charakter cywilnoprawnego świadczenia okresowego. Ustawodawca przewidział jednak szczególny administracyjno-sądowy tryb rozstrzygania sporów dotyczących zmiany wysokości opłat rocznych, wprowadzając możliwość wypowiedzenia przez właściwy organ dotychczasowej wysokości tej opłaty, lub żądania przez wieczystego użytkownika jej aktualizacji (art. 78 ust. 2 i art. 81 u.g.n.). W pierwszej kolejności spory te rozstrzygają samorządowe kolegia odwoławcze, a od ich orzeczeń przysługuje sprzeciw do sądu powszechnego.Od pierwszej opłaty i opłaty rocznej należy odróżnić opłaty dodatkowe, o jakich mowa w art. 63 ust. 2-4 u.gn., które opłaty mogą być ustalone w przypadku niedotrzymania terminu (ewentualnie terminu dodatkowego stosownie do art. 63 ust. 1 u.g.n.) zagospodarowania nieruchomości określonego w umowie oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste.

Charakter opłaty dodatkowej jest odmienny od charakteru pierwszej opłaty i opłat rocznych. Nie jest to bowiem cywilnoprawna opłata za nabycie prawa długoletniego użytkowania cudzej własności, lecz swoista sankcja za niedotrzymanie warunków umowy, której celem jest dyscyplinowanie użytkownika wieczystego i skłonienie go do wywiązania się z ustalonych w umowie obowiązków. Nałożenie opłaty dodatkowej wymaga decyzji organu administracyjnego (art. 63 ust. 4). Podkreślić należy, że ustalenie opłaty dodatkowej nie jest obowiązkowe i następuje na podstawie uznania organu, jej zastosowanie ma więc charakter uznania administracyjnego (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2014 r., I OSK 545/13, niepubl.; z dnia 3 grudnia 2015, I OSK 656//14, niepubl.; z dnia 19 stycznia 2016 r.

I OSK 1076/14, niepubl.). Nałożenie opłaty dodatkowej nie może być przy tym uzasadnione samym faktem przekroczenia terminu zagospodarowania nieruchomości, właściwy organ ma bowiem obowiązek ustalić i zbadać przyczyny, dla których użytkownik wieczysty nie dotrzymał określonych w umowie terminów (ewentualnie terminów dodatkowych). Decyzja o ustaleniu opłaty dodatkowej musi też uwzględniać zarówno interes publiczny, jak i interes użytkownika wieczystego (zob. powołany wyżej wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2015 r.). Nie może też być wydana ze skutkiem wstecznym, a jako nakładająca na użytkownika nowe obowiązki, ma charakter konstytutywny (j.w. wyrok NSA z 25 czerwca 2014 r.).

Decyzja ustalająca opłatę dodatkową podlega zaskarżeniu w trybie postępowania administracyjnego.Rozważając, czy tak ukształtowana opłata dodatkowa może być zastąpiona przez uzgodnienie przez strony umowy oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste karą umowną, należy zwrócić uwagę na odmienny charakter tej instytucji. Kara umowna jest uregulowana w art. 483-484 k.c. jako ryczałtowo określony surogat odszkodowania za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (zob. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69).

Ma charakter cywilnoprawny i należna jest wierzycielowi, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Ma zatem zastosowanie w reżimie odpowiedzialności kontraktowej.W praktyce obrotu pojawiają się sytuacje, w których cywilnoprawna konstrukcja kary umownej jest stosowana w umowach cywilnoprawnych zawieranych przez podmioty publiczne działające w sferze dominium. Kary umowne, bądź postanowienia o zbliżonym charakterze stosowane są często w umowach prywatyzacyjnych, w których przewidziany jest np. obowiązek podwyższenia przez nabywcę kapitału zakładowego spółki, a realizacja tego obowiązku zabezpieczana jest przez zobowiązanie nabywcy do zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz Skarbu Państwa.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2004 r. (IV CK 631/03, niepubl.) wskazano, że zastrzeżenie umowne odpowiadające konstrukcji nienazwanej klauzuli gwarancyjnej na wypadek niedokonania w okresie trzech lat inwestycji w przedsiębiorstwo mieści się w ramach art. 483 § 1 k.c. (podobnie w wyroku SN z dnia 28 stycznia 2015 r., I CSK 745/13, niepubl.). Odmienny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 14 października 2016 r. (I CSK 618/15, niepubl.), uznając, że zobowiązanie do podwyższenia kapitału zakładowego w drodze wniesienia wkładu pieniężnego, jako zobowiązanie pieniężne nie może być kwalifikowane jako zastrzeżenie kary umownej.

Z kolei, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2020 r., III CZP 67/19 (dotychczas niepubl.) przyjęto, że na podstawie art.143d ust. 7 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo o zamówieniach publicznych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1843 ze zm.) dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej z tytułu braku zapłaty lub nieterminowej zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcom lub dalszym podwykonawcom.Niewątpliwie zatem zagadnienie możliwości zastrzegania kary umownej, jako stanowiące jeden z przejawów działalności kontraktowej podmiotów publicznych jest dyskusyjne i rozbieżnie postrzegane w orzecznictwie.

Trzeba jednak zwrócić uwagę, że publiczny status podmiotu zawierającego umowę cywilnoprawną nie wyłącza możliwości uznania, że podmiot taki może nadużywać przewagi kontraktowej. W doktrynie podkreśla się, że umowa cywilnoprawna stanowi wygodną formę ingerencji władzy publicznej w sferę praw i wolności obywateli w porównaniu z sytuacją prawną adresata decyzji administracyjnej. Z tego względu wymagana jest ostrożność przy kwalifikowaniu zastrzeżeń umownych jako cywilnej kary umownej w umowach zawieranych przez podmioty publiczne, w tym Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego.

Nadużycie przewagi kontraktowej przez podmiot publiczny jest szczególnie widoczne w umowach oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste, w których zastrzega się karę umowną w wysokości odpowiadającej opłacie dodatkowej w wypadkach uregulowanych w art. 63 ust. 2 u.g.n. Zasada swobody umów, zgodnie z art. 3531 k.c., umożliwia stronom art. 3531 k.c. ułożenie stosunku prawny według własnego uznania, o ile jego treść lub cel nie sprzeciwia się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Ustawa o gospodarce nieruchomościami zaś inaczej reguluje kwestię ustalania opłat dodatkowych, przewidując w tym zakresie tryb administracyjny, a nie cywilnoprawny.

Precyzyjnie reguluje wysokość opłaty dodatkowej, nie pozwalając na swobodę stron. Rozwiązanie wprowadzone w art. 63 u.g.n. jest spójne z art. 71-73 tej ustawy, regulującymi szczegółowo zasady ustalania wysokości pierwszej opłaty i opłat rocznych. Ta szczegółowa regulacja wskazuje na zamiar ustawodawcy ograniczenia swobody kontraktowej stron w kwestii opłat i poddania tej kwestii reżimowi administracyjnemu i kontroli sądowej. Świadczenie użytkownika wieczystego musi być zatem ustalone w wysokości zgodnej z kryteriami określonymi w ustawie, co ma ograniczyć zarówno nadużycia po stronie podmiotu publicznego, jak i niebezpieczeństwo nieuzasadnionych korzyści użytkownika wieczystego korzystającego z mienia publicznego.

Regulacja zaś art. 63 u.g.n. jest ściśle związana z art. 71-73 ustawy, ustalenie opłaty dodatkowej następuje w drodze decyzji administracyjnej i podlega kontroli instancyjnej i zaskarżeniu do sądu administracyjnego, nałożenie takiej opłaty podlega ograniczeniom opisanym w części wstępnej rozważań. Widoczna jest zatem zasadnicza różnica pomiędzy opłatą dodatkową, a karą umowną, skoro kara umowna może być umówiona w dowolnej wysokości, a jej ograniczenie może nastąpić w uwzględnieniu miarkowania jej wysokości na podstawie art. 484 § 2 k.c. Użytkownik wieczysty może natomiast, gdy jego uzasadniony interes za tym przemawia, uzyskać nawet uchylenie decyzji o ustaleniu opłaty dodatkowej.

Zwrócić wreszcie uwagę należy na to, że z art. 63 u.g.n. nie wynika możliwość uchylenia jego zastosowania w razie wprowadzenia do umowy zastrzeżenia kary umownej w razie niedotrzymanie terminu zagospodarowania nieruchomości. Oznacza to, że w takiej sytuacji istniałaby możliwość jednoczesnego zastosowania odmiennych sankcji w postaci kary umownej zastrzeżonej w chwili zawierania umowy i kary dodatkowej ustalanej decyzją administracyjną dopiero po upływie terminu zagospodarowania określonego w umowie. Trzeba bowiem podkreślić, że regulacja zamieszczona w art. 63 u.g.n. ma charakter bezwzględnie wiążący, co oznacza, że nie może być zastąpiona przez umowne zastrzeżenie kary umownej.

Takie zatem zastrzeżenie narusza ustawę (art. 58 k.c. w związku z art. 63 u.g.n.) i jest bezwzględnie nieważne. Z tych względów orzeczono jak w uchwale. as