Supreme Court rules grandparent visitation cases are single-judge matters, not parental authority restriction cases.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that grandparent visitation disputes must be heard by a single judge rather than a panel. The lower court had raised the question of whether such cases fall under parental authority restrictions, which typically require a jury. The court distinguished visitation from authority deprivation, citing the specific procedural status of contact disputes under the Civil Procedure Code. Consequently, the court held that these matters do not trigger the jury requirement and remain within the single-judge jurisdiction.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 509 k.p.c.; Art. 579 k.p.c.; Art. 113 § 1 k.r.o.: Matters regarding the regulation of contact between grandparents and grandchildren are not cases of restriction of parental authority and are therefore to be heard by a single judge without a jury.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 23 lipca 2008 r., III CZP 74/08
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary S. i Edwarda S. przy
uczestnictwie Katarzyny W. i Krzysztofa S. o ustalenie kontaktów z małoletnimi
Bartoszem i Magdaleną rodzeństwem S., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 23 lipca 2008 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 17
kwietnia 2008 r.:
„Czy sprawa o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukami, a także
rodziców z dziećmi, jest sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej w rozumieniu
art. 509 k.p.c.?"
podjął uchwałę:
Sprawę o uregulowanie kontaktów dziadków z wnukami sąd pierwszej
instancji rozpoznaje w składzie jednego sędziego.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 31 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach –
rozpoznając sprawę w składzie jednoosobowym – ustalił kontakty wnioskodawców
małżonków Barbary i Edwarda S. z małoletnimi wnukami rodzeństwem Bartoszem
S. i Magdaleną S., przyznając im prawo zabierania małoletnich z miejsca
zamieszkania w określonym czasie o określonej porze.
Przy rozpoznaniu apelacji uczestniczki Katarzyny S. Sąd Okręgowy w
Gliwicach przedstawił Sądowi Najwyższemu – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. –
przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Odpowiedź na pytanie, czy sfera osobistej styczności z dzieckiem wchodzi w
zakres władzy rodzicielskiej, budzi w judykaturze kontrowersje. W uchwale pełnego
składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66
(OSNCP 1968, nr 5, poz. 77) wyrażono pogląd, że prawo do utrzymywania
kontaktów z dzieckiem nie należy do sprawowania władzy rodzicielskiej, gdyż do
zakazania styczności osobistej z dzieckiem, rodzicom pozbawionym władzy
rodzicielskiej, konieczne jest orzeczenie sądu wydane na podstawie art. 113 § 1
k.r.o. Pogląd ten został podtrzymany w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 14
czerwca 1988 r., III CZP 42/88 (OSNC 1989, nr 10, poz. 156), w której wskazano,
że sfera osobistej styczności z dzieckiem pozostaje poza władzą rodzicielską, a
więc nie wpływa na jej uszczuplenie, pozbawienie zaś lub ograniczenie kontaktów
wymaga odrębnego orzeczenia przez sąd (art. 113 k.r.o.) Rodzicom przysługuje
uprawnienie do osobistej styczności z dzieckiem, które jest ich prawem osobistym i
niezależnym od władzy rodzicielskiej. W ślad za tym stanowiskiem w
dotychczasowej praktyce sprawy o uregulowanie kontaktów rozpoznawane były w
składzie jednoosobowym.
Odmienny pogląd został wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 98/05 (OSNC 2006, nr 12, poz. 158),
w której stwierdzono, że art. 113 k.r.o. nie wyłącza na podstawie art. 755 § 1 k.p.c.
zabezpieczenia zakazującego rodzicom niepozbawionym władzy rodzicielskiej
osobistej styczności z dzieckiem. Zaspokojenie naturalnej i podstawowej potrzeby
dziecka styczności z rodzicami stanowi element starań rodziców o sprawy dziecka,
utrzymywanie więc osobistej styczności z dzieckiem warunkuje prawidłowość
działań wychowawczych, jest niezbędne dla właściwego wykonywania władzy
rodzicielskiej i stanowi jej składnik. Zdaniem Sądu Najwyższego, w czasie trwania
władzy rodzicielskiej nie występuje odrębne od niej prawo do kontaktów osobistych,
a zasada odrębności osobistej styczności od władzy rodzicielskiej dotyczy okresów
przed jej powstaniem i po jej ustaniu.
Przedstawione poglądy judykatury, dotyczące sfery materialnej władzy
rodzicielskiej, i wynikające z nich rozbieżności dotyczące pojmowania zakresu tej
władzy, nie mogą mieć decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii o
charakterze ściśle procesowym, regulowanej przepisami kodeksu postępowania
cywilnego. Zgodnie z tymi przepisami, sąd w procesie rozpoznaje w składzie
jednego sędziego i dwóch ławników sprawy z zakresu prawa pracy oraz sprawy ze
stosunków rodzinnych, z wyjątkiem spraw o alimenty. Inne sprawy rozpoznaje w
składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 47 § 1
i 3 k.p.c.). Zasada składu jednoosobowego, ugruntowana ustawą z dnia 1 marca
1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta
Rzeczypospolitej – prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym,
kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w
sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189), ma
odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.).
Artykuł 509 k.p.c., znowelizowany ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o zmianie
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Kodeks postępowania karnego
oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766), stanowi, że
sprawy o przysposobienie, o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej w
pierwszej instancji są rozpoznawane przez sąd w składzie jednego sędziego i
dwóch ławników. Z tego przepisu wynika, że w postępowaniu nieprocesowym w
sprawach ze stosunków pomiędzy rodzicami i dziećmi ustawodawca odstąpił od
składu jednoosobowego na rzecz składu ławniczego. Unormowanie to ma jednak
charakter wyjątkowy, a zatem nie może być interpretowane rozszerzająco; skład
ławniczy jest więc właściwy tylko w sprawach o – verba legis – „pozbawienie lub
ograniczenie władzy rodzicielskiej”. W związku z tym inne sprawy dotyczące władzy
rodzicielskiej, np. sprawę o przywrócenie tej władzy, rozpoznaje jeden sędzia bez
udziału ławników.
Artykuł 579 k.p.c., otwierający oddział 2 „Sprawy z zakresu stosunków między
rodzicami a dziećmi”, ulokowany w rozdziale 2 „Inne sprawy rodzinne oraz sprawy
opiekuńcze”, wyróżnia – jako odrębne w znaczeniu procesowym – sprawy o
przyznanie, powierzenie, wykonywanie, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i
przywrócenie władzy rodzicielskiej, a także sprawy o zakazanie osobistej styczności
z dzieckiem. Z tego przepisu wyraźnie wynika, że ustawodawca, systematyzując
sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli rozpoznawane w
postępowaniu nieprocesowym, oraz harmonizując ich podział z przepisami kodeksu
rodzinnego i opiekuńczego (por. zwłaszcza art. 113 § 1), nadał sprawom o
zakazanie osobistej styczności z dzieckiem – przez ich wyodrębnienie z ogółu
spraw o ograniczenie władzy rodzicielskiej – samodzielny status procesowy.
Mając to na względzie, a także wyjątkowy charakter art. 509 k.p.c., należy
zatem przyjąć, że sprawy o zakazanie osobistej styczności z dzieckiem,
nienależące w ujęciu procesowym do zakresu spraw o ograniczenie władzy
rodzicielskiej, ani tym bardziej – co oczywiste – do zakresu spraw o pozbawienie tej
władzy, są rozpoznawane w składzie jednego sędziego bez udziału ławników. Z
kolei z wykładni logicznej wynika, że do spraw, o których mowa, należy zaliczyć
także m.in. sprawy o uregulowanie kontaktów wnuków z dziadkami, gdyż w istocie
rzeczy ich przedmiotem jest ograniczenie – dla dobra dziecka – osobistej styczności
dzieci z rodzicami na rzecz umożliwienia osobistej styczności wnuków z dziadkami.
W konsekwencji, sprawa o uregulowanie kontaktów dziecka z bliskimi, niebędąca w
rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego sprawą o ograniczenie władzy
rodzicielskiej, podlega w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji
rozpoznaniu w składzie jednoosobowym.
Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.