Supreme Court dismisses legal question regarding divorce proceedings during international child abduction custody cases.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court refused to rule on whether divorce proceedings should be suspended while an international child abduction custody case is pending. The appellant argued that deciding on parental authority during the Hague Convention removal process violated the Convention's purpose and procedural rules. The court determined that the legal question lacked serious doubts and could be resolved using standard interpretative rules without suspending the divorce trial.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 390 § 1 k.p.c.; Art. 61 § 1 ust. Sąd Najwyższy: The Supreme Court may decline to rule on a legal question if no serious doubts exist, as such refusal preserves the principle of independent adjudication by the competent court.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 20 października 2010 r., III CZP 72/10
Zakończenie postępowania w rozumieniu art. 5982 § 2 k.p.c. dotyczy jego
fazy rozstrzygającej.
Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Hubert Wrzeszcz
Sędzia SN Dariusz Zawistowski
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Małgorzaty J. przeciwko Arkadiuszowi
J. o rozwód, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 20 października 2010 r., na
skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w
Białymstoku postanowieniem z dnia 13 maja 2010 r.:
"1. Czy w trakcie postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy
rodzicielskiej toczącego się w trybie konwencji dotyczącej cywilnych aspektów
uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. z 1995 r. Nr 108 poz. 528) i wydania w tym
postępowaniu prawomocnego orzeczenia nakazującego wydanie dziecka, które to
orzeczenie nie zostało dotychczas wykonane oraz postępowania w sprawie o
rozwód, sąd wydając wyrok w sprawie rozwodowej powinien pominąć
rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem (art.
58 § 1 k.r.o., art. 5982 § 1 k.p.c.);
2. W przypadku negatywnej odpowiedzi na powyższe zagadnienie, czy
postępowanie w sprawie o rozwód podlega zawieszeniu stosownie do art. 598 2 § 1
zdanie drugie k.p.c. do czasu zakończenia postępowania o odebranie osoby
podlegającej władzy rodzicielskiej?"
odmówił podjęcia uchwały.
Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Sąd Apelacyjny
w Białymstoku zagadnienia prawne powstały przy rozpoznawaniu apelacji
pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 30 grudnia 2009 r.,
orzekającego rozwód małżeństwa stron, w którym wykonywanie władzy
rodzicielskiej nad ich małoletnim synem Sąd powierzył matce, ograniczając władzę
rodzicielską ojca do określonych uprawnień.
W apelacji pozwany zarzucił m.in. naruszenie art. 5982 § 1 k.p.c. przez
rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej w czasie trwania postępowania o odebranie
osoby podlegającej władzy rodzicielskiej toczącego się w trybie konwencji
dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w
Hadze dnia 25 października 1980 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 i z 1999 r. Nr
93, poz. 93 – dalej: „konwencja”). W związku z tym Sąd Apelacyjny powziął
wątpliwości dotyczące treści i znaczenia art. 5982 § 1 k.p.c., które sformułował w
postaci zagadnień prawnych przytoczonych na wstępie. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podjęcie uchwały rozstrzygającej zagadnienie prawne przedstawione przez
sąd odwoławczy, ze względu na jej wiążący charakter (art. 390 § 2 k.p.c.), stanowi
wyjątek od zasady samodzielnego rozstrzygania sprawy przez właściwy sąd.
Przemawia to za ścisłą wykładnią przesłanek stosowania art. 390 k.p.c., nakazującą
przyjęcie, że poważne wątpliwości, o których jest mowa w jego § 1, nie występują,
gdy sformułowane przez sąd przedstawiający zagadnienie prawne – jak w sprawie
niniejszej – może być rozwiązane za pomocą reguł wykładni, przy uwzględnieniu
poglądów sformułowanych już w orzecznictwie i piśmiennictwie.
Istota przedstawionych zagadnień sprowadza się do wykładni art. 5982 § 1 i 2
k.p.c. Wątpliwość Sądu Apelacyjnego dotyczy w pierwszej kolejności tego, czy w
trakcie postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej,
toczącego się na podstawie konwencji, sąd może rozstrzygać w wyroku
rozwodowym w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad tą osobą. Właściwy sposób
jej rozstrzygnięcia wynika wprost z brzmienia art. 5982 § 1 zdanie pierwsze,
ustanawiającego zakaz rozstrzygania w przedmiocie władzy rodzicielskiej w czasie
trwania sprawy o odebranie dziecka, toczącej się na podstawie konwencji haskiej.
Sprawa o rozwód niewątpliwie mieści się w kategorii spraw wymienionych w tym
przepisie. Rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej należy do
obligatoryjnej kognicji sądu rozwodowego, zgodnie więc z art. 5982 zdanie drugie
k.p.c., jeżeli – jak w sprawie niniejszej – w czasie sprawy rozwodowej zostało
wszczęte postępowanie o wydanie dziecka, które toczy się na podstawie konwencji,
sąd rozwodowy z urzędu zawiesza postępowanie. Nakaz zawieszenia wynika także
z art. 16 konwencji, której przepisy stanowią część krajowego porządku prawnego i
są stosowane w Polsce bezpośrednio. Przepis ten wyłącza możliwość decydowania
merytorycznego przez sąd, po otrzymaniu zawiadomienia o bezprawnym
uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka, o prawie do opieki dopóty, dopóki nie
zostanie ustalone, iż wymagania określone przez konwencję co do zwrotu dziecka
nie zostały spełnione lub jeżeli w odpowiednim czasie po tym zawiadomieniu nie
wpłynął stosowny wniosek sporządzony na podstawie konwencji.
Wydaniu w takiej sytuacji wyroku orzekającego rozwód, z pominięciem w nim
orzeczenia o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnim dzieckiem stron,
sprzeciwia się obowiązkowy charakter tego orzeczenia (art. 58 § 1 k.r.o.) oraz
zasada integralności wyroku rozwodowego, nakazująca orzeczenie w nim o całości
spraw rodziny.
Również rozstrzygnięcie drugiego zagadnienia wynika wprost z art. 598 2 § 2
k.p.c., którego brzmienie nie pozostawia wątpliwości, że postępowanie w sprawie o
rozwód zawieszone w warunkach określonych w art. 5982 § 1 k.p.c. sąd podejmuje
po zakończeniu postępowania o odebranie osoby podlegającej władzy
rodzicielskiej. Odrębną kwestią, wykraczającą jednak poza sformułowanie tego
zagadnienia przez Sąd Apelacyjny, jest natomiast określenie, z jaką chwila kończy
się postępowanie o odebranie dziecka prowadzone na podstawie konwencji.
Jak wskazuje się w doktrynie, postępowanie to toczy się w dwóch fazach, tj.
rozstrzygającej i realizacyjnej (wykonawczej), przy czym obie mają charakter
postępowania rozpoznawczego. Zdaniem Sądu Najwyższego, zakończenie
postępowania w rozumieniu art. 5982 § 2 k.p.c. nie wymaga zakończenia jego fazy
wykonawczej.
Postanowienia konwencji powinny być wykładane i stosowane z
uwzględnieniem wiążącej Polskę postanowień konwencji o prawach dziecka,
przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada
1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), tj. przy uwzględnieniu przede wszystkim
tych jej postanowień, które wskazują na to, że wartością pierwotną i nadrzędną w
każdym postępowaniu dotyczącym dziecka jest interes dziecka (art. 3),
odpowiadający występującemu w polskim prawie pojęciu „dobra dziecka”
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1998 r., II CKN 855/97,
OSNC 1998, nr 9, poz. 42 i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
dnia 12 czerwca 1992 r., III CZP 48/92, OSNCP 1992, nr 10, poz. 179).
Dokonując wykładni art. 5982 k.p.c., sąd powinien mieć więc na względzie
zasadę ochrony dobra (interesu dziecka). Uzależnienie rozstrzygnięcia o władzy
rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem od odebrania dziecka na podstawie
konwencji prowadziłoby do naruszenia tej zasady, zważywszy że jego faza
realizacyjna może trwać długo, a w pewnej liczbie spraw nie dochodzi w ogóle do
wykonania orzeczenia o odebraniu dziecka. W tych przypadkach znacznie
opóźnione lub wyłączone byłoby rozstrzyganie o władzy rodzicielskiej nad nim.
Trzeba też wskazać, że zgodnie art. 16 konwencji, władze państwa, do
którego dziecko zostało uprowadzone, po otrzymaniu zawiadomienia o jego
uprowadzeniu nie mogą decydować merytorycznie o prawie do opieki dopóty,
dopóki nie zostanie ustalone, że określone w konwencji wymagania co do zwrotu
dziecka nie zostały spełnione. Konwencja nie określa jednak wymagań dotyczących
trybu wykonawczego. W art. 15 jest mowa o zarządzeniu powrotu dziecka, które
wydają władze sądowe lub administracyjne. Należy więc przyjąć, że odwołanie się
w art. 16 konwencji do „wymogów określonych przez niniejszą konwencję” odnosi
się do wymogów, które dotyczą postępowania rozpoznawczego, tj. przesłanek
(pozytywnych i negatywnych) gwarantujących wydanie zarządzenia o wydaniu
dziecka przez organ sądowy lub administracyjny umawiającego się państwa (art. 12
konwencji).
Nie można również pominąć znaczenia dla omawianej kwestii argumentów
odwołujących się do celu art. 16 konwencji i art. 5982 § 1 k.p.c., nakazujących
zawieszenie postępowania w sprawach dotyczących opieki (władzy rodzicielskiej).
Ocena istniejących między tymi przepisami relacji, przy założeniu, że w pierwszej
kolejności należy doprowadzić do powrotu bezprawnie uprowadzonego dziecka, a
dopiero wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, prowadzi do
sytuacji, w której wydane na podstawie konwencji orzeczenie niewątpliwie wpływać
będzie na orzeczenie o władzy rodzicielskiej, podczas gdy konwencja nie daje
podstaw do merytorycznego orzekania o opiece, a jej celem jest jedynie
doprowadzenie do stanu sprzed uprowadzenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8
czerwca 2000 r., V CKN 1237/00, nie publ.).
Zgodnie z tym celem, przepisy konwencji nie mogą ingerować we władzę
rodzicielską, ale także orzeczenie o władzy rodzicielskiej nie może uniemożliwiać
stosowania konwencji, a tak byłoby, gdyby orzeczenie o władzy rodzicielskiej
zapadło po wszczęciu na podstawie konwencji postępowania o odebranie dziecka.
Zgodnie z art. 3 konwencji, bezprawność uprowadzenia ma miejsce wówczas, gdy
nastąpiło naruszenie prawa do opieki (władzy rodzicielskiej). Konwencja nie
rozstrzyga, czy prawo do opieki ma przysługiwać w chwili uprowadzenia, czy także
w chwili złożenia wniosku o wydanie dziecka. Osoba żądająca ochrony na
podstawie konwencji żąda ochrony własnego prawa musi więc w chwili złożenia
wniosku legitymować się prawem do opieki nad dzieckiem, obejmującym również
władzę rodzicielską w chwili złożenia wniosku. Ponadto do postępowania w sprawie
o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką
(art. 5981 i nast. k.p.c.) ma odpowiednie zastosowanie art. 316 § 1 w związku z art.
13 § 2 k.p.c.
O odmowie podjęcia uchwały Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 390 § 1
k.p.c. w związku z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r., o Sądzie
Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).