Supreme Court allows reduction of joint property debt using social coexistence principles despite prior ban.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court overturned the Regional Court's dismissal of a cassation appeal regarding the division of marital assets. The lower court had strictly prohibited reducing the debt owed by one ex-spouse for a property awarded to the other, citing a prior precedent that forbade such reductions to prevent de facto expropriation. The Supreme Court rejected this rigid stance, arguing that the general clause of social coexistence must be applied flexibly to achieve fairness in complex family situations, noting that the constitutional ban on expropriation applies only to public authorities. Consequently, the case was remanded for further fact-finding on the parties' financial capacities and the property's value to determine if a reduction is appropriate.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 5 k.c.; Art. 21 ust. 2 Konstytucji: The general clause of social coexistence permits courts to reduce debts in joint property divisions to ensure fairness, as the constitutional prohibition on expropriation without compensation applies only to public authorities and does not bar private law adjustments based on specific circumstances.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt III CSK 251/08
POSTANOWIENIE
Dnia 22 stycznia 2009 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marian Kocon
SSN Dariusz Zawistowski
Protokolant Bożena Kowalska
w sprawie z wniosku B.K.
przy uczestnictwie K.K.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 stycznia 2009 r.,
skargi kasacyjnej uczestniczki
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt [....],
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 31 października 2007 r. dokonał
podziału majątku wspólnego byłych małżonków B. i K.K. Podstawowym składnikiem
tego majątku jest prawo do odrębnej własności lokalu mieszkalnego o pow. 72,46
m2 położonego w K. przy ul. R., którego wartość ustalona została na 442.990 zł.
Lokal został przyznany uczestniczce postępowania, mieszkającej w nim wraz z
matką
i niepełnosprawną córką. Jednocześnie Sąd uznał, że ze względu na
zasady współżycia społecznego nie do przyjęcia jest czysto matematyczne
rozliczenie jego wartości. Najemcą lokalu był ojciec uczestniczki; po jego śmierci
uczestniczka uzyskała wyrok ustalający, że wstąpiła w stosunek najmu po ojcu.
Nabycie prawa własnościowego do lokalu nastąpiło przez małżonków od Gminy K.
po cenach preferencyjnych i przy znacznej pomocy finansowej matki uczestniczki,
przebywającej wówczas w celach zarobkowych w USA. Uwzględniając ten sposób
nabycia prawa do lokalu oraz sytuację osobistą obojga byłych małżonków, a
zwłaszcza fakt, że uczestniczka opiekuje się niepełnosprawną córką, Sąd uznał za
uzasadnione obniżenie spłaty przypadającej wnioskodawcy od wartości lokalu. W
tym celu ustalił, jaką kwotę na jego wykupienie zainteresowani musieliby wyłożyć
obecnie. Jest to suma 120.620,93 zł. i połowę tej kwoty, czyli 60.310,47 zł. zasądził
od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy. Wszystkie ruchomości znajdujące się w
lokalu oraz samochód marki fiat cinquecento Sąd przyznał uczestniczce, a
wnioskodawcy samochód marki mercedes. Jako składnik majątku dorobkowego
uwzględnił też Sąd kwotę 16.900 zł., pobraną przez wnioskodawcę ze wspólnego
konta w trakcie postępowania rozwodowego. Po dokonaniu wzajemnych rozliczeń
na tych zasadach, do zasądzenia od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy
pozostała kwota 51.478,47 zł., której płatność rozłożył Sąd na sześć rat – ostatnia
płatna do 28 lutego 2010 r.
Rozpoznając apelacje obojga zainteresowanych od tego rozstrzygnięcia,
Sąd Okręgowy w K. uznał, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego
wyrażone w postanowieniu z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 320/98, że
niedopuszczalne jest obniżenie na podstawie art. 5 k.c. spłaty należnej
wnioskodawcy z tytułu wartości przyznanego uczestniczce lokalu mieszkalnego,
gdyż doszłoby tą drogą do swoistego wywłaszczenia z przysługującego mu prawa
własności i to bez ekwiwalentu, co pozostawałoby w sprzeczności z art. 21 i art. 64
ust. 2 Konstytucji. Jednocześnie uwzględnił argument apelacji uczestniczki, że do
majątku dorobkowego (wspólnego) powinno się zaliczyć całość pobranych przez
wnioskodawcę wypłat z konta bankowego, tj. kwotę 40.140 zł, a nie, jak przyjął Sąd
Rejonowy, 16.900 zł. Po dokonaniu tych korekt, Sąd Okręgowy zasądził od
uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłatę w kwocie 201.043 zł, płatną w ciągu
roku z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia. W pozostałej części obie
apelacje zostały oddalone,
Postanowienie Sądu Okręgowego zakwestionowała skargą kasacyjną
uczestniczka postępowania w części oddalającej jej apelację oraz zasądzającej
podwyższoną dopłatę bez rozłożenia na raty. Zarzuciła naruszenie art. 5 k.c. oraz
art. 382 i art. 233 § 1 k.p.c., wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przemianom systemowym, jakie dokonują się w naszym kraju po 1989 r.,
towarzyszy przewartościowanie ocen wielu instytucji prawnych, w tym praktyki
stosowania klauzul generalnych, z art. 5 k.c. na czele. Próbowano nawet
zakwestionować konstytucyjność tego przepisu, jednakże Trybunał Konstytucyjny
w wyroku z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99 (OTK Zb. Urz. 2000, nr 7, poz.
254) nie podzielił tego skrajnie radykalnego stanowiska. Ogólna tendencja
w judykaturze i w doktrynie jest taka, że przepis ten może być stosowany
w sytuacjach wyjątkowych i w sposób bardzo powściągliwy. Akceptacja tej
dyrektywy nie zdołała zapobiec rozbieżnościom w orzecznictwie, które nie ominęły
także występującej w sprawie problematyki dopuszczalności zastosowania art. 5
k.c., jako podstawy do obniżenia spłat, czy dopłat udziałów w sprawie o podział
majątku dorobkowego. I tak przykładowo w postanowieniu z dnia 25 maja 1998 r.
I CKN 684/97, niepubl., Sąd Najwyższy opowiedział się za taką możliwością,
natomiast w postanowieniu z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 320/98 (OSNC 2000,
nr 7 – 8, poz. 133) wykluczył ją.
Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę,
stanowisko wyłączające w sposób kategoryczny dopuszczalność stosowania art. 5
k.c. w sprawach o podział majątku dorobkowego (wspólnego) jest zbyt
rygorystyczne i nie można go zaaprobować z dwóch
Po pierwsze,
jak
trafnie
przypomniano
i
co najmniej powodów.
podkreślono
w
uzasadnieniu
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP 117/06
(OSNC 2007, nr 11, poz. 165), dominujący pogląd trafnie przyjmuje założenie, że,
poza nielicznymi wyjątkami, nie ma podstaw do generalnego wyłączenia
stosowania art. 5 k.c. w poszczególnych kategoriach spraw. Z jednej bowiem strony
przestrzeganie zasad współżycia społecznego powinno być immanentnym
czynnikiem oceny postaw i zachowań wszystkich uczestników obrotu społecznego,
z drugiej zaś odwołanie się do tej klauzuli generalnej pozwala sądowi na
uwzględnienie złożoności i bogactwa życia, umożliwiając mu realizację zasady
słuszności w orzekaniu. Wyjątkiem spraw, w których - ze względu na ich specyfikę
nie stosuje się art. 5 k.c. - są sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej
z rzeczywistym stanem prawnym oraz o ustalenie nieważności czynności prawnej
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1965 r., I CR 265/65, OSNCP
1966, nr 7 -8, poz. 123, z dnia 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNCP 1989,
nr 5, poz. 80, oraz z dnia 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNP 2004, nr 2,
poz. 21). Po drugie zaś, nie jest przekonujący koronny argument Sądu
Najwyższego, powołany w
postanowieniu I CKN 320/98 przeciwko możliwości
obniżenia spłat lub dopłat na podstawie art. 5 k.c., o sprzeczności tego przepisu
z konstytucyjną ochroną prawa własności, skoro takiej sprzeczności co do zasady
nie dopatrzył się Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku Sk 5/99. Tym
bardziej nie można się zgodzić z poglądem wyrażonym przez Sąd Okręgowy, że
obniżeniu dopłaty sprzeciwia się konstytucyjny zakaz wywłaszczania bez
zapewnienia słusznego odszkodowania, gdyż zakaz z art. 21 ust. 2 Konstytucji
odnosi się do wywłaszczania na cele publiczne, dokonywanego przez władze
publiczną, a nie do stosunków z zakresu prawa prywatnego. W rezultacie trzeba
dojść do wniosku, iż nie można w sposób generalny wyłączyć możliwości
zastosowania art. 5 k.c. jako podstawy do obniżenia spłat lub dopłat z udziałów
przy podziale majątku wspólnego byłych małżonków. Dopuszczalność takiej
sądowej
korekty
usprawiedliwiona
wysokości
wyjątkowymi
tych
należności
okolicznościami.
musi
Czy
być,
rzecz
takie
jasna,
zachodzą
w rozpoznawanej sprawie, nie można przesądzić w obecnym jej stanie. Potrzebne
są w tej mierze
szczegółowe ustalenia, co do sytuacji osobistej i majątkowej
obojga byłych małżonków i na tym tle ustalenie realnych możliwości płatniczych
uczestniczki, z uwzględnieniem stanu i rzeczywistej wartości nieruchomości
położonej w R., należącej do niej i do jej siostry. Takich ustaleń i ocen
w zaskarżonym postanowieniu zabrakło, wobec przyjęcia przez Sąd Okręgowy
założenia o niedopuszczalności stosowania art. 5 k.c. Dokonanie tych ustaleń
pozwoli też rozstrzygnąć kwestię ewentualnego rozłożenia zasądzonej należności
na raty.
Uzasadniało to uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 398 15 w zw. z art. 13
§ 2 i art. 108 § 2 k.p.c.).