Supreme Court voids appeal court ruling for denying a party appeal rights by late entry.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court voided the appeal court's decision and remanded the case for retrial. The lower court had summoned a new party to join the proceedings only during the appeal phase, thereby depriving them of the constitutional right to appeal the first-instance judgment. The court held that such procedural timing violates the principle of effective judicial protection guaranteed by the Constitution.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 510 § 1 k.p.c.; Art. 78, Art. 176 ust. 1 Konstytucji: Summons of a party to join proceedings solely in the appeal phase, when it deprives them of the right to appeal the first-instance judgment, constitutes a violation of the constitutional right to control court judgments and requires the voiding of the appeal court's ruling.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 948/00
Wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w
postępowaniu apelacyjnym (art. 510 § 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c.),
powodujące – w okolicznościach sprawy – pozbawienie go prawa do
zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 78 w związku z art. 176 ust.
1 Konstytucji), stanowi podstawę uchylenia zaskarżonego postanowienia
sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Józef Frąckowiak
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra M. przy uczestnictwie Mariana i
Krystyny małżonków M., Zofii K., Janusza P., Krystyny K., Andrzeja R., Ryszarda i
Stanisławy małżonków B., Renaty F., Dariusza F. i Aliny J. o ustanowienie drogi
koniecznej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 21 maja 2002 r.
kasacji wnioskodawców oraz uczestników Aliny J., Renaty F. i Stanisławy B. od
postanowienia Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 11 stycznia 2000 r.
uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w
Lublinie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 6 stycznia 1999 r. Sąd Rejonowy w Lublinie –
uwzględniając wniosek Piotra M. – ustanowił na rzecz stanowiącej jego własność
nieruchomości służebność drogi koniecznej, obciążającej nieruchomość będącą
przedmiotem współwłasności uczestników Krystyny K. i Janusza P. (wariant I,
oznaczony kolorem żółtym na mapie sporządzonej przez biegłego Jana Z.).
Rozpoznając apelację uczestników, Sąd Okręgowy w Lublinie wezwał do
udziału w sprawie Alinę J., a następnie – uzupełniwszy postępowanie dowodowe –
postanowieniem z dnia 11 stycznia 2000 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten
sposób, że służebnością drogi koniecznej na rzecz nieruchomości wnioskodawcy
obciążył nieruchomości stanowiące własność uczestników Stanisławy i Ryszarda
małżonków B., Renaty F. i Aliny J. (wariant oznaczony na mapie sporządzonej
przez biegłego kolorem pomarańczowym).
W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy nieprawidłowo zastosował art.
145 k.c. i w konsekwencji przyjął niewłaściwy wariant przebiegu drogi koniecznej.
Zdaniem Sądu odwoławczego, który rozważał inne warianty ustanowienia
służebności i w związku z tym przeprowadził dowód z uzupełniającej opinii biegłego
geodety, uzasadnione jest obciążenie działek nr 20, 21, 22. Zważywszy na fakt, że
działka nr 22 stanowi własność Aliny J., która dotychczas nie brała udziału w
postępowaniu, Sąd Okręgowy wezwał ją do udziału w sprawie.
Kasacja od postanowienia Sądu Okręgowego został wniesiona przez
wnioskodawcę oraz uczestników Alinę J., Renatę F. i Stanisławę B. Podniesiono w
niej obydwie podstawy przewidziane w art. 3931 k.p.c., a w ich ramach zarzuty
naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji, art. 198 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 145 §
2 i 3 k.c. Jednocześnie, w ramach podstawy drugiej, skarżący podnieśli zarzut
nieważności postępowania, wypływający ze stwierdzenia, że uczestniczka Alina J.
została pozbawiona możliwości obrony jej praw, skoro wezwano ją do udziału w
postępowaniu dopiero na drugim szczeblu instancji, na ostatnim posiedzeniu, bez
możliwości zapoznania się z aktami sprawy i wszystkimi pismami oraz bez
możliwości wniesienia środka odwoławczego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 510 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., zainteresowany może
przystąpić do sprawy rozpoznawanej w trybie nieprocesowym aż do chwili jej
prawomocnego zakończenia, może więc uczynić to także w sytuacji, gdy sprawa –
na skutek środka odwoławczego – znajduje się już na wyższym szczeblu instancji.
W orzecznictwie przyjęto zresztą jednoznacznie, że samo przystąpienie do udziału
w sprawie może nastąpić także przez wniesienie przez osobę zainteresowaną
środka odwoławczego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 października
1948 r., C 678/48, „Państwo i Prawo” 1949, nr 2, s. 127, z dnia 29 października
1948 r., Lu.C. 498/48, „Państwo i Prawo” 1949, nr 9-10, s. 167, z dnia 18 listopada
1948 r., Po.C. 341/48, „Przegląd Notarialny” 1949, nr 3-4, s. 308, a także wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1997 r., I CZ 82/97, OSNC 1997, nr 12, poz.
209).
Poza tym, ze względu na występujący w sprawach nieprocesowych element
interesu publicznego, sąd z urzędu obowiązany jest czuwać nad tym, żeby wszyscy
zainteresowani byli uczestnikami postępowania; powinien w związku z tym w trakcie
całego postępowania zważać, czy poza występującymi w sprawie nie ma innych
osób, których uczestnictwo uzasadnia art. 510 § 1 k.p.c. Jest jasne, że i w tym
wypadku wezwanie osoby zainteresowanej może mieć miejsce na drugim szczeblu
instancji, dopiero przy rozpoznawaniu apelacji.
W rozpoznawanej sprawie uczestniczka Alina J. została wezwana do udziału
w charakterze uczestniczki przez Sąd Okręgowy rozpoznający apelację od
postanowienia Sądu Rejonowego, gdy okazało się, że służebność drogi koniecznej
powinna, według ustaleń i koncepcji Sądu drugiej instancji, obciążać jej
nieruchomość, czego nie brał pod rozwagę Sąd pierwszej instancji. Po wezwaniu
Aliny J., Sąd Okręgowy – uwzględniając apelację – zmienił zaskarżone orzeczenie
w ten sposób, że ustanowił służebność drogi koniecznej wzdłuż szlaku biegnącego
m.in. przez jej nieruchomość.
W związku postawieniem w kasacji zarzutu obrazy art. 176 Konstytucji,
wymaga rozważenia, czy postępowanie przez Sądem Okręgowym, bez wątpienia
zgodne z art. 510 k.p.c., pozostaje także w zgodzie z przepisami Konstytucji.
W tej kwestii należy przypomnieć, że stosownie do art. 78 Konstytucji każda
ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej
instancji, a zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co
najmniej dwuinstancyjne. Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę
kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie
jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu,
ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trzeba jednak z całym naciskiem
podkreślić, że zarówno prawo do zaskarżenia orzeczenia, jak i związana z nim
dwuinstancyjność, muszą się urzeczywistniać nie in abstracto, ale w odniesieniu do
każdego, kto w danej sytuacji prawnoprocesowej realizuje przysługujące mu prawo
do sądu. Samo więc strukturalne zagwarantowanie co najmniej dwu instancji oraz
ustanowienie przez prawodawcę powszechnego środka odwoławczego
(zaskarżenia) nie może być z punktu rozważanych przepisów Konstytucji
wystarczające, jeżeli w określonej sytuacji prawnej, wynikającej z unormowań
prawa procesowego, strona nie może z tych gwarancji skorzystać. W związku z tym
przy rozpoznawaniu kasacji uczestniczki nie może mieć istotnego znaczenia fakt,
że w niniejszej sprawie, ujmując problem w ramach istniejącego modelu
postępowania, postępowanie w sprawie, jak każde postępowanie nieprocesowe
unormowane w kodeksie postępowania cywilnego, było postępowaniem co najmniej
dwuinstancyjnym (odmiennie np. w art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –
Prawo o notariacie, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369, albo w art. 13 ust. 4
ustawy z dnia 12 kwietnia 2001 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej
Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. Nr 46, poz. 499 ze zm.).
Można więc stwierdzić, że – podobnie jak prawo do sądu – prawo do kontroli
sądowej ma na gruncie Konstytucji charakter autonomiczny. Nie chodzi zatem o
formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz
ustanowienie powszechnie dostępnego środka odwoławczego, ale o realne
zagwarantowanie „każdemu” możliwości skorzystania z tego środka, przeniesienia
sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenia merytorycznej kontroli wydanego
orzeczenia.
W sprawie niniejszej możliwość ta w odniesieniu do uczestniczki Aliny J. nie
została zagwarantowana, gdyż sąd wezwał ją do udziału w sprawie dopiero w
postępowaniu odwoławczym, w wyniku którego zapadło niekorzystne dla niej
orzeczenie co do istoty sprawy. Niczego w tej ocenie nie zmienia fakt, że
uczestniczce przysługuje kasacja, którą zresztą wniosła, gdyż nie jest to środek
gwarantujący możliwość kontroli sądowej orzeczenia w zwykłym trybie
instancyjnym. Jest tak z kilku powodów.
Przede wszystkim kasacja, jakkolwiek jest środkiem odwoławczym
zwyczajnym w ujęciu systematyki kodeksu postępowania cywilnego, to jednak
pozostaje środkiem szczególnym, o ograniczonej dostępności i ograniczonym
zakresie kontroli instancyjnej (por. np. art. 3921, 393, 3931, 39311 oraz art. 5191
k.p.c.). Pomijając specjalne wymagania konstrukcyjne tego środka, ograniczenia
dopuszczalności, w tym instytucję tzw. przedsądu, oraz reglamentację podstaw
zaskarżenia, należy wskazać na fakt, że kasacja jest środkiem ściśle kontrolnym,
mającym charakter publiczny, w związku z czym niedopuszczalne jest przy jej
rozpoznawaniu uwzględnianie zagadnień czysto faktycznych, w tym zwłaszcza
nowych faktów i dowodów. Tymczasem z punktu widzenia unormowań
konstytucyjnych (art. 78), środek odwoławczy lub środek zaskarżenia powinien
gwarantować merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu odwoławczym,
a więc dawać stronie możliwość ponownego, także z uwzględnieniem zagadnień
stanu faktycznego, rozpoznania sprawy. Chodzi m.in. o to, żeby zapobiegać
pomyłkom i arbitralności decyzji sądowych podejmowanych w pierwszej instancji
(por. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 maja 2000 r., SK 29/99, OTK
Zb.Urz. 2000, nr 4, poz. 110 oraz z dnia 2 kwietnia 2001 r. SK 10/00, OTK Zb.Urz.
2001, nr 3, poz. 52). Jeżeli zatem nawet w konkretnej sprawie stronie
(uczestnikowi) przysługuje kasacja i nie odmówiono przyjęcia jej do rozpoznania, to
nie można uznać, że ma ona zagwarantowaną możliwość zaskarżenia orzeczenia
w rozumieniu – wynikającej z art. 78 i 176 Konstytucji – zasady kontroli orzeczeń i
postępowania sądowego.
Tak więc, choć w sprawie niniejszej, z punktu widzenia poprawności
postępowania apelacyjnego, nie można Sądowi Okręgowemu stawiać jakichkolwiek
zarzutów, gdyż postąpił zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c., a następnie – realizując
dyrektywy postępowania apelacyjnego – po uzupełnieniu dowodów orzekł
reformatoryjnie co do istoty sprawy (por. art. 386 § 1 k.p.c.), to jednak w efekcie
tego orzeczenia doszło do pozbawiania uczestniczki praw konstytucyjnie
gwarantowanych; Alina J. nie tylko utraciła prawo do zaskarżenia orzeczenia, ale
także wpływ na jego przebieg, przy czym postępowanie – w jej sytuacji procesowej i
z jej punktu widzenia – miało charakter jednoinstancyjny.
Oczywiście, inna byłaby sytuacja, gdyby Alina J. brała udział w sprawie już w
postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, gdyż miałaby wówczas wpływ na
przebieg wszystkich czynności sądowych, mogłaby wnioskować dowody i wnosić
środki odwoławcze, i nawet wtedy, gdyby służebność drogi koniecznej została
ustanowiona na nieruchomościach do niej nie należących, miałaby możność w
postępowaniu apelacyjnym, gdyby takie zostało wszczęte, bronić się przed
orzeczeniem dla niej niekorzystnym. W postępowaniu przed Sądem pierwszej
instancji nie brała jednak udziału, gdyż – według stanu sprawy na tym etapie – nie
była jeszcze zainteresowaną w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c.
Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że jakkolwiek nie można mówić o
sprzeczności przepisu art. 510 § 1 k.p.c. – w części w której dotyczy on możliwości
wzywania do udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym – z przepisami art.
78 i 176 ust. 1 Konstytucji, to jednak na skutek jego stosowania, w odniesieniu do
konkretnych osób, mogą powstać sytuacje, w których konstytucyjne prawo kontroli
orzeczeń i postępowania sądowego zostanie naruszone lub odjęte; niniejsza
sprawa taką sytuację ilustruje. W związku z tym, ilekroć sąd drugiej instancji
stwierdzi, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w
postępowaniu apelacyjnym, może spowodować pozbawianie go prawa do
zaskarżenia orzeczenia (oczywiście przy uwzględnieniu elementu gravamen),
tylekroć powinien, zamiast wydawać orzeczenie reformatoryjne, uchylić
postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego
rozpoznania.
Powyższy postulat nie narusza ograniczeń kasatoryjnych sądu drugiej
instancji, przewidzianych art. 368 § 4 k.p.c., gdyż w tym konkretnym wypadku
trzeba przyznać pierwszeństwo argumentom wypływającym wprost z Konstytucji.
Mówiąc inaczej, mamy tutaj do czynienia z pozakodeksową, wypływającą wprost z
Konstytucji, podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia (por. art. 8 ust. 2
Konstytucji).
W konsekwencji, skoro podstawa oparta na zarzucie naruszenia przepisów
Konstytucji została uznana za usprawiedliwioną, należało orzec, jak w sentencji (art.
39313 § 1 k.p.c.).