Legislator Giurisprudenza & Legislazione
III CKN 948/00 Generato dall'IA

Supreme Court voids appeal court ruling for denying a party appeal rights by late entry.

Numero d'incarto III CKN 948/00
Autorità giudiziaria
Giurisdizione Polonia (PL)
Esito del giudizio Respinto (Dismissed)

Sintesi Legislator

Generato dall'IA

The Supreme Court voided the appeal court's decision and remanded the case for retrial. The lower court had summoned a new party to join the proceedings only during the appeal phase, thereby depriving them of the constitutional right to appeal the first-instance judgment. The court held that such procedural timing violates the principle of effective judicial protection guaranteed by the Constitution.

Regesto Legislator

Generato dall'IA

Art. 510 § 1 k.p.c.; Art. 78, Art. 176 ust. 1 Konstytucji: Summons of a party to join proceedings solely in the appeal phase, when it deprives them of the right to appeal the first-instance judgment, constitutes a violation of the constitutional right to control court judgments and requires the voiding of the appeal court's ruling.

Parole chiave

Generato dall'IA
effective judicial protection constitutional right to appeal late entry to proceedings reformatory judgment procedural fairness

Disposizioni normative citate

Generato dall'IA
Art. 510 § 1 k.p.c.
osób, których uczestnictwo uzasadnia art. 510 § 1 k.p.c. Jest jasne, że i w tym
Art. 78 Konstytucji
W tej kwestii należy przypomnieć, że stosownie do art. 78 Konstytucji każda
Art. 176 ust. 1 Konstytucji
naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji, art.
Art. 3931 § 1 k.p.c.
niej obydwie podstawy przewidziane w art. 3931 k.p.c., a w ich ramach zarzuty
Art. 8 ust. 2 Konstytucji
Konstytucji, podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia (por. art. 8 ust. 2
art. 176 ust. 1 Konstytucji
naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji, art.
art. 145 k.c
naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji, art. 198 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 145 §
art. 3931 k.p.c
niej obydwie podstawy przewidziane w art. 3931 k.p.c., a w ich ramach zarzuty
art. 13 § 2 k.p.c
198 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.
art. 510 § 1 k.p.c
osób, których uczestnictwo uzasadnia art. 510 § 1 k.p.c.

Giurisprudenza citata

Generato dall'IA

Ti chiedi come si applica questa sentenza alla tua fattispecie?

Analizza questa decisione insieme alla legislazione federale e cantonale, ai commentari e alla giurisprudenza successiva in Legislator AI.

Apri in Legislator →

Testo completo

Postanowienie z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 948/00

Wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w

postępowaniu apelacyjnym (art. 510 § 1 zdanie pierwsze in fine k.p.c.),

powodujące – w okolicznościach sprawy – pozbawienie go prawa do

zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji (art. 78 w związku z art. 176 ust.

1 Konstytucji), stanowi podstawę uchylenia zaskarżonego postanowienia

sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra M. przy uczestnictwie Mariana i

Krystyny małżonków M., Zofii K., Janusza P., Krystyny K., Andrzeja R., Ryszarda i

Stanisławy małżonków B., Renaty F., Dariusza F. i Aliny J. o ustanowienie drogi

koniecznej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 21 maja 2002 r.

kasacji wnioskodawców oraz uczestników Aliny J., Renaty F. i Stanisławy B. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 11 stycznia 2000 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Lublinie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 6 stycznia 1999 r. Sąd Rejonowy w Lublinie –

uwzględniając wniosek Piotra M. – ustanowił na rzecz stanowiącej jego własność

nieruchomości służebność drogi koniecznej, obciążającej nieruchomość będącą

przedmiotem współwłasności uczestników Krystyny K. i Janusza P. (wariant I,

oznaczony kolorem żółtym na mapie sporządzonej przez biegłego Jana Z.).

Rozpoznając apelację uczestników, Sąd Okręgowy w Lublinie wezwał do

udziału w sprawie Alinę J., a następnie – uzupełniwszy postępowanie dowodowe –

postanowieniem z dnia 11 stycznia 2000 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten

sposób, że służebnością drogi koniecznej na rzecz nieruchomości wnioskodawcy

obciążył nieruchomości stanowiące własność uczestników Stanisławy i Ryszarda

małżonków B., Renaty F. i Aliny J. (wariant oznaczony na mapie sporządzonej

przez biegłego kolorem pomarańczowym).

W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy nieprawidłowo zastosował art.

145 k.c. i w konsekwencji przyjął niewłaściwy wariant przebiegu drogi koniecznej.

Zdaniem Sądu odwoławczego, który rozważał inne warianty ustanowienia

służebności i w związku z tym przeprowadził dowód z uzupełniającej opinii biegłego

geodety, uzasadnione jest obciążenie działek nr 20, 21, 22. Zważywszy na fakt, że

działka nr 22 stanowi własność Aliny J., która dotychczas nie brała udziału w

postępowaniu, Sąd Okręgowy wezwał ją do udziału w sprawie.

Kasacja od postanowienia Sądu Okręgowego został wniesiona przez

wnioskodawcę oraz uczestników Alinę J., Renatę F. i Stanisławę B. Podniesiono w

niej obydwie podstawy przewidziane w art. 3931 k.p.c., a w ich ramach zarzuty

naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji, art. 198 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 145 §

2 i 3 k.c. Jednocześnie, w ramach podstawy drugiej, skarżący podnieśli zarzut

nieważności postępowania, wypływający ze stwierdzenia, że uczestniczka Alina J.

została pozbawiona możliwości obrony jej praw, skoro wezwano ją do udziału w

postępowaniu dopiero na drugim szczeblu instancji, na ostatnim posiedzeniu, bez

możliwości zapoznania się z aktami sprawy i wszystkimi pismami oraz bez

możliwości wniesienia środka odwoławczego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 510 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., zainteresowany może

przystąpić do sprawy rozpoznawanej w trybie nieprocesowym aż do chwili jej

prawomocnego zakończenia, może więc uczynić to także w sytuacji, gdy sprawa –

na skutek środka odwoławczego – znajduje się już na wyższym szczeblu instancji.

W orzecznictwie przyjęto zresztą jednoznacznie, że samo przystąpienie do udziału

w sprawie może nastąpić także przez wniesienie przez osobę zainteresowaną

środka odwoławczego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 października

1948 r., C 678/48, „Państwo i Prawo” 1949, nr 2, s. 127, z dnia 29 października

1948 r., Lu.C. 498/48, „Państwo i Prawo” 1949, nr 9-10, s. 167, z dnia 18 listopada

1948 r., Po.C. 341/48, „Przegląd Notarialny” 1949, nr 3-4, s. 308, a także wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1997 r., I CZ 82/97, OSNC 1997, nr 12, poz.

209).

Poza tym, ze względu na występujący w sprawach nieprocesowych element

interesu publicznego, sąd z urzędu obowiązany jest czuwać nad tym, żeby wszyscy

zainteresowani byli uczestnikami postępowania; powinien w związku z tym w trakcie

całego postępowania zważać, czy poza występującymi w sprawie nie ma innych

osób, których uczestnictwo uzasadnia art. 510 § 1 k.p.c. Jest jasne, że i w tym

wypadku wezwanie osoby zainteresowanej może mieć miejsce na drugim szczeblu

instancji, dopiero przy rozpoznawaniu apelacji.

W rozpoznawanej sprawie uczestniczka Alina J. została wezwana do udziału

w charakterze uczestniczki przez Sąd Okręgowy rozpoznający apelację od

postanowienia Sądu Rejonowego, gdy okazało się, że służebność drogi koniecznej

powinna, według ustaleń i koncepcji Sądu drugiej instancji, obciążać jej

nieruchomość, czego nie brał pod rozwagę Sąd pierwszej instancji. Po wezwaniu

Aliny J., Sąd Okręgowy – uwzględniając apelację – zmienił zaskarżone orzeczenie

w ten sposób, że ustanowił służebność drogi koniecznej wzdłuż szlaku biegnącego

m.in. przez jej nieruchomość.

W związku postawieniem w kasacji zarzutu obrazy art. 176 Konstytucji,

wymaga rozważenia, czy postępowanie przez Sądem Okręgowym, bez wątpienia

zgodne z art. 510 k.p.c., pozostaje także w zgodzie z przepisami Konstytucji.

W tej kwestii należy przypomnieć, że stosownie do art. 78 Konstytucji każda

ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej

instancji, a zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co

najmniej dwuinstancyjne. Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę

kontroli orzeczeń i postępowania sądowego (określaną niekiedy niezbyt precyzyjnie

jako zasada sprawiedliwości proceduralnej), stanowiącą rozwinięcie prawa do sądu,

ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trzeba jednak z całym naciskiem

podkreślić, że zarówno prawo do zaskarżenia orzeczenia, jak i związana z nim

dwuinstancyjność, muszą się urzeczywistniać nie in abstracto, ale w odniesieniu do

każdego, kto w danej sytuacji prawnoprocesowej realizuje przysługujące mu prawo

do sądu. Samo więc strukturalne zagwarantowanie co najmniej dwu instancji oraz

ustanowienie przez prawodawcę powszechnego środka odwoławczego

(zaskarżenia) nie może być z punktu rozważanych przepisów Konstytucji

wystarczające, jeżeli w określonej sytuacji prawnej, wynikającej z unormowań

prawa procesowego, strona nie może z tych gwarancji skorzystać. W związku z tym

przy rozpoznawaniu kasacji uczestniczki nie może mieć istotnego znaczenia fakt,

że w niniejszej sprawie, ujmując problem w ramach istniejącego modelu

postępowania, postępowanie w sprawie, jak każde postępowanie nieprocesowe

unormowane w kodeksie postępowania cywilnego, było postępowaniem co najmniej

dwuinstancyjnym (odmiennie np. w art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –

Prawo o notariacie, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369, albo w art. 13 ust. 4

ustawy z dnia 12 kwietnia 2001 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej

Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. Nr 46, poz. 499 ze zm.).

Można więc stwierdzić, że – podobnie jak prawo do sądu – prawo do kontroli

sądowej ma na gruncie Konstytucji charakter autonomiczny. Nie chodzi zatem o

formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz

ustanowienie powszechnie dostępnego środka odwoławczego, ale o realne

zagwarantowanie „każdemu” możliwości skorzystania z tego środka, przeniesienia

sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenia merytorycznej kontroli wydanego

orzeczenia.

W sprawie niniejszej możliwość ta w odniesieniu do uczestniczki Aliny J. nie

została zagwarantowana, gdyż sąd wezwał ją do udziału w sprawie dopiero w

postępowaniu odwoławczym, w wyniku którego zapadło niekorzystne dla niej

orzeczenie co do istoty sprawy. Niczego w tej ocenie nie zmienia fakt, że

uczestniczce przysługuje kasacja, którą zresztą wniosła, gdyż nie jest to środek

gwarantujący możliwość kontroli sądowej orzeczenia w zwykłym trybie

instancyjnym. Jest tak z kilku powodów.

Przede wszystkim kasacja, jakkolwiek jest środkiem odwoławczym

zwyczajnym w ujęciu systematyki kodeksu postępowania cywilnego, to jednak

pozostaje środkiem szczególnym, o ograniczonej dostępności i ograniczonym

zakresie kontroli instancyjnej (por. np. art. 3921, 393, 3931, 39311 oraz art. 5191

k.p.c.). Pomijając specjalne wymagania konstrukcyjne tego środka, ograniczenia

dopuszczalności, w tym instytucję tzw. przedsądu, oraz reglamentację podstaw

zaskarżenia, należy wskazać na fakt, że kasacja jest środkiem ściśle kontrolnym,

mającym charakter publiczny, w związku z czym niedopuszczalne jest przy jej

rozpoznawaniu uwzględnianie zagadnień czysto faktycznych, w tym zwłaszcza

nowych faktów i dowodów. Tymczasem z punktu widzenia unormowań

konstytucyjnych (art. 78), środek odwoławczy lub środek zaskarżenia powinien

gwarantować merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w postępowaniu odwoławczym,

a więc dawać stronie możliwość ponownego, także z uwzględnieniem zagadnień

stanu faktycznego, rozpoznania sprawy. Chodzi m.in. o to, żeby zapobiegać

pomyłkom i arbitralności decyzji sądowych podejmowanych w pierwszej instancji

(por. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 maja 2000 r., SK 29/99, OTK

Zb.Urz. 2000, nr 4, poz. 110 oraz z dnia 2 kwietnia 2001 r. SK 10/00, OTK Zb.Urz.

2001, nr 3, poz. 52). Jeżeli zatem nawet w konkretnej sprawie stronie

(uczestnikowi) przysługuje kasacja i nie odmówiono przyjęcia jej do rozpoznania, to

nie można uznać, że ma ona zagwarantowaną możliwość zaskarżenia orzeczenia

w rozumieniu – wynikającej z art. 78 i 176 Konstytucji – zasady kontroli orzeczeń i

postępowania sądowego.

Tak więc, choć w sprawie niniejszej, z punktu widzenia poprawności

postępowania apelacyjnego, nie można Sądowi Okręgowemu stawiać jakichkolwiek

zarzutów, gdyż postąpił zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c., a następnie – realizując

dyrektywy postępowania apelacyjnego – po uzupełnieniu dowodów orzekł

reformatoryjnie co do istoty sprawy (por. art. 386 § 1 k.p.c.), to jednak w efekcie

tego orzeczenia doszło do pozbawiania uczestniczki praw konstytucyjnie

gwarantowanych; Alina J. nie tylko utraciła prawo do zaskarżenia orzeczenia, ale

także wpływ na jego przebieg, przy czym postępowanie – w jej sytuacji procesowej i

z jej punktu widzenia – miało charakter jednoinstancyjny.

Oczywiście, inna byłaby sytuacja, gdyby Alina J. brała udział w sprawie już w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, gdyż miałaby wówczas wpływ na

przebieg wszystkich czynności sądowych, mogłaby wnioskować dowody i wnosić

środki odwoławcze, i nawet wtedy, gdyby służebność drogi koniecznej została

ustanowiona na nieruchomościach do niej nie należących, miałaby możność w

postępowaniu apelacyjnym, gdyby takie zostało wszczęte, bronić się przed

orzeczeniem dla niej niekorzystnym. W postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji nie brała jednak udziału, gdyż – według stanu sprawy na tym etapie – nie

była jeszcze zainteresowaną w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c.

Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że jakkolwiek nie można mówić o

sprzeczności przepisu art. 510 § 1 k.p.c. – w części w której dotyczy on możliwości

wzywania do udziału w sprawie w postępowaniu odwoławczym – z przepisami art.

78 i 176 ust. 1 Konstytucji, to jednak na skutek jego stosowania, w odniesieniu do

konkretnych osób, mogą powstać sytuacje, w których konstytucyjne prawo kontroli

orzeczeń i postępowania sądowego zostanie naruszone lub odjęte; niniejsza

sprawa taką sytuację ilustruje. W związku z tym, ilekroć sąd drugiej instancji

stwierdzi, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w

postępowaniu apelacyjnym, może spowodować pozbawianie go prawa do

zaskarżenia orzeczenia (oczywiście przy uwzględnieniu elementu gravamen),

tylekroć powinien, zamiast wydawać orzeczenie reformatoryjne, uchylić

postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania.

Powyższy postulat nie narusza ograniczeń kasatoryjnych sądu drugiej

instancji, przewidzianych art. 368 § 4 k.p.c., gdyż w tym konkretnym wypadku

trzeba przyznać pierwszeństwo argumentom wypływającym wprost z Konstytucji.

Mówiąc inaczej, mamy tutaj do czynienia z pozakodeksową, wypływającą wprost z

Konstytucji, podstawą uchylenia zaskarżonego orzeczenia (por. art. 8 ust. 2

Konstytucji).

W konsekwencji, skoro podstawa oparta na zarzucie naruszenia przepisów

Konstytucji została uznana za usprawiedliwioną, należało orzec, jak w sentencji (art.

39313 § 1 k.p.c.).