Simultaneous property transfer requests resolved by contract signing date under Polish registration law.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal regarding a dispute over simultaneous property registration requests for the same real estate. The lower court correctly prioritized the earlier contract but erroneously relied on the principle that one cannot transfer a right they do not possess. The Supreme Court clarified that in such conflicts, the order of contract execution determines priority, not the validity of the transfer at the time of registration.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 46 ust. 1 u.k.w.h.; Art. 8 ust. 1 u.k.w.h.: When two valid requests for property registration are filed simultaneously for the same property, the order of contract execution determines priority.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 4 kwietnia 2003 r., III CKN 1302/00
W razie złożenia w tym samym dniu dwóch wniosków o wpis prawa
własności na rzecz różnych nabywców, na podstawie różnych umów
sprzedaży dotyczących tej samej nieruchomości, o kolejności rozpoznania
wniosków rozstrzyga chwila zawarcia tych umów.
Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Józef Frąckowiak
Sędzia SN Kazimierz Zawada
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra K., Renaty K. i Edwarda S. przy
uczestnictwie Tadeusza F. o wpis, oraz z wniosku Heleny F. przy uczestnictwie
Tadeusza F. o wpis, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 4
kwietnia 2003 r. kasacji wnioskodawczyni Heleny F. od postanowienia Sądu
Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 9 maja 2000 r.
oddalił kasację i zasądził od wnioskodawczyni Heleny F. na rzecz
wnioskodawcy Piotra K. kwotę 100 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił
apelację wnioskodawczyni Heleny F. od postanowienia Sądu Rejonowego w
Nowym Sączu z dnia 11 października 1999 r., mocą którego oddalony został jej
wniosek o wpis w księdze wieczystej nr (...) własności nieruchomości położonej w
T., oznaczonej ewidencyjnie jako działka nr 14/17, oraz od wpisu z dnia 11
października 1999 r. dotyczącego ujawnienia w księdze wieczystej nr (...) własności
Piotra K., Renaty K. i Edwarda S. w odniesieniu do wymienionej działki. Sąd
Okręgowy uznał, że w sytuacji, gdy wpłynęły równocześnie dwa wnioski o wpis
własności na rzecz różnych nabywców, z którymi wpisany właściciel Tadeusz F.
zawarł w różnym czasie dwie umowy sprzedaży, to uwzględnieniu podlegał wniosek
związany z umową wcześniejszą. Zdaniem Sądu Okręgowego, w ramach badania
umów sprzedaży stanowiących podstawę wniosków Sąd wieczystoksięgowy
powinien był badać skuteczność materialnoprawną każdej z nich. Skoro
wcześniejsza była umowa z wnioskodawcami Piotrem K., Renatą K. i Edwardem S.
to należało przyjąć, że właściciel utracił własność i nie mógł następnie dokonać
sprzedaży na rzecz Heleny F., co przesądzało o zasadności wniosku o wpis
złożonego przez Piotra K., Renatę K. i Edwarda S. i o jednoczesnej bezzasadności
wniosku Heleny F..
W kasacji wnioskodawczyni zarzuciła powyższemu postanowieniu naruszenie
art. 8 i 46 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez pominięcie
wzmianki o jej wniosku co do wpisu ostrzeżenia wynikającego z zawarcia przez nią
umowy
przedwstępnej
sprzedaży
przedmiotowej
nieruchomości
oraz
nieuwzględnienia treści tej umowy jako wyłączających dobrą wiarę nabywców
Piotra K., Renaty K. i Edwarda S.. Wnosiła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i
przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Nowym Sączu do ponownego
rozpoznania.
Stan faktyczny w rozpoznawanej sprawie był bezsporny.
W dniu 13 sierpnia 1998 r. pomiędzy wnioskodawczynią Heleną F. i wpisanym
do księgi wieczystej nr (...) właścicielem Tadeuszem F. zawarta została w formie
aktu notarialnego przedwstępna umowa sprzedaży nieruchomości o powierzchni
0.04 ha położonej w T., oznaczonej ewidencyjnie numerem 14/17. Termin umowy
przyrzeczonej uzgodniony został na 31 sierpnia 1997 r. Właściciel zobowiązał się
do nieobciążania nieruchomości hipoteką, oraz jakimikolwiek ograniczonymi
prawami rzeczowymi, nieoddawania w użytkowanie, niewydzierżawiania oraz
niezawierania umów przedwstępnych z osobami trzecimi. W dniu 28 stycznia 1998
r. zawarta została w formie aktu notarialnego przedwstępna umowa sprzedaży tej
samej nieruchomości, w której właściciel Tadeusz F. zaciągnął zobowiązanie wobec
kupujących Piotra K., Renaty K. i Edwarda S., zaś termin umowy przyrzeczonej
uzgodniony został na okres do dnia 28 marca 1998 r. W § 9 strony wniosły o
ujawnienie w księdze wieczystej roszczeń wynikających z umowy. W następstwie
tego, w dniu 3 listopada 1998 r. Sąd Rejonowy w Nowym Sączu dokonał w dziale III
księgi wieczystej (...) wpisu o treści: „Roszczenie zobowiązujące do sprzedaży
Tadeusza F. nieruchomości położonej w T. gm. Ł.D. obejmującej działkę nr 14/17 o
pow. 0.04 ha Edwardowi S., Renacie K., Piotrowi K.”.
W dniu 22 maja 1998 r. wnioskodawczyni Helena F. złożyła w Sądzie
Rejonowym w Nowym Sączu wniosek o wpis ostrzeżenia w związku z umową
przedwstępną z jej udziałem z dnia 13 sierpnia 1996 r. i załączyła wypis tej umowy.
Sąd dokonał w dniu 26 maja 1998 r. wpisu wzmianki o wniosku.
Dnia 6 stycznia 1999 roku zawarta została umowa sprzedaży pomiędzy
sprzedającym Tadeuszem F. i kupującymi Piotrem K., Renatą K. i Edwardem S., w
której Tadeusz F. działający przez pełnomocnika Renatę K. powołał się na wpisane
do księgi wieczystej roszczenie kupujących wynikające z umowy przedwstępnej z
dnia 28 stycznia 1998 r. oraz stwierdził, że w dniu 22 maja 1998 r. wpłynął wniosek
Heleny F. o ujawnienie roszczeń z umowy przedwstępnej przez nią zawartej, który
nie został dotąd wykonany.
Dnia 15 stycznia 1998 roku zawarta została umowa sprzedaży pomiędzy
sprzedającym Tadeuszem F. i kupującą Heleną F.. Kupująca oświadczyła, że
znana jest jej treść księgi wieczystej nr (...) oraz, że wyraża zgodę na dokonanie
powyższej czynności prawnej bez aktualnego odpisu z jej księgi wieczystej.
Każdy z aktów notarialnych obejmujących wymienione umowy sprzedaży
zawierał wniosek stron o wpis na rzecz nabywcy prawa własności księdze
wieczystej nr (...) w miejsce Tadeusza F. Obydwa akty notarialne wpłynęły do Sądu
Rejonowego w Nowym Sączu w dniu 20 stycznia 1999 r. i zostały zarejestrowane
odpowiednio; wypis umowy z dnia 15 stycznia 1999 r. pod l.dz. Kw 478/(...), wypis
umowy z dnia 6 stycznia 1999 r. pod l.dz. Kw 479/(...). Postanowieniem z dnia 11
października 1999 r. Sąd Rejonowy połączył do wspólnego rozpoznania pod
sygnaturą Dz. Kw 36(...) wnioski w sprawach 478/(...) i 479/(...) oraz 36(...); ten
ostatni dotyczył żądania Heleny F. wpisania w dziale III księgi wieczystej (...) jej
roszczenia o zobowiązanie Tadeusza F. do sprzedaży nieruchomości. Orzeczenie
Sądu Okręgowego co do tego żądania nie jest przedmiotem kasacji.
W świetle powyższego Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do art. 46 ust. 1 w związku z art. 34 zd. drugie ustawy z dnia 6 lipca
1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm., jedn. tekst:
Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 – dalej: "u.k.w.h.")Sąd Rejonowy władny był
badać jedynie treść każdego z wniosków i treść oraz formę umów sprzedaży, a
także treść księgi wieczystej nr (...) pod kątem ustalenia, czy prawo, którego
dotyczył każdy z wniosków wywodziło się z prawa poprzednika. Kognicji Sądu
Rejonowego nie podlegało badanie rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości
wynikającego z działania zasady rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych lub z
zastosowania reguły nemo plus iuris transferre potest quam ipse habet, ponieważ w
postępowaniu wieczystoksięgowym nie mogą być rozstrzygane jakiekolwiek spory,
w których racje stron wynikają z innych przesłanek aniżeli wymienione w art. 46 ust.
1 u.k.w.h. Te inne przesłanki mogą być uwzględnione tylko w procesie o
uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1
u.k.w.h.). Nie stanowią przeszkody w postępowaniu wieczystoksięgowym choćby
dokonanie wpisu miało doprowadzić do ujawnienia stanu prawnego niezgodnego ze
stanem prawnym rzeczywistym.
W rozpoznawanej sprawie wymogi z art. 46 ust. 1 u.k.w.h. spełniały obydwa
wnioski. Umowa sprzedaży z dnia 6 stycznia 1999 r. została zawarta przez Piotra
K., Renatę K. i Edwarda S. z Tadeuszem F. jako właścicielem nieruchomości
wpisanym
do
księgi
wieczystej.
Świadomość
nabywców
co
do
umowy
przedwstępnej zawartej wcześniej przez Tadeusza F. z Heleną F. i co do wniosku o
wpis roszczenia przysługującego Helenie F. nie była przeszkodą do stwierdzenia w
postępowaniu wieczystoksięgowym następstwa prawnego na ich rzecz. Bez wpływu
na skuteczność przeniesienia własności pozostawała też okoliczność, (nie
podniesiona
w kasacji), że
umowa
zawierana
była
po
upływie
terminu
zastrzeżonego w umowie przedwstępnej z dnia 28 stycznia 1998 r. dla zawarcia
umowy przyrzeczonej (tj. 28 marca 1998 r.). Stosownie do art. 390 § 3 k.c. z
upływem tego terminu powstało dla każdej ze stron roszczenie o zawarcie umowy
ostatecznej. Zaspokojenie tego roszczenia mogło nastąpić w drodze zachowań
dobrowolnych. Poza tym, umowa przenosząca własność mogła być skutecznie
zawarta również bez istnienia związania stron uprzednią umową przedwstępną.
Umowa sprzedaży z dnia 15 stycznia 1999 r. została zawarta przez
wnioskodawczynię Helenę F. również z wpisanym do księgi wieczystej właścicielem
Tadeuszem
F..
Dla
skuteczności
wykazania
przez
nią
w
postępowaniu
wieczystoksięgowym nabycia prawa własności również nie miała znaczenia
okoliczność, że w dziale III księgi wieczystej nr (...) figurował wpis dotyczący
roszczenia Piotra K., Renaty K. i Edwarda S. o sprzedaż nieruchomości. Wpis ten
miał tylko takie znaczenie, że zabezpieczał prawo kupujących Piotra K., Renaty K. i
Edwarda S. z umowy przedwstępnej z dnia 28 stycznia 1998 r. na wypadek nabycia
przez osoby trzecie własności nieruchomości po jego ujawnieniu co wyrażało się w
tym, że mogliby oni bezpośrednio od osób trzecich dochodzić przeniesienia
własności na siebie (art. 17 u.k.w.h.).
W sytuacji gdy wnioski o wpis własności z powyższych umów wpłynęły do
Sądu Rejonowego równocześnie (art. 44 in fine u.k.w.h.) i zostały też połączone
formalnie w jedną sprawę wieczystoksięgową powstała kwestia kolejności ich
rozpoznania. Miała ona istotne znaczenie ze względu na kolizyjność wniosków
skutkującą niemożnością uwzględnienia wniosku rozpoznanego później, w wyniku
czego ta strona, której odmówiono by wpisu postawiona by została wobec
ewentualności wystąpienia z powództwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z
rzeczywistym stanem prawnym.
Ustawa o księgach wieczystych i hipotece ani kodeks postępowania cywilnego
ani też rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. –
Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz.
218) nie normuje kolejności rozpoznawania kolejności rozpoznawania wniosków o
wpis. W tym zakresie nie mogły też być pomocne przepisy art. 29 i art. 44 u.k.w.h.,
które regulują kolejność wniosków dla oceny materialnoprawnych skutków wpisu i
określenia pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych ujawnionych w księdze
wieczystej. W rozpoznawanej sprawie chodziło o formalną kolejność rozpoznawania
w sensie techniki załatwienia wniosków, tj. przedsięwzięcia czynności wyboru
jednego spośród dwóch pism, które wpłynęły tego samego dnia, w celu poddania
go jako pierwszego procesowi decyzyjnemu Sądu.
Nie wydaje się aby o kolejności w tym zakresie mogła przesądzać dowolność
Sądu lub przypadkowość wyboru będąca następstwem kolejności oznaczeń
niższym i wyższym numerem w dzienniku ksiąg wieczystych (art. 43 u.k.w.h.).
Nie można też przyjąć, iżby z powodu równoczesności wpłynięcia dwóch
kolizyjnych wniosków żaden z nich nie zasługiwał na uwzględnienie, albo, żeby
dopuszczalne było wyznaczenie stronom terminu, o którym mowa w art. 48 ust. 2
u.k.w.h. Odmowa wpisu mogłaby mieć miejsce wówczas, gdyby z treści wniosków,
lub z treści i formy dołączonych dokumentów albo z treści księgi wieczystej
względnie z okoliczności znanych sądowi z urzędu wynikało, że nie zachodzi
następstwo prawne po stronie wnioskujących w stosunku do wpisanego właściciela
nieruchomości. Wyznaczenie zaś stronom terminu do usunięcia przeszkody do
wpisu musiałoby w istocie oznaczać odesłanie stron na drogę postępowania
procesowego przewidzianego w art. 10 u.k.w.h., bo w zaistniałej sytuacji jedynym
dowodem, który usuwałby wszelkie wątpliwości byłby prawomocny wyrok w sprawie
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Żadna z
powyższych ewentualności nie znajduje usprawiedliwienia w art. 46 i 48 u.k.w.h.;
przeciwnie – w świetle wymienionych przepisów jeden z wniosków powinien być
uwzględniony, a problem polegał tylko na tym – który z nich, przy czym o
uwzględnieniu wniosku przesądzało już samo rozpoznanie go jako pierwszego.
Zdaniem Sądu Najwyższego, w razie równoczesnego wpłynięcia dwóch,
zasługujących na uwzględnienie w świetle art. 46 ust. 1 u.k.w.h., wniosków o wpis
prawa własności na rzecz różnych nabywców z dwóch, dotyczących tej samej
nieruchomości, umów sprzedaży o kolejności rozpoznania wniosków powinna
rozstrzygać
kolejność
zawarcia
umów.
Skoro
bowiem
źródłem
prawa
podlegającego ujawnieniu były umowy sprzedaży to wobec braku innych kryteriów,
w sytuacji kolizyjnej, należy sięgnąć do reguły wyrażonej w paremii „prior tempore
potior iure”, i pierwszeństwo w ujawnieniu prawa przyznać temu kto jako pierwszy
prawo to uzyskał.
W rozpoznawanej sprawie „pierwszymi w czasie” byli wnioskodawcy Piotr K.,
Renata K. i Edward S. w związku z czym ich wniosek o wpis własności podlegał
rozpoznaniu jako pierwszy.
Sąd Okręgowy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo zaakceptował
dokonanie wpisu na rzecz wnioskodawców Piotra K., Renaty K. i Edwarda S. oraz
odmowę wpisu na rzecz Heleny F., aczkolwiek błędnie uzasadnił swoje stanowisko
przy pomocy argumentu wywiedzionego z zasady nemo plus iuris transferre potest
quam ipse habet.
Zasada ta służy rozstrzyganiu sporów na tle nabycia nie osłanianego rękojmią
wiary
publicznej
wieczystoksięgowym
ksiąg
wieczystych
materialnoprawnej
a
nie
badaniu
skuteczności
w
postępowaniu
umowy
sprzedaży
stanowiącej podstawę wniosku o wpis. Nie wyłączało to jednak oceny, że
zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu.
Kasacja nie była zasadna.
Jak to wyżej wskazano, w postępowaniu o wpis zasada rękojmi wiary
publicznej ksiąg wieczystych w ogóle nie ma zastosowania. W związku z tym zarzut
dotyczący naruszenia art. 8 ust. 1 u.k.w.h. był z gruntu chybiony. Co do art. 46 ust.
1 u.k.w.h. zaś, to również ten przepis nie doznał naruszenia w zaskarżonym
postanowieniu. Wbrew stanowisku skarżącej, jego zastosowanie w rozpoznawanej
sprawie nie polegało na badaniu księgi wieczystej nr (...) pod kątem poszukiwania
ewentualnych okoliczności wyłączających rękojmię lecz na sprawdzeniu tożsamości
nieruchomości i osoby wpisanego właściciela.
Z tych przyczyn kasacja została oddalona – art. 393-12 k.p.c.