Supreme Court allows appeal against administrative court refusal of court costs exemption for high-value aid cases.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court of Poland granted a special revision to overturn administrative court decisions denying a plaintiff exemption from court fees. The plaintiff sought significant financial aid from the agricultural restructuring fund and argued that the administrative court's refusal to review his fee exemption request effectively denied him access to court under Article 6 of the European Convention on Human Rights. The court held that when a case involves substantial financial aid, courts must exercise extreme diligence in reviewing fee exemption requests to avoid factually denying the right to a court.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności; Jeśli przedmiotem sprawy jest wniosek o znaczną pomoc finansową, odrzucenie wniosku o zwolnienie od kosztów wymaga szczegółowego uzasadnienia, by nie stanowiło faktycznego odmowy prawa do sądu.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 11 stycznia 1995 r.
III ARN 75/94
1. Od momentu wstąpienia Polski do Rady Europy orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu może i powinno być uwzględniane przy interpretacji przepisów prawa polskiego.
2. Jeśli przedmiotem sprawy sądowej jest wniosek strony o udzielenie jej
przez administrację pomocy finansowej w znacznej wysokości, to rozpatrywaniu
równoczesnego wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych powinna
towarzyszyć szczególna skrupulatność, a jego ewentualne odrzucenie lub
oddalenie powinno być szczególnie wnikliwie i dokładnie uzasadnione, by nie
mogło być potraktowane jako faktyczne odmówienie stronie prawa do sądu (art. 6
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w
Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. - Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284).
Przewodniczący SSN: Walery Masewicz, Sędziowie SN: Adam Józefowicz,
Janusz Łętowski (sprawozdawca), Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel,
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Waldemara Grudzieckiego, po
rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 1995 r. sprawy ze skargi Lucjana K. na decyzję Ministra
Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 4 października 1993 r., [...] w przedmiocie
odmowy udzielenia pomocy z Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa, na
skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od
postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 sierpnia
1994 r. sygn. akt III SA 811/94 i z dnia 10 października 1994 r. [...]
p o s t a n o w i ł:
u c h y l i ć:
1) postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31
sierpnia 1994 r. [...] i zwolnić Lucjana K. od wpisu sądowego;
2) postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października
1994 r. [...].
Uzasadnienie
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną:
1) od postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia
31 sierpnia 1994 r. [...] oddalającego wniosek Lucjana K. o zwolnienie od wpisu
sądowego,
2) od postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia
10 października 1994 r. [...] odrzucającego skargę Lucjana K. na decyzję Ministra
Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 4 października 1993 r. [...] w przedmiocie
odmowy udzielenia pomocy z Funduszy Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa.
Powyższym postanowieniem NSA zarzucił rażące naruszenie prawa przez
obrazę:
1) wywiedzionej z art. 1 Konstytucji RP zasady prawa obywateli do sądu, a
pierwszemu z powyższych postanowień także:
2) art. 113 § 1 k.p.c. w związku z art. 211 k.p.a.,
3) § 17 ust. 2 zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 lutego 1982 r. Regulamin czynności Naczelnego Sądu Administracyjnego (M.P. Nr 9, poz. 63).
W konsekwencji wniósł o uchylenie obu powyższych postanowień NSA i o przekazanie
sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco:
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 czerwca 1994 r. [...] uchylił postanowienie NSA w Warszawie z dnia 10 grudnia 1993 r. wydane pod sygnaturą [...] o
odrzuceniu skargi Lucjana K. na powołaną wyżej decyzję Ministerstwa Rolnictwa i
Gospodarki Żywnościowej, nakazując tym samym owemu Sądowi merytoryczne ustosunkowanie się do skargi Lucjana K.
Po zwróceniu akt tej sprawy do NSA w dniu 8 sierpnia 1994 r. Lucjan K. został
wezwany do uiszczenia w terminie siedmiu dni wpisu w wysokości 17.035.000 zł. (w
aktach sprawy brak odpisu owego wezwania).
W odpowiedzi na to wezwanie Lucjan K. w piśmie z dnia 12 sierpnia 1994 r.
wystąpił z wnioskiem o zwolnienie go od wpisu sądowego, wskazując w uzasadnieniu
na brak możliwości uiszczenia wpisu w tej wysokości ze względu na bardzo niskie
dochody, jakie obecnie osiąga w swoim gospodarstwie oraz na okoliczności ujawnione
w aktach sprawy, jakie spowodowały wystąpienie z wnioskiem o restrukturyzację jego
zadłużenia.
Wniosek ten opatrzony został też oświadczeniem Burmistrza Gminy i Miasta K.
popierającym wniosek Lucjana K. o zwolnienie od wpisu sądowego w tej sprawie z
powodu braku możliwości wniesienia tego wpisu.
Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1994 r. [...]
oddalił ten wniosek uznając, iż nie zawiera on danych, o jakich mowa w art. 113 § 1
k.p.c., a następnie mimo dalszych wyjaśnień zainteresowanego zawartych w piśmie z
dnia 12 września 1994 r., co do braku możliwości uiszczenia przez niego wpisu w tej
sprawie, postanowieniem z dnia 10 października 1994 r. odrzucił skargę Lucjana K. z
powodu nieuiszczenia wpisu sądowego.
W uzasadnieniu NSA podniósł, iż nie znajduje podstaw do zmiany postanowienia
z dnia 31 sierpnia 1994 r. o odmowie zwolnienia Lucjana K. od wpisu sądowego i
wobec nieuiszczenia wpisu w terminie zmuszony jest odrzucić skargę.
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego uzasadnił wniesioną przez siebie rewizję
nadzwyczajną następującymi argumentami:
Zgodnie z § 17 ust. 1 i 2 Regulaminu czynności Naczelnego Sądu Administracyjnego (M.P. z 1982 r., Nr 9, poz. 63) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych
może być rozpoznany merytorycznie wówczas, gdy:
a) wnioskowi temu towarzyszy odpowiednie zaświadczenie organu administracji
lub - przy braku takiego zaświadczenia - gdy:
b) w aktach sprawy znajdują się wystarczające dane o stanie rodzinnym, majątku
i dochodach strony wnoszącej o zwolnienie jej od kosztów.
W przypadku braku takowych danych przewodniczący wydziału zobowiązany jest
wyznaczyć stronie odpowiedni termin do złożenia zaświadczenia bez rygoru z art. 130
k.p.c.
Tymczasem w sprawie niniejszej NSA ograniczył się wyłącznie do stwierdzenia,
iż wniosek strony o zwolnienie od wpisu nie zawiera danych wymaganych w art. 113 § 1
k.p.c. w związku z art. 211 k.p.a. i wniosek powyższy oddalił.
NSA nie uwzględnił wymagań, jakie przy rozpoznawaniu wniosków o zwolnienie
od kosztów sądowych sformułowane są w § 17 ust. 2 wyżej powołanego Regulaminu
czynności NSA.
Stosownie bowiem do tego przepisu NSA zobowiązany był zbadać, czy wnioskowi o zwolnienie od wpisu nie towarzyszy odpowiednie zaświadczenie organu
administracji o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strony oraz - w przypadku braku
takowego zaświadczenia - czy odpowiednich danych w tej mierze nie uda się ustalić w
oparciu o dane znajdujące się w aktach sprawy.
Jeśli bowiem nawet uznano by za wątpliwe to, czy znajdujące się na wniosku
strony oświadczenie Burmistrza Miasta i Gminy K. o braku możliwości uiszczenia przez
skarżącego wpisu sądowego w tej sprawie jest formalnym zaświadczeniem
wymaganym przez prawo oraz jeśliby przyjęto, iż w aktach sprawy nie ma wszystkich
niezbędnych danych wymaganych do rozpoznania wniosku o zwolnienie od wpisu
(kosztów sądowych), należy wyrazić pogląd, iż w takiej sytuacji Naczelny Sąd
Administracyjny nie mógł merytorycznie ocenić zasadności takiego wniosku, a więc i
wydać postanowienia o uwzględnieniu lub oddaleniu tegoż wniosku bez uprzedniego
wezwania strony - stosownie do § 17 ust. 2. Regulaminu czynności NSA - do
przedłożenia w odpowiednim terminie zaświadczenia Burmistrza Miasta i Gminy K. o
stanie rodzinnym, majątku i dochodach strony wnoszącej o zwolnienie od wpisu (kosztów sądowych).
Zdaniem rewidującego, właśnie przepis § 17 ust. 2 Regulaminu czynności NSA
stanowi m.in. istotną gwarancję dostępności do tego sądu również dla osób uboższych,
zwłaszcza w sprawach majątkowych, gdy wysokość wpisu stanowi - w tej sprawie - 2%
wartości przedmiotu sporu.
Rewidujący wyraża pogląd, iż wpis w wysokości ponad siedemnastu milionów
złotych, relatywnie rzecz biorąc należy uznać za wysoki zwłaszcza w sprawie, w której
skarga pochodzi od osoby domagającej się restrukturyzacji jej zadłużenia powstałego w
wyniku niespłacenia kredytów zaciągniętych na cele produkcji rolnej, a więc od osoby,
która - w założeniu - może mieć trudności z bieżącym utrzymaniem siebie i swojej
rodziny, i którą - z woli ustawodawcy - należy raczej wspomagać po przedłożeniu
stosownego "programu naprawczego" w ramach przepisów o restrukturyzacji i
oddłużeniu rolnictwa.
Rewidujący stwierdza,, iż wnosząc niniejszą rewizję nadzwyczajną uwzględniono
również stanowisko reprezentowane w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka w Strasburgu, z którego wynika, iż istotnym elementem prawa obywateli do
sądu jest ustalenie wysokości wpisów sądowych na poziomie, który by czynił sąd
generalnie dostępnym dla obywateli danego kraju.
W konsekwencji rewidujący wyraża pogląd, iż w tej sprawie ustalenie wysokości
wpisu na poziomie ponad siedemnastu milionów złotych i niewykorzystanie możliwości
procesowych do zwolnienia strony w całości lub w części od tego wpisu - wysokiego jak
na stosunki w Polsce - sprawiło, iż Lucjan K. został pozbawiony gwarantowanego mu
przez art. 1 Konstytucji RP prawa obywateli do sądu w sytuacji, gdy co najmniej zostało
uprawdopodobnione to, iż rzeczywiście nie jest on w stanie uiścić tak wysokiego wpisu
bez uszczerbku dla siebie, swojej rodziny i warsztatu pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rewizja jest uzasadniona a argumenty w niej zawarte należy uznać za w pełni
przekonujące. Sąd Najwyższy podziela pogląd wnoszącego rewizję nadzwyczajną
Pierwszego Prezesa SN, który jako podstawowy zarzut rewizyjny powołał naruszenie
wywiedzionej z art. 1 Konstytucji RP zasady prawa obywateli do sądu, będącej
podstawowym elementem zasady, iż Rzeczpospolita Polska jest państwem prawa.
Trafnie też rewidujący powołuje się w tym zakresie na ustaloną linię orzecznictwa
Trybunału Europejskiego w Strasburgu, które - od chwili wstąpienia Polski do Rady
Europy - może i powinno służyć również polskiemu orzecznictwu sądowemu, jako
istotne źródło interpretacji przepisów polskiego prawa wewnętrznego. Nie leży bowiem
oczywiście w interesie państwa polskiego, by decyzje polskich organów administracji i
wyroki sądów stawały się przedmiotem negatywnych ocen tego Trybunału i powodem
krytyki Polski w międzynarodowym piśmiennictwie fachowym, a nawet w prasie
popularnej. Należy zatem ze wszystkich względów dokładać starań o zgodność polskiej
praktyki administracyjnej i sądowej z zaleceniami organów Rady Europy i orzecznictwa
europejskiego w zakresie praw człowieka.
Okoliczności sprawy będącej obecnie przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego dają podstawę do stwierdzenia, że w tym wypadku zakwestionowane rewizją
nadzwyczajną orzeczenie NSA powinno zostać uznane za rażąco naruszające prawo.
Skarżący wnosił o udzielenie mu istotnej pomocy finansowej z funduszy państwowych i
mógł oczekiwać, iż w świetle obowiązujących przepisów (zarówno dawniejszych, jak i
obecnych) ma szanse na pozytywne załatwienie swego wniosku. Tymczasem
zaskarżone rewizją nadzwyczajną jedno z postanowień NSA nakazuje mu wniesienie
bardzo wysokiego wpisu (mimo, że akta sprawy zawierają materiał
uprawdopodabniający okoliczność, iż wpisu w tej wysokości skarżący wnieść nie jest w
stanie), a następne - wydane niedługo potem - postanowienie zamiast (jak tego
wymagają wskazane w rewizji nadzwyczajnej przepisy) skierowania doń wezwania o
uzupełnienie materiału dowodowego, odrzuca (po raz drugi) skargę, zamykając w ten
sposób skarżącemu drogę do uzyskania merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Tego
rodzaju rozstrzygnięcie NSA trafnie ocenia wnoszący rewizję nadzwyczajną Pierwszy
Prezes Sądu Najwyższego jako faktyczne zamknięcie skarżącemu drogi do sądu, co w
państwie prawa musi podlegać negatywnej ocenie.
Należy na tym miejscu zwrócić m.in. uwagę na to, iż zalecenie (recommandation) nr R (81)7 przyjęte przez Komitet Ministrów Rady Europy w dniu 14 maja 1981
r. w swym pkt 12 stwierdza: "W wypadku, gdy koszty postępowania stwarzają wyraźną
przeszkodę w dostępie do sprawiedliwości, powinny one zostać - w miarę możności ograniczone lub zniesione". Zalecenie to powinno - zdaniem SN - być wzięte pod
uwagę również przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy. Co zaś się tyczy ustalonej linii
orzecznictwa Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (sprawa Airey przeciw Irlandii z
dnia 9 października 1979 r.), Trybunał ten wyraźnie stwierdził, że konwencja o ochronie
praw człowieka nie była pomyślana jako gwarancja praw teoretycznych lub złudnych
(illusory) ale praktycznych i skutecznych. Trybunał uznał też w powyższej sprawie, iż
stronie efektywnie odmówiono prawa do sądu przez określenie zbyt wysokich kosztów
postępowania. W polskich komentarzach do orzecznictwa tego trybunału (M. Nowicki:
Wokół konwencji europejskiej, Warszawa 1992, s. 43) orzeczenie to jest powoływane;
również periodyki fachowe i nawet prasa codzienna szeroko je komentowały.
W świetle zaś ustalonego polskiego orzecznictwa (zob. komentarz do k.p.c. J.
Jodłowski, K. Piasecki, Warszawa 1989, t. I s. 234, gdzie powołano wiele orzeczeń w
tej kwestii) w wypadku niedostarczenia przez stronę właściwego zaświadczenia organów administracji co do niemożliwości poniesienia kosztów, lub dostarczenia niewłaściwego dokumentu sąd ma obowiązek wezwania jej do przedstawienia właściwego
zaświadczenia (art. 113 § 1 w związku z art. 130 k.p.c.). W podobnym kierunku należy
również interpretować przepis art. 267 k.p.a. ("w razie niewątpliwej niemożności
poniesienia przez stronę opłat, kosztów i należności...organ... może ją zwolnić w całości
lub w części od ponoszenia tych opłat...). W sytuacji będącej przedmiotem niniejszej
sprawy Sąd Najwyższy wyraża pogląd, iż jeśli przedmiotem sprawy sądowej jest
wniosek strony o udzielenie jej przez administrację pomocy finansowej w znacznej
wysokości, to rozpatrywaniu równoczesnego wniosku strony o zwolnienie od kosztów
sądowych powinna towarzyszyć szczególna skrupulatność, a jego ewentualne
odrzucenie lub oddalenie powinno być szczególnie wnikliwie i dokładnie uzasadnione,
by nie mogło być potraktowane jako faktyczne odmówienie stronie prawa do sądu (art.
6 konwencji europejskiej o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności).
Biorąc te wszystkie okoliczności pod uwagę, Sąd Najwyższy na zasadzie art.
361, art. 417 § 1, 422 § 1 i 2 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.