Supreme Court allows individual lawyers to pay 50% reduced social insurance contributions as disabled persons.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court ruled that an individual practicing lawyer is entitled to a 50% discount on social insurance contributions due to disability. The Social Security Agency argued that lawyers are not employees and thus ineligible for the discount, but the Court rejected this distinction. The Court held that since lawyers are covered by the social insurance system, they must also benefit from the statutory reduction for disabled individuals.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 18 ust. 2 ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych; Art. 24 i 37 ustawy Prawo o adwokaturze; Art. 2 i 60 ustawy o z.e.p.: The right to a 50% reduction in social insurance contributions for disabled persons applies equally to lawyers practicing individually, as they are covered by the social insurance system despite not being classified as employees.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 9 grudnia 1994 r.
II UZP 35/94
Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Kazimierz
Jaśkowski, Stefania Szymańska (sprawozdawca),
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Jana Szewczyka, w sprawie z wniosku
Stanisława J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o wysokość
składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 9 grudnia 1994 r. zagadnienia
prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 19
października 1994 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.
Czy adwokat wykonujący zawód indywidualnie jest uprawniony do opłacania z
tego tytułu składki na ubezpieczenie społeczne z 50% zniżką wynikającą z art. 18 ust. 2
ustawy z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 46, poz. 201 ze zmianami) ?
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Adwokat wykonujący zawód indywidualnie jest uprawniony do opłacania z
tego tytułu składki na ubezpieczenie społeczne z 50 % zniżką wynikającą z art. 18
ust. 2 ustawy z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób
niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 46, poz. 201 ze zm.).
Uzasadnienie
Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu
faktycznego sprawy:
Decyzją z dnia 16 grudnia 1993 r. ZUS Oddział w K. ustalił, że Stanisław J.,
inwalida II grupy, wykonujący zawód adwokata indywidualnie, jest zobowiązany do
opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w pełnej wysokości, tj. 45 % i 3% na
Fundusz Pracy, od dochodu bieżąco zadeklarowanego za poprzedni miesiąc - nie
niższego od kwoty odpowiadającej 60 % przeciętnego wynagrodzenia i nie wyższego
od dochodu zadeklarowanego za poprzedni miesiąc niż o 50 %.
W uzasadnieniu decyzji Oddział ZUS stwierdził, że art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 9
maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U.
Nr 46, poz. 201 ze zm.) nie ma zastosowania do adwokatów wykonujących zawód
indywidualnie lub wspólnie z innymi adwokatami, ani do adwokatów - członków
zespołów, gdyż nie są oni pracownikami w rozumieniu kodeksu pracy, a prawo do
opłacania obniżonej składki przysługuje jedynie zakładom pracy i tylko za zatrudnionych
pracowników, będących osobami niepełnosprawnymi.
W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się jej zmiany poprzez uznanie, że jest uprawniony do opłacania składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu
prowadzenia indywidualnej kancelarii adwokackiej w połowie (50%) obowiązującej
wysokości.
Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 15 marca 1994 r. oddalił odwołanie. Zdaniem
Sądu, z art. 18 ust. 2 ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej wynika bowiem
jednoznacznie, że prawo do opłacania obniżonej składki przysługuje tylko "zakładom
pracy oraz osobom fizycznym zatrudniającym pracowników w celach zarobkowych - art.
3 pkt 1 powołanej ustawy" i tylko za zatrudnionych pracowników, będących osobami
niepełnosprawnymi.
Przyznanie adwokatom - członkom zespołów adwokackich i adwokatom wykonującym zawód indywidualnie (art. 24 ust. 1 w związku z art. 37 ustawy - Prawo o adwokaturze z dnia 26 maja 1982 r.- Dz. U. Nr 16, poz. 24 ze zm.), prawa do świadczeń z
zaopatrzenia emerytalnego na równi z pracownikami nie jest równoznaczne z uznaniem
ich za pracowników w rozumieniu kodeksu pracy. Regulacji tej odpowiadają przepisy
art. 2 i 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i
ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Adwokat prowadzący kancelarię adwokacką
nie jest pracownikiem zatrudnionym na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru,
mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.
W rewizji od tego wyroku Stanisław J. zarzucił błędną interpretację art. 18 ust. 2
ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych i podtrzymał
stanowisko, że ustawa ta "czyni swymi adresatami" wszystkie osoby niepełnosprawne,
(a więc i te, które zostały uznane za inwalidów II lub I-ej grupy), a nie tylko te, które są
pracownikami w pojęciu kodeksu pracy. Odmienne stanowisko, zawężające stosowanie
ustawy tylko do pracowników w rozumieniu kodeksu pracy, jest błędne i w konsekwencji
narusza zasadę równości wobec prawa.
Sąd Apelacyjny w Krakowie rozpoznając rewizję uznał, iż w sprawie powstało
zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, w związku z czym przedstawił je do
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny podkreślił, że istotę zagadnienia
stanowi w zasadzie ustalenie powodu, dla którego ustawodawca dokonał zmiany treści
art. 18 ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych przez
dodanie ust. 2, w którym przyjął, że składka na ubezpieczenie społeczne osób
niepełnosprawnych zaliczonych do inwalidów I lub II grupy wynosi 50% składki
określonej w odrębnych przepisach. W szczególności, czy intencją takiej regulacji były
preferencje dla osób zatrudniających osoby niepełnosprawne przez obniżenie obciążeń
związanych z ich zatrudnieniem, czy też - znajdujące materialny wyraz - uwzględnienie
zwiększonych trudności i wysiłków, jakie pokonują w zatrudnieniu osoby
niepełnosprawne. Czy zatem - jak to uznał organ rentowy - przepis ten dotyczy
zakładów pracy, czy odnosi się do osób wykonujących zatrudnienie mimo całkowitego
inwalidztwa, a więc w zmniejszonym zakresie.
W tym pierwszym przypadku z jego dobrodziejstwa nie mogliby - zdaniem Sądu
Apelacyjnego - korzystać prowadzący kancelarie adwokackie, bowiem adwokaci nie
wykonują swego zatrudnienia na podstawie stosunku pracy w pojęciu kodeksu pracy.
Sąd Apelacyjny podkreślił ponadto, że wprawdzie w myśl art. 24 i 37 ustawy z
dnia 26 maja 1983 r. Prawo o adwokaturze oraz art. 2 ust. 1 i art. 60 ustawy o z.e.p.
adwokaci - członkowie zespołów adwokackich i wykonujący zawód indywidualnie lub
wspólnie z innym adwokatem zostali uprawnieni do korzystania "z pełnego zakresu
świadczeń należnych pracownikom przy obciążeniu obowiązkiem w ramach tego
systemu w postaci składek", to jednak przepisy te nie uznają, w sensie tożsamości lub
równoznaczności, adwokatów za pracowników, a ich pracy za zatrudnienie.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przy uwzględnieniu zasad pracy zawodowej
adwokata, mającej charakter działalności indywidualnej, miejsca jego pracy nie sposób
zakwalifikować jako zakładu pracy w pojęciu kodeksu pracy (por. art. 3 pkt 1 ustawy o
zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych). Zespoły lub kancelarie
adwokackie nie są bowiem zakładami pracy, a co najwyżej mogą być jako takie
traktowane. W przypadku wykonywania zawodu adwokata na zasadach określonych w
art. 4 Prawa o adwokaturze (w obsłudze prawnej, w zespole lub indywidualnie, czy też
wspólnie z innym adwokatem), "wykonywania tego zawodu nie można kwalifikować jako
wykonywania zatrudnienia lub świadczenia pracy w znaczeniu podmiotu
zatrudniającego lub miejsca jej świadczenia". Przemawia za tym stanowisko wyrażone
w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP
16/91 (OSNCP 1992 z. 5 poz. 66), że: "problem, czy można być pracownikiem i
pracodawcą jest problemem prawa pracy i choć pojęcie pracownika w ubezpieczeniach
społecznych nie jest identyfikowane z tym, którego używa kodeks pracy, to są to
pojęcia spójne. Adwokaci zostali tylko objęci ubezpieczeniem społecznym i był to wyraz
ich uprzywilejowania".
Sąd Apelacyjny wywiódł ponadto, że sprawa ponoszenia kosztów ubezpieczenia
uregulowana została odrębnie przez ustawę emerytalną, włączającą adwokatów w krąg
ubezpieczenia pracowniczego, w wydanym na podstawie delegacji ustawowej z art. 24
ust. 4 ustawy Prawo o adwokaturze rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw
Socjalnych z dnia 17 maja 1983 r. w sprawie ubezpieczenia społecznego adwokatów członków zespołów adwokackich (Dz. U. Nr 28, poz. 138), a także rozporządzeniu Rady
Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek
na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 7, poz. 41). To ostatnie powołuje się nadto na
przepis art. 37 Prawa o adwokaturze, a więc znajduje wprost zastosowanie do
adwokatów prowadzących indywidualne kancelarie i określa (§ 1 ust. 1 pkt 5) wysokość
oraz podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zasady, terminy i tryb
zgłaszania do ubezpieczenia społecznego, rozliczanie składek i świadczeń z
ubezpieczenia społecznego oraz opłacania składek na ubezpieczenie społeczne
adwokatów. W § 42 ustala podstawę wymiaru składek, określając ją jako dochód z
tytułu pracy w zespole adwokackim albo wykonywania zawodu indywidualnie lub
wspólnie z innym adwokatem. Przepisy te nie mają żadnego związku i nie znajdują
odniesienia do ustawy z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej
osób niepełnosprawnych.
Reasumując, Sąd Apelacyjny zaznaczył, że (odmiennie niż Sąd Apelacyjny w
Krakowie w wyroku z dnia 8 września 1994 r., III AUr 264/94) skłania się do poglądu
Sądu Wojewódzkiego w Krakowie, nadto dlatego, że postulowane przez wnioskodawcę
zastosowanie analogii prawa do praw pracowniczych lub uprawnień zakładów pracy
tylko w zakresie opłacania składek spowodowałoby niespójność systemu prawnego
ubezpieczenia społecznego, w którym od zakresu opłacania składek zależy zakres
świadczeń. Skoro ten dla adwokatów jest pełny, to nie może doznać ograniczeń w
zakresie opłacania składek, tym bardziej, że "traktowanie nadal składek ubezpieczeniowych jako podatku celowego przemawia za ścisłym, a nie rozszerzającym
interpretowanie w zakresu stosowania nowych rozwiązań prawnych" (cytat z uzasadnienia powoływanej już uchwały Sądu Najwyższego z 23 stycznia 1992 r.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Przedstawione zagadnienie prawne sprowadza się do wykładni art. 18 ust. 2
ustawy z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 46, poz. 201 ze zm.).
Przepis ten został wprowadzony ustawą z dnia 10 października 1991 r. o zmianie
ustawy o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 110,
poz. 472) i ma treść następującą:
"Składka na ubezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych zaliczonych do
inwalidów I lub II grupy, z wyjątkiem zatrudnionych w zakładach pracy, o których mowa
w art. 4 ust. 1, wynosi 50% składki na ubezpieczenie społeczne określone w odrębnych
przepisach".
Brzmienie tego przepisu nie jest jednoznaczne, co niewątpliwie utrudnia jego
wykładnię. Wprawdzie można utrzymywać, że zamieszczenie tego przepisu w rozdziale
II noszącym tytuł: "Obowiązki i szczególne uprawnienia zakładów pracy w związku z
zatrudnieniem osób niepełnosprawnych", mogłoby sugerować, iż w tym przepisie
również chodzi tylko o osoby zatrudnione w zakładach pracy w rozumieniu kodeksu
pracy oraz zatrudnione przez osoby fizyczne zatrudniające pracowników w celach
zarobkowych (por. art. 3 pkt 1 omawianej ustawy), to jednak takie stanowisko podważa
wykładnia funkcjonalna tego przepisu. Treść art. 18 ust. 2 należy bowiem rozpatrywać
w zestawieniu z art. 1 ust. 1 ustawy oraz jej preambułą.
Ustawa ta została wydana w celu "realizacji zasady równości szans osób niepełnosprawnych w społeczeństwie oraz tworzenia polityki zatrudniania tych osób,
mającej na celu rehabilitację zawodową i społeczną". Ratio legis tej ustawy, wyłożona w
jej preambule świadczy więc, iż nie odnosi się ona tylko do niepełnosprawnych osób
wykonujących pracę zawodową na podstawie stosunku pracy w rozumieniu kodeksu
pracy. Świadczy o tym powołanie się na zasadę równości szans osób
niepełnosprawnych i zapewnienie im rehabilitacji zawodowej i społecznej. Nie można
zatem przypisać ustawodawcy zamiaru objęcia dobrodziejstwem tej ustawy tylko tych
osób, które są zatrudniane w zakładach pracy określonych w art. 3 pkt 1 ustawy,
bowiem przeczyłoby to temu celowi.
Za takim rozumieniem celu ustawy przemawia także art. 1 ust. 1, znajdujący się
w rozdziale 1 - Przepisy ogólne.
W art. 1 ust. 1 bowiem wyraźnie zaznaczono, że ustawa dotyczy osób niepełnosprawnych..., które z powodu istotnego ubytku zdolności fizycznych, psychicznych
lub umysłowych mają ograniczoną zdolność do wykonywania pracy zarobkowej, przy
czym osoby takie określa się dalej jako "osoby niepełnosprawne".
Rozdział 2 omawianej ustawy, traktujący o obowiązkach i szczególnych uprawnieniach zakładów pracy w związku z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych, zawiera
szereg przepisów, które z jednej strony wprost zobowiązują zakłady pracy do
określonych działań, zaś z drugiej strony stwarzają im określone przywileje. W rozdziale
tym znajdują się ponadto przepisy, które wprost odnoszą się do pracowników, używając
określenia "pracownik". Taka terminologia natomiast nie występuje w art. 18 ust. 2. W
przepisie tym - jak zaznaczono wyżej - jest bowiem mowa o "osobach
niepełnosprawnych" zaliczonych do I lub II grupy inwalidów. Mając to na uwadze, oraz
zważywszy na cel ustawy (o czym także była mowa wyżej), uzasadniony jest wniosek,
iż dodanie w art. 18 ustępu 2 stanowiło preferencje zarówno dla zakładów pracy
zatrudniających osoby niepełnosprawne, jak i dla osób wykonujących zatrudnienie
mimo całkowitego inwalidztwa, [...]. W pierwszym przypadku chodzi o preferencje dla
zakładów pracy przez obniżenie obciążeń związanych z zatrudnieniem osób
niepełnosprawnych, zaś w drugim przypadku o przyjście z pomocą takim osobom, które
pomimo inwalidztwa I lub II grupy, wykonują zatrudnienie, niewątpliwie ze zwiększonym
wysiłkiem i większymi trudnościami. Dlatego w tym przepisie mówi się wprost o składce
na ubezpieczenie społeczne, bowiem składka - z uwagi na jej aktualną wysokość stanowi istotne obciążenie zarówno dla zakładu pracy, jak i osoby wykonującej zawód
na innej podstawie niż stosunek pracy. Odmienne stanowisko podważałoby zasadę
równości osób niepełnosprawnych, wyraźnie podkreśloną w preambule ustawy.
2. Trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny, iż ustawodawca w przepisach art. 24 i 37
ustawy Prawo o adwokaturze z dnia 26 maja 1982 r. oraz art. 2 i 60 ustawy z dnia 14
grudnia 1982 r. o z.e.p. ustanowił prawo adwokatów - członków zespołów adwokackich i
adwokatów wykonujących zawód indywidualnie lub wspólnie z innym adwokatem, do
korzystania z pełnego zakresu świadczeń należnych pracownikowi, przy obciążeniu
obowiązkiem świadczeń w ramach tego systemu w postaci składek. Trafne jest również
stwierdzenie, że powołane przepisy nie uznają w sensie tożsamości - adwokatów za
pracowników, a ich pracy za zatrudnienie. Należy mieć jednak na uwadze, iż dla celów
ubezpieczenia społecznego, przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę
w zespołach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie, jako
wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Odnosi się to również do adwokatów
wykonujących zawód indywidualnie lub wspólnie z innym adwokatem. Takie
uregulowanie nie może być obojętne przy rozważaniu przedstawionego zagadnienia.
Objęcie adwokatów ubezpieczeniem pracowniczym niewątpliwie było wyrazem ich
szczególnego uprzywilejowania, co podkreślono w uzasadnieniu uchwały składu
siedmiu sędziów SN z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91 (OSNCP 1992 z. 5 poz.
66).
W uzasadnieniu tejże uchwały stwierdzono ponadto, że jakiekolwiek zmiany w
tym zakresie wymagają interwencji ustawodawczej. Wprawdzie przedmiotem rozważań
Sądu Najwyższego w tej uchwale była kwestia, czy adwokat wykonujący zawód
indywidualnie i mający uprawnienia emerytalne podlega obowiązkowi pracowniczego
ubezpieczenia społecznego, czy też objęty jest ubezpieczeniem społecznym osób
prowadzących działalność gospodarczą, tym niemniej pogląd prawny wyrażony w
uzasadnieniu tej uchwały, co do podlegania adwokatów nadal pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, ma istotne znaczenie także przy rozważaniu niniejszego
zagadnienia. Jeżeli bowiem adwokaci wykonujący zawód indywidualnie lub wspólnie z
innym adwokatem, podlegają wszystkim rygorom w zakresie opłacania składek na
ubezpieczenie społeczne tak, jak pracownicy, to konsekwentnie powinni korzystać
także z ulg wprowadzonych co do wysokości tych składek, tj. obniżających wysokość
składki na ubezpieczenie społeczne o 50% w przypadku osób niepełnosprawnych,
zaliczonych do I lub II grupy inwalidów.
Mając na uwadze wyżej przytoczone argumenty, Sąd Najwyższy podjął uchwałę
o treści przytoczonej w sentencji.