Supreme Court denies partial pension rights when retirement age is reached during self-employment coverage periods.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the applicant's claim for a partial pension, ruling that reaching retirement age during self-employment coverage does not satisfy the statutory requirement of working during that period. The lower court had granted the pension based on the applicant's age being met while paying social security contributions for her business, but the Supreme Court clarified that the two social insurance systems operate independently. Consequently, the court held that the applicant must fulfill the specific conditions of the self-employment system to receive benefits, as the periods of self-employment cannot be counted towards the employee pension requirements.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin; Art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent; Art. 9 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą: Reaching retirement age during self-employment coverage periods does not grant a right to a partial pension under employee insurance laws, as the two systems are distinct and self-employment periods cannot substitute for employment periods.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Uchwała z dnia 24 października 1996 r.
II UZP 20/96
Przewodniczący SSN: Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie: SN Jerzy
Kuźniar, SA Zbigniew Myszka.
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,
w sprawie z wniosku Emilii Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w S. o prawo do emerytury niepełnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu
jawnym dnia 24 października 1996 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd
Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 18 czerwca 1996 r. [...] do
rozstrzygnięcia w trybie art. 391 KPC:
Czy ukończenie wieku emerytalnego w okresie prowadzenia działalności
gospodarczej, z tytułu której były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne, daje
prawo do przyznania emerytury na podstawie art. 28 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) ?
p o d j ą ł następującą uchwałę:
Nie nabywa prawa do emerytury w niepełnym wymiarze (art. 28 pkt 1
ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich
rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) kobieta, która osiągnęła wymagany do
przyznania tego świadczenia wiek, w okresie podlegania ubezpieczeniu
społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.
Uzasadnienie
Przytoczone w sentencji zagadnienie prawne powstało w następującym stanie
faktycznym.
ZUS-Oddział w S. decyzją z 13 kwietnia 1995 r. odmówił Emilii Z., urodzonej w
1935 r., prawa do emerytury w niepełnym wymiarze. Decyzję swoją organ rentowy
uzasadnił brakiem wymaganego 15-to letniego okresu zatrudnienia oraz tym, że wnioskodawczyni ukończyła 60 lat w czasie prowadzenia działalności gospodarczej, a okres
ten jest jedynie zaliczalny do okresów zatrudnienia.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie, po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawczyni, wyrokiem z 4 stycznia 1996 r. zmienił
zaskarżoną decyzję i przyznał Emilii Z. prawo do niepełnej emerytury od dnia zgłoszenia wniosku o to świadczenie. Sąd ustalił na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego, że udowodniony przez wnioskodawczynię okres składkowy
obejmuje czas od 1 sierpnia 1953 r. do 28 stycznia 1963 r., od 1 stycznia 1995 r. do 15
lutego 1995 r. a okres nieskładkowy od 29 stycznia 1963 r. do 28 stycznia 1966 r. i od 6
listopada 1967 r. do 5 listopada 1970 r.
Sąd przyjął, że wnioskodawczyni ukończyła 60 lat w okresie składkowym, w
okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działal-
ności gospodarczej. Zdaniem Sądu nie można akceptować stanowiska ZUS, iż zgodnie
z ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ukończenie wieku emerytalnego
musi nastąpić w czasie zatrudnienia lub okresu z nim równorzędnego. Sąd Wojewódzki
powołał się na art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji
emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw
(Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).
Zdaniem Sądu Wojewódzkiego przepis ten stanowi o konieczności stosowania
przepisów tej ustawy do ustalania prawa do świadczeń. Dlatego nie można przy
ustalaniu prawa do niepełnej emerytury stosować pojęcia okresu zatrudnienia bądź
równorzędnego z nim, zawartych w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników
obok okresu składkowego i nieskładkowego.
Sąd odwołał się także do celu i intencji ustawodawcy wprowadzającego ustawę o
rewaloryzacji, a mianowicie związania prawa do świadczeń z okresem składkowym.
Sąd Apelacyjny, do którego wniósł rewizję organ rentowy zwrócił uwagę w
uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia, że ustawa rewaloryzacyjna nie zmieniła
zasad przyznawania emerytury zarówno na podstawie przepisów o zaopatrzeniu
emerytalnym pracowników i ich rodzin, jak i na podstawie innych ustaw wymienionych w
art. 1. Sąd Apelacyjny podkreślił, że ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu
społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity
tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 46, poz. 250 ze zm.) nie przewiduje prawa do emerytury w
niepełnym wymiarze, natomiast ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników
stawia między innymi warunek, aby pracownik ubiegający się o to świadczenie osiągnął
wiek emerytalny w okresie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z tym okresem.
Wyłącza to uprawnienie do omawianego świadczenia osób, które osiągnęły wiek
emerytalny w czasie prowadzenia działalności gospodarczej.
W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można, jak to uczynił Sąd Wojewódzki,
rozpatrywać uregulowania zawartego w art. 2 ustawy rewaloryzacyjnej w oderwaniu od
art. 1 tej ustawy. Również przepis art. 6 ustawy rewaloryzacyjnej nie jest wystarczający
do uznania, iż wnioskodawczyni dysponując odpowiednią ilością okresów składkowych i
nieskładkowych nabyła prawo do niepełnej emerytury.
Sąd Najwyższy podejmując przytoczoną w sentencji uchwałę rozważył, co
następuje:
Zgodnie z przepisem art. 28 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zwanej dalej ustawą
o z.e.p., pracownik, który nie osiągnął okresu zatrudnienia wymaganego przez art. 26
ust. 1 pkt 2, może przejść na emeryturę w niepełnym wymiarze. Prawo do emerytury w
niepełnym wymiarze kobieta nabywa, jeżeli osiągnęła wiek 60 lat w czasie zatrudnienia
lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia oraz ma okres zatrudnienia
wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia
co najmniej 15 lat (pkt 1 art. 28).
Przepis art. 13 w związku z art. 15 ustawy o z.e.p. za okresy zaliczalne do okresów zatrudnienia uważa między innymi okresy objęte odrębnymi przepisami o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu emerytalnym pod warunkiem, że nie zostały z
tytułu tej działalności spełnione warunki do świadczeń na podstawie tych odrębnych
przepisów.
Artykuł 6 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i
rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr
104, poz. 450 ze zm.), zwanej dalej ustawą o rewaloryzacji, stanowi, że przy ustalaniu
prawa do emerytury na podstawie przepisów ustawy o z.e.p. (art. 1 pkt 1) warunek
posiadania wymaganego okresu zatrudnienia liczonego łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów zatrudnienia uważa się za spełniony jeżeli pracownik
udowodni określoną w tych przepisach liczbę lat okresów składkowych uzupełnionych
okresami nieskładkowymi. Z treści tego przepisu wynika wprost, że odnosi się on
wyłącznie do samego stażu pracy wymaganego do przyznania emerytury i do tego
stażu odnosi pojęcie okresów składkowych i nieskładkowych. Z interpretacji
gramatycznej art. 6 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej nie można wyprowadzić wniosku, że
przepis ten likwiduje w ogóle pojęcie okresów zaliczalnych do okresów zatrudnienia, o
jakich mowa między innymi w art. 13 ustawy o z.e.p. i czyni je okresami składkowymi.
Zgodnie z treścią art. 6 ust. 3 przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio przy ustalaniu
prawa do świadczeń na podstawie przepisów, o których mowa w art. 1 pkt 2-8. W pkt 5
tego przepisu wymieniona jest ustawa o ubezpieczeniu społecznym osób
prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin. Ustawa o z.e.p. wymieniona
jest w pkt 1 art. 1. Podobnie jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały
z dnia 8 marca 1995 r., II UZP 6/95 (OSNAPiUS 1995 nr 17 poz. 218), na którą to
uchwałę powołał się Sąd Apelacyjny w przedstawionym zagadnieniu, Sąd Najwyższy
podejmując niniejszą uchwałę uważa, że użycie słowa "odpowiednio" w art. 6 ust. 3
ustawy rewaloryzacyjnej nie oznacza, iż pozostałe warunki, od których zależy prawo do
niepełnej emerytury przewidzianej w ustawie o z.e.p. uległy zmianie poprzez
zastąpienie pojęcia okresu równorzędnego z zatrudnieniem, pojęciem okresu
składkowego.
Podobnie też, jak we wspomnianej uchwale, Sąd Najwyższy zauważa, że nie
uległo zmianie pojęcie "pracownik" użyte w art. 5 ustawy o z.e.p. oznaczające osobę
pozostającą w stosunku pracy w myśl Kodeksu pracy oraz "zatrudnienie" jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy (art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o z.e.p.). Nie uległ
również zmianie art. 11 ust. 2 ustawy o z.e.p. wymieniający okresy równorzędne z
okresami zatrudnienia. Przepis ten nie wymienia wśród tych okresów - okresu podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.
Okres ten jest wymieniony jako okres zaliczany do okresu zatrudnienia (art. 13 ust. 3
pkt 5 ustawy o z.e.p.).
W stanie faktycznym sprawy jest poza sporem, że wnioskodawczyni od 8
listopada 1972 r. do 14 stycznia 1995 r. nie była objęta żadnym systemem ubezpieczenia społecznego, albowiem nie pozostawała w zatrudnieniu i nie podlegała ubezpieczeniu z tytułu innej działalności. Od 15 stycznia 1995 r. do 15 lutego 1995 r.
prowadziła działalność gospodarczą. Wiek 60-ciu lat osiągnęła 13 lutego 1995 r. a więc
w okresie podlegania (zaledwie przez 28 dni) ubezpieczeniu społecznemu z tytułu
prowadzenia działalności gospodarczej. Okres ten jest okresem zaliczalnym do okresu
zatrudnienia w rozumieniu wymienionego art. 13 ust. 2 pkt 5 ustawy o z.e.p.
Jak już wspomniano, zgodnie z art. 28 ustawy o z.e.p. warunkiem otrzymania
przez pracownika emerytury w niepełnym wymiarze jest nie tylko posiadanie co
najmniej 15 lat zatrudnienia, okresów równorzędnych i zaliczalnych, do których odnoszą
się pojęcia okresów składkowych i nieskładkowych z art. 6 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, ale osiągnięcie przez kobietę - pracownika 60 lat w czasie zatrudnienia lub w
okresie równorzędnym z zatrudnieniem. W przepisach art. 1, 2,6 ust. 1 i 3 ustawy
rewaloryzacyjnej brak podstaw pozwalających przyjąć, jak to uczynił Sąd Wojewódzki,
ze ustawodawca zmienił tymi przepisami, drugi niezbędny do przyznania niepełnej
emerytury warunek osiągnięcia wieku emerytalnego w okresie zatrudnienia lub okresie
z nim równorzędnym.
W uzasadnieniu uchwały z dnia 4 czerwca 1996 r. Sąd Najwyższy odniósł się do
problemu, występującego i w niniejszej sprawie, odrębności systemów ubezpieczenia
społecznego oraz tego, że regulacja jednego systemu nie mogła być bez wyraźnej
podstawy prawnej w razie niespełnienia warunków wymaganych do przyznania
świadczeń przez dany system, zastępowane warunkami innego systemu, w tym przede
wszystkim systemu pracowniczego, jako stwarzającego najdalej idące gwarancje.
Skoro wnioskodawczyni osiągnęła wiek emerytalny w okresie ubezpieczenia
społecznego z tytułu działalności gospodarczej, który to okres jest jedynie okresem
zaliczalnym do systemu ubezpieczenia społecznego pracowników, nie spełnia warunku
do uzyskania niepełnej emerytury przewidzianej przepisem art. 28 ustawy o z.e.p. Jak
to już zostało omówione, wprowadzenie przez ustawę rewaloryzacyjną okresów
składkowych i nieskładkowych, nie wyeliminowało z ustawy o z.e.p. pojęcia okresu
zaliczalnego do okresu zatrudnienia i nie zmieniło tych przepisów ustawy o z.e.p., w
których wyłączono prawo do świadczeń, jeżeli prawo to powstało w okresie zaliczalnym
do okresu zatrudnienia. Wnioskodawczyni mogłaby uzyskać prawo do niepełnej
emerytury w oparciu o przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, gdyby spełniała warunki z tamtego systemu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 9 tej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu
społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (jednolity tekst: Dz. U. z 1989
r., Nr 46, poz. 250 ze zm.) świadczenia emerytalne przysługują na zasadach i w
wysokości określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników pod
warunkiem, że z okresu ubezpieczenia wymaganego do przyznania emerytury co
najmniej pięć lat powinien stanowić okres ubezpieczenia, o którym mowa w art. 15 ust.
2. Przepis art. 9 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność
gospodarczą odsyła do świadczeń emerytalnych przewidzianych w ustawie o z.e.p., a
więc także do niepełnej emerytury.
Niezależnie od powyższych rozważań Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że spełnienie warunków do świadczenia z ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu
działalności gospodarczej, wyklucza uwzględnienie okresów podlegania temu ubezpieczeniu dla celów świadczeń z ustawy o z.e.p. (art. 15 ustawy o z.e.p.).
Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy na mocy art. 391 KPC orzekł
jak w sentencji.