Supreme Court quashes cassation rejection due to lack of reasoning based on unconstitutional procedural law.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court quashed the appellate court's decision rejecting the cassation appeal on grounds of insufficient reasoning for admissibility. The applicant argued that the cited procedural provisions were unconstitutional following a Constitutional Tribunal ruling. The Court held that applying these now-invalid statutes to reject the appeal was legally impermissible.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 3986 § 2 k.p.c.; Art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.; If a provision cited for procedural dismissal is subsequently declared unconstitutional, the court must not apply it to reject the appeal.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Postanowienie z dnia 30 września 2008 r.
II UZ 39/08
Podlega uchyleniu postanowienie sądu apelacyjnego o odrzuceniu
skargi kasacyjnej na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. z uwagi na brak uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (3984 § 1 pkt 3 k.p.c.),
które wydano na podstawie przepisu uznanego następnie za niezgodny z Konstytucją RP w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 lipca 2008 r., SK
40/07 (Dz.U. Nr 120, poz. 779).
Przewodniczący SSN Romualda Spyt (sprawozdawca), Sędziowie SN:
Zbigniew Hajn, Andrzej Wróbel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 września 2008 r. sprawy z wniosku Tadeusza O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek zażalenia
wnioskodawcy na postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 13
czerwca 2008 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 13 czerwca 2008 r. odrzucił skargę kasacyjną ubezpieczonego
Tadeusza O. od wyroku tego Sądu z dnia 9 stycznia 2008 r. w sprawie z jego odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. o rentę. W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd stwierdził, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania sprowadza się do wskazania, że w sprawie występuje zagadnienie prawne polegające na odpowiedzi na pytanie, czy opinia biegłego sądowego,
odmienna niż opinia będąca w aktach rentowych, może być jedynym źródłem „materiału faktycznego sprawy”. Wniosek taki winien być uzasadniony, co wynika z treści
art. 3984 § 3 k.p.c. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w uzasadnieniu skargi nie wskaza-
no, że uzasadnienie to odnosi się do wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i dotyczy przesłanek „przedsądu” w rozumieniu art. 398 9 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c.
Sąd dalej wywiódł, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, że wniosek o
przyjęcie skargi kasacyjnej i jego uzasadnienie odnoszą się do odrębnego etapu postępowania przed Sądem Najwyższym, kiedy dokonuje on wstępnej oceny skargi,
decydując o przyjęciu jej do rozpoznania i dlatego uzasadnienie przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest tożsame z uzasadnieniem podstaw kasacyjnych.
Sąd podkreślił, że dla spełnienia wymogu wskazanego w art. 398 4 § 1 pkt 3 k.p.c.
konieczne jest zawarcie w skardze odrębnego wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania
zawierającego profesjonalny wywód prawny nawiązujący do przesłanek wynikających z art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c.
W konkluzji Sąd stwierdził, że skarga nie zawiera uzasadnienia wniosku o jej
przyjęcie do rozpoznania odpowiadającego wyżej opisanym standardom i dlatego
podlega odrzuceniu na mocy art. 3986 § 2 k.p.c.
W zażaleniu na powyższe postanowienie ubezpieczony zarzucił naruszenie
art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. i wniósł o uchylenie
zaskarżonego postanowienia.
W uzasadnieniu zażalenia skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu
Apelacyjnego stwierdzając, że wskazał na występujące w sprawie zagadnienie
prawne, mianowicie „dotyczące ustalenia, czy opinia biegłego sądowego powołanego
do sprawy odmienna niż opinia będąca w aktach rentowych, a dotycząca stanu
zdrowia wnioskodawcy, może być jedynym źródłem materiału faktycznego sprawy”.
Jego zdaniem, tak sformułowane uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania jest wystarczające, bowiem nawiązuje do przesłanek „przesądu” zawartych w przepisie art. 3989 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie jest uzasadnione. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że stanowisko Sądu Apelacyjnego o braku uzasadnienia wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny treści tego wniosku, bowiem
stwierdził on, że skarżący nie zawarł w nim profesjonalnego wywodu prawnego nawiązującego do przesłanek wynikających z art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c., uzasadnienie
zaś samej skargi nie wskazuje, że odnosi się ono do przedmiotowego wniosku.
W dotychczasowym orzecznictwie zostało wyjaśnione, że spełnienie wymagania z art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. nie może polegać tylko na odwołaniu się do treści uzasadnienia podstaw kasacyjnych, lecz powinno przybrać formę wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wskaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają zakwalifikować skargę do rozpoznania i jednocześnie uzasadni, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek usprawiedliwiających
przyjęcie skargi kasacyjnej. Dlatego nie może on ograniczyć się do powtórzenia
ustawowej formuły, w jakiej zostały ujęte w art. 3989 § 1 k.p.c. okoliczności mające
uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Skarżący powinien wypełnić
tę formułę odpowiednią treścią, przytaczając szczegółową argumentację prawną,
wykazującą, że w przyjętych ustaleniach faktycznych, stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia, zachodzi przynajmniej jedna z wymienionych w art. 398 9 § 1
k.p.c. przesłanek, uzasadniających zakwalifikowanie skargi do merytorycznego rozpoznania. Samo powtórzenie sformułowań użytych w tym przepisie, bez należytego
uzasadnienia odwołującego się do stanu faktycznego sprawy i bez argumentacji
prawnej, wykazującej, że przytoczona przyczyna przyjęcia skargi kasacyjnej rzeczywiście zachodzi, nie wystarczy więc do uznania, że obowiązek z art. 3984 § 1 pkt 3
k.p.c. został spełniony i tym samym może prowadzić do odrzucenia skargi.
Niewątpliwie uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadnione tym, iż w sprawie występuje zagadnienie prawne „dotyczące
ustalenia, czy opinia biegłego sądowego powołanego do sprawy odmienna niż opinia
będąca w aktach rentowych, a dotycząca stanu zdrowia wnioskodawcy, może być
jedynym źródłem materiału faktycznego sprawy”, bez wskazania jakiegokolwiek
przepisu prawa i bez jakiejkolwiek argumentacji jurydycznej - wedle przedstawionego
wyżej poglądu - nie wystarczyło do uznania, że skarżący wypełnił obowiązek wynikający z obowiązek z art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c.
Jednakże przy rozstrzyganiu niniejszego zażalenia Sąd Najwyższy miał na
uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 lipca 2008 r., SK 40/07 (Dz.U. Nr
120, poz. 779), który stwierdził, że art. 3986 § 2 i 3 w związku z art. 3984 § 1 pkt 3
k.p.c. w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie - bez wezwania do usunięcia braków - skargi kasacyjnej niespełniającej wymagań określonych w art. 398 4 § 1 pkt 3
k.p.c., jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji.
Przepisy art. 190 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowią, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są osta-
teczne, a ponadto w sprawach wymienionych w art. 189 Konstytucji podlegają
niezwłocznemu ogłoszeniu we właściwym organie urzędowym. Z kolei art. 190 ust. 3
Konstytucji postanawia, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z
dniem ogłoszenia, lecz Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy
obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu
miesięcy - gdy chodzi o ustawę oraz dwunastu miesięcy - gdy chodzi o inny akt normatywny. W świetle przytoczonego unormowania nie może być wątpliwości co do
tego, że nadanie przez Konstytucję mocy powszechnie obowiązującej orzeczeniom
Trybunału Konstytucyjnego oznacza, iż jest nimi związany także Sąd Najwyższy. Jak
wynika z art. 190 ust. 1 Konstytucji, utrata mocy obowiązującej aktu ustawodawczego następuje ex lege, z chwilą ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego
stwierdzającego sprzeczność tego aktu z aktem normatywnym wyższej rangi. Owo
stanowcze i bezwarunkowe określenie chwili utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (jego konkretnego przepisu bądź konkretnych przepisów) oznacza, że przed
tą datą zakwestionowany akt normatywny obowiązywał.
Odrębną kwestię stanowi to, czy i jakie skutki wywołuje utrata mocy obowiązującej przez określony akt ustawodawczy w zakresie praw i obowiązków stron powstałych przed terminem utraty mocy obowiązującej tego aktu. Zagadnienie mocy
wstecznej orzeczeń Trybunału stwierdzających niezgodność aktu normatywnego lub
jego części z aktem wyższego rzędu było wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi
Sądu Najwyższego, który zdecydowanie opowiadał się za przyznaniem skutków sięgających w przeszłość (ex tunc), między innymi w uchwale z dnia 23 stycznia 2001
r., III ZP 30/00 (OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685), w wyroku z dnia 10 listopada 1999
r., I CKN 204/98 (OSNC 2000 nr 5, poz. 94), w postanowieniu z dnia 7 grudnia 2000
r., III ZP 27/00 (OSNAPUS 2001 nr 10, poz. 331) i potwierdzał to stanowisko w uzasadnieniach późniejszych orzeczeń, np. z dnia 18 kwietnia 2002 r., III RN 4/01
(OSNP 2003 nr 2, poz. 25) z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01 (OSNAPiUS
2002 nr 23, poz. 580), z dnia 27 września 2002 r., II UKN 581/01 (OSNAPiUS 2002
nr 23, poz. 581) oraz z dnia 15 stycznia 2003 r., IV CKN 1639/00 (niepublikowane).
W uchwale III ZP 30/00 podkreślono, że w myśl art. 188 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny orzeka między innymi w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją oraz zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami. Stosownie zaś do art. 177 ust. 1 Konstytucji, do sądów należy
wymiar sprawiedliwości. Wykonywanie przez sądy tego zadania polega na rozpatrywaniu i orzekaniu w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, prawa
pracy, ubezpieczeń społecznych, prawa karnego oraz innych dziedzin prawa i wymaga nie tylko stosowania przepisów prawa, ale także ich wykładni. Z art. 178 ust. 1
Konstytucji wynika, że sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i
podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Natomiast przepis art. 8 ust. 1 Konstytucji stanowi, że jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. W świetle przytoczonego unormowania nie ulega więc wątpliwości, że według przepisów Konstytucji i
z punktu widzenia zgodności z nią należy oceniać akty normatywne niższej rangi
podlegające zastosowaniu w konkretnej sprawie. Również z art. 8 ust. 1 i art. 178
ust. 1 Konstytucji wynika dla sądów powinność odmowy zastosowania przepisów
niezgodnych z Konstytucją. Przepis art. 8 ust. 2 Konstytucji stanowi, że przepisy
Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Zasadzie zawartej w tej normie dał wyraz Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 maja
1998 r., III SW 1/98 (OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 528), stwierdzając w jego tezie, że
od dnia wejścia w życie Konstytucji sądy są uprawnione do niestosowania ustaw z
nią sprzecznych, zaś w uzasadnieniu podniósł, że w razie stwierdzenia sprzeczności
przepisu ustawy z Konstytucją, sąd orzeka na podstawie Konstytucji. Sąd Najwyższy
w uzasadnieniu uchwały z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03 (OSNC 2004 nr 9, poz.
136), również podzielił pogląd opowiadający się za przyznaniem skutków takiego
wyroku ex tunc. Sąd Najwyższy podniósł przy tym, iż w razie wydania wyroku ogłoszonego niezwłocznie (art. 190 ust. 2 Konstytucji), za przyjęciem wstecznego jego
działania przemawia argument, że stan niezgodności ustawy z Konstytucją jest okolicznością obiektywną, istniejącą w całym okresie koegzystencji tych dwóch aktów, tj.
ustawy zasadniczej i ustawy „zwykłej”. Odmowa zastosowania wadliwego przepisu
do zdarzenia faktycznego sprzed ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego
może opierać się wprost na uznaniu jego skutków ex tunc, czyli w praktyce na uznaniu retroaktywności albo na przesłankach dominacji przepisów Konstytucji nad innymi oraz wiążącym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z nią
przepisów ustawy, co prowadzi do odmowy zastosowania przepisu niezgodnego z
aktem wyższego rzędu, nawet gdyby wyrok Trybunału Konstytucyjnego miał działać
tylko na przyszłość.
Za tym stanowiskiem przemawia także przepis art. 190 ust. 4 Konstytucji,
który stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytu-
cją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego
zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia
postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie
określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. W piśmiennictwie
dotyczącym wznowienia postępowania na wymienionej podstawie przyjmuje się, że
skutkiem pośrednim stwierdzenia niezgodności kontrolowanego aktu normatywnego
z Konstytucją, umową międzynarodową lub aktem normatywnym wyższego rzędu
jest - obok skutku bezpośredniego w postaci utraty przez akt normatywny mocy obowiązującej - możliwość podważenia rozstrzygnięcia sądowego lub administracyjnego
podjętego na podstawie aktu normatywnego, którego w dacie rozstrzygania sprawy
dotyczyło domniemanie konstytucyjności, a który po prawomocnym rozstrzygnięciu
sprawy został uznany za niekonstytucyjny. Zatem jest oczywiste, że wznowienie postępowania w takich sytuacjach ma doprowadzić do sanacji postępowania sądowego
(lub administracyjnego) opartego na niekonstytucyjnym akcie prawnym. Należy tym
samym przyjąć, że po wznowieniu postępowania będzie się ono toczyć z pominięciem tych niekonstytucyjnych przepisów. W przeciwnym bowiem razie nieracjonalne
byłoby dopuszczenie do wznowienia postępowania, które miałoby się toczyć na podstawie niekonstytucyjnego aktu prawnego, chociaż przez pewien czas obowiązującego. Gdy natomiast chodzi o postępowanie sądowe, toczące się po stwierdzeniu
przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej przepisu, lecz dotyczące
roszczeń z okresu sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, to sąd
ani nie narusza kompetencji tego organu, ani nie wykracza poza swoje kompetencje,
gdy nie stosuje aktu normatywnego uznanego za sprzeczny z Konstytucją. Przeciwnie, działa niejako w poszanowaniu dla orzeczenia tego organu. Ponadto sąd rozstrzyga o roszczeniach z zakresu sprzed utraty mocy obowiązującej przepisu, będąc
zobowiązany, a zarazem uprawniony do zbadania zgodności przepisów, które powinien zastosować, z aktami wyższego rzędu. Jeżeli więc sąd nie zastosuje niekonstytucyjnych przepisów, to sytuacja będzie taka, jaka pojawia się przy wznowieniu
postępowania (por. uchwałę Sądu Najwyższego III ZP 30/00 ).
Tak więc stanowisko Sądu Najwyższego przyjmujące niestosowanie aktu
normatywnego, co do którego Trybunał Konstytucyjny stwierdził jego niekonstytucyjność, należy uznać za utrwalone w orzecznictwie sądowym.
Sąd Najwyższy rozpoznający niniejsze zażalenie po dacie ogłoszenia powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w myśl przedstawionego wyżej poglądu stwierdził, że odrzucenie skargi kasacyjnej przez Sąd Apelacyjny na podstawie art.
3986 § 2 k.p.c. z uwagi na brak spełniającego ustawowe kryteria uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (3984 § 1 pkt 3 k.p.c.) nastąpiło na
podstawie przepisów, które nie mogą mieć zastosowania z uwagi na stwierdzoną ich
niekonstytucyjność.
Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 15 § 1 k.p.c. w
związku z art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.