Supreme Court allows extraordinary review to correct retroactive social security law application violating trust protection.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court granted an extraordinary review to overturn a lower court's dismissal of a pensioner's claim for increased retirement benefits based on delayed work period registration. The applicant argued that the social security office and lower court incorrectly refused to count his pre-1977 agricultural work due to the late filing date, violating the principle of legal certainty. The court ruled that the lower court lacked authority to interpret the law and that denying the claim without proper evidence assessment breached the citizen's trust in state organs.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 13 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym; Art. 422 § 2 k.p.c.: The Supreme Court may grant extraordinary review to correct lower court decisions that violate the principle of legal certainty or fail to properly assess evidence, even after the statutory review period has expired.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 6 marca 1996 r.
II URN 61/95
Przepis art. 13 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym
(jednolity tekst : Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48 ze zm.), określający sposób wykonywania przez Sąd Najwyższy jego funkcji ustawowych nie ogranicza uprawnień sądów powszechnych do dokonywania wykładni przepisów prawa w
rozstrzyganych sprawach.
Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Maria
Tyszel (sprawozdawca),
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 marca 1996 r., sprawy z wniosku
Władysława P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. o wysokość emerytury, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich
od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie
z dnia 13 grudnia 1991 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Wnioskodawca Władysław P., pobierający od 1989 r. emeryturę z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek, przedłożył w organie rentowym w dniu 2 stycznia 1991 r. zaświadczenie Urzędu Miasta i Gminy R. z dnia 27
grudnia 1990 r. oraz zeznania świadków o jego pracy w gospodarstwie rolnym rodziców
i własnym w okresie od dnia 10 kwietnia 1945 r. do 15 kwietnia 1966 r. celem uzyskania
zwiększenia emerytury z tytułu stażu pracy.
Decyzją z dnia 18 kwietnia 1991 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy zaliczenia tej pracy, powołując się ogólnie na ustawę z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24), która z mocą od 1
stycznia 1991 r. wprowadziła zaliczanie okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego
lub pracy w gospodarstwie od ukończenia 16 roku życia, lecz przed 1 lipca 1977 r. tylko
przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych bez możliwości ich
zwiększenia z tytułu stażu pracy. Zdaniem organu rentowego zgłoszenie wniosku o
zaliczenie pracy w gospodarstwie rolnym dopiero w dniu 2 stycznia 1991 r. powoduje, iż
okres ten nie podlega zaliczeniu na wzrost emerytury z tytułu stażu pracy.
Od powyższej decyzji organu rentowego z dnia 18 kwietnia 1991 r. wnioskodawca odwołał się do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w
Rzeszowie, domagając się jej zmianyi. Wnioskodawca w odwołaniu podniósł, że jego
miejscowy urząd pocztowy nie przyjmował przesyłek w dniach 30 i 31 grudnia 1990 r.
Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie podtrzymał w całości [...] stanowisko
o braku podstaw do zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na spóźnione
zgłoszenie wniosku.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem
z dnia 13 grudnia 1991 r., [...] odwołanie wnioskodawcy oddalił.
Uzasadnienie wyroku nie zostało sporządzone, bowiem wnioskodawca nie
wystąpił z takim żądaniem, ani też nie wniósł od niego rewizji. W rewizji nadzwyczajnej
od tego wyroku Rzecznik Praw Obywatelskich wnosił o jego uchylenie i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym
naruszeniem prawa, w szczególności art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o
ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z
1989 r., Nr 24, poz. 133) i art. 3 § 2 i 233 § 1 k.p.c. oraz z naruszeniem interesu
Rzeczypospolitej Polskiej.
Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, sporządzonego na żądanie
Sądu Najwyższego w trybie art. 419 § 3 k.p.c., Sąd orzekający przyjął, że: "(...) w
sprawie tej ma zastosowanie przepis art. 131 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zwanej
dalej ustawą o z.e.p., w brzmieniu nadanym art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o
ubezpieczeniu społecznym rolników." Ponieważ przepis ten wszedł w życie z dniem 1
stycznia 1991 r., to zdaniem Sądu, skoro wnioskodawca zgłosił wniosek o doliczenie
mu do ubezpieczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym dopiero w dniu 2 stycznia
1991 r., jego odwołanie podlegało oddaleniu.
Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej,
że Sąd Wojewódzki błędnie przyjął, iż w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 131
ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników w brzmieniu
nadanym art. 93 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym
rolników (Dz. U. Nr 7, poz. 24), a nie przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia
1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.
U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm.), co miało wpływ na niekorzystne dla
wnioskodawcy rozstrzygnięcie o jego żądaniu.
Przepis art. 131 ustawy o z.e.p., wprowadzony ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r.
o ubezpieczeniu społecznym rolników, ograniczył możliwość doliczania do okresu
zatrudnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim po ukończeniu
16 roku życia, a przed dniem 1 lipca 1977 r. tylko do ustalenia prawa do emerytury lub
renty, co pogorszyło sytuację pracowników w stosunku do przepisów dotychczasowych,
zezwalających na uwzględnienie takiego okresu także na wzrost świadczenia z tytułu
stażu pracy.
Ogłoszenie wymienionej wyżej ustawy dopiero z dniem 26 stycznia 1991 r.,
mimo, że przepis art. 123 stanowił, o jej wejściu w życie z dniem 1 stycznia 1991 r.,
spowodowało, iż przepisy prawa obowiązującego - niekorzystne w stosunku do przepisów dotychczasowych - nie były znane aż do dnia ich ogłoszenia.
Osoby zainteresowane nie były więc zorientowane, że zgłoszenie wniosku
powinno nastąpić najpóźniej do dnia 31 grudnia 1990 r. Zgłoszenie wniosku o doliczenie pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od 1 stycznia 1991 r. do dnia 26 stycznia
1991 r. nie może jednak powodować ujemnych skutków dla świadczeniobiorców.
Zmiana obowiązujących przepisów prawa bez zachowania odpowiedniej vacatio legis i
z pominięciem reguły lex retro non agit prowadzi bowiem do utraty zaufania obywateli
do uchwalonych ustaw, a w konsekwencji nie służy realizacji zasady państwa prawnego.
O niedopuszczalności tworzenia prawa bez zachowania tych dwóch podstawowych reguł wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny (np. orzeczenie z
dnia 10 stycznia 1993 r. K.16/93, orzeczenie z dnia 14 grudnia 1993 r. K 8/93 , orzeczenie z 24 maja 1994 r. K 1/94).
Również Sąd Najwyższy, rozpoznając analogiczne sprawy uznał, że: "(...)
wnioski o doliczenie okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lub pracy w nim po
ukończeniu 16 lat, lecz przed dniem 1 lipca 1977 r., do okresu zatrudnienia w celu
uzyskania zwiększenia świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu zatrudnienia ponad
okres 20 lat, zgłoszone do dnia 26 stycznia 1991 r., podlegają rozpoznaniu na podstawie przepisów dotychczasowych." (wyrok z dnia 8 listopada 1994 r., sygn. akt II URN
41/94 - OSNAPiUS 1995 Nr 4 poz. 54). Podobne stanowisko zostało wyrażone
zarówno we wcześniejszym wyroku z dnia 6 stycznia 1994 r., sygn. akt II URN 57/93 OSNCP 1994 z. 10 poz. 194), jak i w wyroku z dnia 18 listopada 1994 r., sygn. akt II
URN 44/94 (OSNAPiUS 1995 Nr 6 poz. 80). W motywach tych wyroków Sąd Najwyższy
wyraża również pogląd, iż: "(...) zasada zaufania w stosunkach między obywatelem a
państwem przejawia się m.in. w takim stanowieniu prawa, by nie stawało się ono
swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie
naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć".
Skład orzekający w niniejszej sprawie, w całej rozciągłości podziela stanowisko
przyjęte w powołanych wyżej wyrokach. Słusznie też podniesiono w uzasadnieniu
rewizji nadzwyczajnej, że zachodzi potrzeba dokonania oceny przedłożonych przez
wnioskodawcę dowodów o jego zatrudnieniu w gospodarstwie rolnym, które pominięto z
uwagi na "spóźnione" - zdaniem Sądu orzekającego - zgłoszenie wniosku, a więc
wniosek rewizji nadzwyczajnej o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania jest uzasadniony.
Pozbawienie obywatela właściwej ochrony jego prawa do ustawowych świadczeń
w drodze prawidłowego rozstrzygnięcia o roszczeniu narusza również interes
Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ godzi zarówno w konstytucyjną sferę uprawnień
obywatelskich, jak również w zaufanie do organów Państwa, zwłaszcza do organów
wymiaru sprawiedliwości, uzasadniając uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej pomimo
wniesienia jej po upływie terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c.
Na marginesie sprawy Sąd Najwyższy zauważa, że stanowisko Sądu orzekającego, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż rozstrzygając sprawę nie był
"(...) upoważniony do wykładni sądowej prawa, bo jest to uprawnienie Sądu
Najwyższego", nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa. W
szczególności przepis art. 13 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym
(jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48 ze zm.), określający sposób wykonywania przez Sąd Najwyższy jego funkcji ustawowych w niczym nie ogranicza uprawnień
sądów powszechnych do dokonywania i stosowania, wykładni przepisów prawnych w
rozstrzyganych sprawach.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, z mocy powołanych przepisów oraz
art. 422 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji wyroku.