Supreme Court voids new social security law application due to retroactive effect before official publication date.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court voided the lower court's decision denying a pension increase based on a new social security law. The applicant argued that periods of work before July 1, 1977, should count toward his pension, but the lower courts applied the new law which had entered into force before its official publication. The court ruled that no legal provision can have negative effects before its official announcement, establishing that the new law could not apply retroactively to claims filed before its publication date.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 1 of the Constitution of the Republic of Poland; Art. 121 of the Social Security Act of December 20, 1990: In a rule of law state, no legal provision may produce negative consequences prior to its official publication, requiring the application of previous laws to claims filed before such date.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 8 listopada 1994 r.
II URN 41/94
W praworządnym państwie żaden przepis nie może wywoływać ujemnych
skutków przed dniem jego ogłoszenia. Dlatego wnioski o doliczenie okresu prowadzenia
gospodarstwa rolnego lub pracy w nim po ukończeniu 16 lat, lecz przed 1 lipca 1977 r.,
do okresu zatrudnienia w celu uzyskania zwiększenia świadczeń emerytalno-rentowych
z tytułu zatrudnienia, ponad okres 20 lat, zgłoszone do dnia 26 stycznia 1991 r.
podlegają rozpoznaniu na podstawie przepisów dotychczasowych. Data wejścia w życie
ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r.,
Nr 7, poz. 24) bowiem wyprzedziła jej datę ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.
Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz,
Stefania Szymańska (sprawozdawca),
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 1994 r. sprawy z wniosku
Mikołaja S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o dalszy wzrost
renty inwalidzkiej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Komisji Krajowej NSZZ "Solidarność"
w Gdańsku [...] od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 października 1991 r.,
[...]
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 16 maja 1991 r., [...] i przekazał
sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
Uzasadnienie
Mikołaj S., ur. 19 marca 1909 r., pobierający od 25 maja 1974 r. pracowniczą rentę
inwalidzką wraz z jej wzrostem z tytułu stażu pracy, zgłosił w dniu 4 stycznia 1991 r.
wniosek o doliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu 16 roku
życia, a przed 1 lipca 1977 r., tj. od 19 marca 1925 r. do 25 listopada 1935 r. oraz okresu
prowadzenia gospodarstwa od 26 listopada 1935 r. do 23 sierpnia 1968 r. i dalszego
podwyższenia wzrostu renty z tytułu stażu pracy.
Decyzją z 25 lutego 1991 r. ZUS I Oddział w W. załatwił powyższy wniosek
odmownie z tym uzasadnieniem, że wniosek nie może być uwzględniony, ponieważ został
zgłoszony po wejściu w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym
rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24 ze zm.), tj. po 31 grudnia 1990 r. Zgodnie zaś z art.
131 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin
(Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), wprowadzonym z mocy art. 93 ww. ustawy z dnia 20
grudnia 1990 r., okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim przed 1 lipca
1977 r., ale po ukończeniu 16 lat życia, podlegają doliczeniu do okresów zatrudnienia
wyłącznie przy ustalaniu prawa do emerytury. Z tych powodów przepis art. 17 ust. 2 ustawy
z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków
ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133) nie może mieć zastosowania,
ponieważ ustawa ta utraciła moc z dniem 1 stycznia 1991 r.
Wyrokiem z dnia 16 maja 1991 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie wnioskodawcy. Sąd stwierdził, iż wnioskodawca z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, jak też z tytułu prowadzenia
własnego gospodarstwa nie podlegał - w myśl obowiązujących wówczas przepisów -
ubezpieczeniu społecznemu, w związku z czym te okresy nie są okresami zatrudnienia, lub
zaliczalnymi w rozumieniu ustawy o z.e.p. - w dacie zgłoszenia wniosku, tj. w dniu 4
stycznia 1991 r. Wobec zaś tego, że wniosek o doliczenie tych okresów do okresu
zatrudnienia i podwyższenia z tego tytułu wzrostu renty inwalidzkiej został zgłoszony w dniu
4 stycznia 1991 r., a więc pod rządem art. 131 ustawy o z.e.p., decyzja organu rentowego jest
zgodna z prawem. W myśl bowiem tego przepisu okres prowadzenia gospodarstwa rolnego
lub pracy w nim przed 1 lipca 1977 r., ale po ukończeniu 16 lat, uwzględnia się tylko przy
ustalaniu prawa do emerytury lub renty. Przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982
r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, zezwalający
na uwzględnianie takich okresów także dla celu wzrostu emerytury lub renty z tytułu stażu
pracy, nie ma więc odnośnie wnioskodawcy zastosowania, gdyż utracił on moc z dniem 1
stycznia 1990 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie podzielił w pełni argumentację Sądu Wojewódzkiego,
w związku z czym wyrokiem z dnia 8 października 1991 r. oddalił rewizję powoda.
Od tego wyroku założył rewizję nadzwyczajną NSZZ "Solidarność" z wnioskiem o
uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia
16 maja 1991 r. i wydanie "wyroku ustalającego, iż okres pracy powoda w gospodarstwie
rolnym rodziców w okresie od 19 marca 1925 r. do 25 listopada 1935 r. i od 25 listopada
1935 r. do 23 sierpnia 1968 r. wlicza się do pracowniczego stażu pracy", lub o przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie. W rewizji
nadzwyczajnej zarzucono rażące naruszenie prawa, tj. art. 121 ww ustawy z dnia 20 grudnia
1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz.
342) oraz art. 1 Konstytucji RP - poprzez uchybienie zasadzie demokratycznego państwa
prawnego, oraz interesu Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Sądy obu instancji istotnie błędnie przyjęły,
iż w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 131 ustawy o z.e.p. w brzmieniu nadanym
artykułem 93 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, a nie
przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze
zm.), co miało wpływ na niekorzystne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie o jego żądaniu.
Zagadnienie występujące w niniejszej sprawie było już przedmiotem rozważania
Sądu Najwyższego w analogicznej sprawie, zakończonej wyrokiem z dnia 6 stycznia 1994 r.
- II URN 57/93 (OSNCP 1994 z. 10 poz. 194).W motywach tego wyroku Sąd Najwyższy
stwierdził, iż przepis art. 131 ustawy o z.e.p., wprowadzony z mocy art. 93 ustawy z dnia 20
grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, ograniczył możliwość doliczenia do
okresu zatrudnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim po
ukończeniu 16 lat, lecz przed 1 lipca 1977 r., tylko przy ustalaniu prawa do emerytury lub
renty, co pogorszyło sytuację pracowników w stosunku do przepisów dotychczasowych
zezwalających na uwzględnienie takiego okresu także przy obliczaniu zwiększenia świadczeń
emerytalno-rentowych z tytułu stażu pracy. Ogłoszenie ww. ustawy dopiero z dniem 26
stycznia 1991 r., mimo iż przepis art. 123 stanowi, że wchodzi ona w życie z dniem 1
stycznia 1991 r., doprowadziło do tego, że przepisy prawa obowiązującego - niekorzystne w
stosunku do przepisów dotychczasowych - nie były znane aż do dnia ich ogłoszenia. Osoby
zainteresowane nie były więc zorientowane, że zgłoszenie odpowiedniego wniosku może
przynieść pozytywny skutek tylko wtedy, gdy wniosek taki zostanie zgłoszony najpóźniej w
dniu 31 grudnia 1990 r. Jak zaś wyjaśnił już Sąd Najwyższy (wyrok: I PRN 34/91) zasada
zaufania w stosunkach między obywatelem a państwem wyraża się m.in. w takim
stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby
mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie
mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań. W praworządnym państwie
obywatel powinien być w stanie przewidzieć prawne rezultaty działań i zachowań, a także do
nich rozsądnie się przygotować. Dlatego w razie zmiany stanu prawnego powinien mieć
miejsce odpowiedni okres vacatio legis, tj. okres dostosowawczy, czego w przypadku tu
omawianym nie było.
Sąd Najwyższy dalej zauważył, że wnioskodawca (występujący w omawianej
sprawie), pod rządem przepisów dotychczasowych spełniał wymagania do wyższego wzrostu
emerytury z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym przed 1 lipca 1977 r., a jedynie nie miał
tego prawa ustanowionego w decyzji organu rentowego, gdyż nie wystąpił wcześniej z
wnioskiem o stwierdzenie tego prawa. W związku z powyższym należy podkreślić, że zasada
poszanowania praw słusznie nabytych jest jedną z fundamentalnych zasad demokratycznego
państwa (por. wyrok SN z 7 maja 1991 r. - I PRN 19/91). Przemawia za tym art. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażający zasadę demokratycznego państwa prawa,
które realizuje zasady sprawiedliwości społecznej. Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny
(por. orzeczenie z 28 maja 1986 r. - U 1/86, OTK z 1986 poz. 1), zasada niedziałania prawa
wstecz, chociaż nie została wyrażona w Konstytucji, stanowi podstawową zasadę porządku
prawnego. Znajduje ona swoje oparcie w takich wartościach, jak bezpieczeństwo prawne,
pewność obrotu prawnego oraz poszanowanie praw nabytych. Z tych też względów od
zasady nieretroakcji powinno się odstępować wyjątkowo i z bardzo ważnych powodów.
Pogląd ten w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jest utrwalony. Konsekwencją
takiego poglądu jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 2 marca 1993 r. (K. 9/92 OTK 1993 cz. I. poz. 6). W uzasadnieniu tego orzeczenia Trybunał wywiódł, iż nie
odmawiając ustawodawcy racji posługiwania się zasadą bezpośredniego działania nowego
prawa w określonych warunkach i w celu osiągnięcia stanu pożądanego przez ustawodawcę,
wyraża jednak pogląd, że przedmiotowa zasada ma istotną wadę z punktu widzenia wymagań
państwa prawnego. Jej stosowanie prowadzi bowiem do sytuacji zaskoczenia adresatów norm
prawa nową regulacją prawną, może bowiem radykalnie zmienić na niekorzyść ich
dotychczasowe sytuacje prawne. Może zatem w konsekwencji podważyć zaufanie obywateli
do prawa, jako elementu zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 1 Konstytucji RP),
a zatem pozostawać w sprzeczności z tą zasadą. W opinii Trybunału Konstytucyjnego sytuacja taka ma miejsce w szczególności wtedy, gdy bezpośrednie działanie nowej ustawy
godzi w słusznie nabyte prawa, chronione zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem
Trybunału na zasadzie art. 1 Konstytucji RP. Z tych względów zasada państwa prawnego
wymaga, by zmiana prawa dotychczas obowiązującego, która pociąga za sobą niekorzystne
skutki dla sytuacji prawnej podmiotów, dokonywana była zasadniczo z zastosowaniem
przepisów przejściowych, a co najmniej odpowiedniego vacatio legis (...). Ustawodawca
może z nich zrezygnować - decydując się na bezpośrednie (natychmiastowe) działanie
nowego prawa - jeżeli przemawia za tym interes publiczny, którego nie można wyważyć z
interesem jednostki. Konkludując Sąd Najwyższy stwierdził, iż mając na uwadze, że data
wejścia w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
wyprzedza datę jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, co nastąpiło dopiero z dniem 26 stycznia
1991 r., należy przyjąć, że wnioski o doliczenie okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego
lub pracy w nim po ukończeniu 16 lat, lecz przed 1 lipca 1977 r., do okresu zatrudnienia w
celu uzyskania zwiększenia świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu zatrudnienia ponad
okres 20 lat, zgłoszone do dnia 26 stycznia 1991 r., podlegają rozpoznaniu na podstawie
przepisów dotychczasowych. Dopiero bowiem z tą datą - teoretycznie - zaistniała możliwość
zapoznania się z ustawą.
Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela w całości przytoczone wyżej wywody
Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. W praworządnym państwie żaden przepis
prawa nie może bowiem wywoływać ujemnych skutków przed dniem jego oficjalnego
ogłoszenia. Zasadę tę należy zatem stosować także przy wykładni art. 121 ustawy z 20
grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, wg którego art. 131 stosuje się do
spraw wszczętych po wejściu w życie ustawy, zaś zasady dotychczasowe do spraw
wcześniejszych. Stosowanie art. 121 ściśle z jego brzmieniem doprowadziłoby do
pozbawienia słusznie nabytych praw dlatego, że ustawa ta weszła w życie przed dniem jej
ogłoszenia i nie zawiera odpowiedniego okresu vacatio legis.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu
Apelacyjnego i poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Warszawie i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania. W
sprawie brak jest bowiem ustaleń faktycznych co do okresu prowadzenia przez
wnioskodawcę gospodarstwa rolnego i pracy w nim przed 1 lipca 1977 r., ale po ukończeniu
16 lat, co jest konsekwencją błędnej wykładni art. 121 ww. ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.,
przyjętej przez Sądy obu instancji. Z tych względów należało orzec jak w sentencji na mocy
art. 422 § 2 k.p.c.
Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu
określonego w art. 421 § 2 k.p.c. zaskarżony wyrok bowiem narusza także interes
Rzeczypospolitej Polskiej. Pozbawienie pracownika świadczenia emerytalno-rentowego w
przysługującej mu wysokości na skutek błędnej wykładni prawa pozostaje w sprzeczności z
polityką socjalną naszego Państwa.