Family members cannot claim pension benefits for a deceased relative if the relative never applied for them.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by Kazimierz W. against the Social Insurance Institution's refusal of family pension and war death compensation. The applicant argued that his mother, who died in 1953, was entitled to a 'non-realized' pension due to her inability to apply during the post-war period. The court held that family members cannot claim benefits for a deceased relative if the relative never filed a claim, regardless of the reason for the omission. Consequently, the court ruled that the applicant had no right to the requested benefits or compensation.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin; Niezgłoszenie wniosku o świadczenie wyklucza zastosowanie przepisów o świadczeniach dla rodziny zmarłego, niezależnie od przyczyn braku zgłoszenia.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 23 kwietnia 1997 r.
II UKN 77/97
Jeżeli uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych nie zgłosił wniosku o ich
przyznanie, to członkowie rodziny pozostałej po jego śmierci nie mogą - bez względu na
przyczynę braku takiego wniosku - domagać się wypłacenia im świadczeń należnych
uprawnionemu.
Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman
Kuczyński, Teresa Romer.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 1997 r. sprawy z wniosku
Kazimierza W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Biuru Rent Zagranicznych
w W. o rentę rodzinną i odszkodowanie, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu
Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 6 listopada 1996
r. [...]
1) o d d a l i ł kasację;
2) z a s ą d z i ł od Skarbu Państwa-Sądu Apelacyjnego w Warszawie na rzecz
adwokat Grażyny H. kwotę 10 zł (słownie zł: dziesięć) z tytułu nie opłaconej pomocy
prawnej, udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Biuro Rent Zagranicznych decyzją z dnia 13
grudnia 1995 r. odmówił wnioskodawcy Kazimierzowi W., urodzonemu 15 stycznia 1926 r.,
renty rodzinnej po przyrodnim bracie Wacławie R., urodzonym 26 października 1915 r.,
który służąc w 301 Dywizjonie Bombowym w Hemswell, zginął podczas lotu bojowego u
wybrzeży brytyjskich w dniu 22 stycznia 1942 r. Organ rentowy powiadomił też
wnioskodawcę, że przepisy polskiego prawa nie przewidują odszkodowań z tytułu śmierci w
czasie działań wojennych. Również brytyjskie Ministerstwo Obrony - za pośrednictwem
Komitetu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Londynie - odmówiło wnioskodawcy
odszkodowania za śmierć przyrodniego brata.
W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się jej zmiany i zasądzenia
"niezrealizowanej renty dla matki Marianny W., bądź odszkodowania z tytułu
niezrealizowanej renty". W uzasadnieniu tego odwołania wnioskodawca twierdził, że matka,
która zmarła w 1953 r., nie wiedziała o możliwości otrzymania renty rodzinnej po synu
Wacławie R. Ciężar utrzymania i pielęgnowania matki po wojnie spoczywał więc wyłącznie
na wnioskodawcy. Ze swej pracy w gospodarstwie rolnym spłacał też wnioskodawca długi, w
jakie matka jeszcze przed wojną popadła w związku z kształceniem brata w seminarium
nauczycielskim.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z
dnia 2 lipca 1996 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawcy w przedmiocie przyznania renty
rodzinnej oraz odrzucił wniosek o odszkodowanie. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd
Wojewódzki wskazał, że matka wnioskodawcy nie występowała o rentę rodzinną, więc nie
może być mowy o niezrealizowanej rencie dla niej bądź o odszkodowaniu z tytułu
niezrealizowanej renty. Z tego też względu Sąd odrzucił wniosek o odszkodowanie na mocy
art. 199 § 1 pkt 1 KPC. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca nie ma też prawa do
renty rodzinnej i odszkodowania, których domagał się dla siebie na rozprawie w dniu 2 lipca
1996 r. Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych
oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 38 ze zm.) nie przewiduje
bowiem między innymi dla dzieci, wnuków i rodzeństwa poległych żołnierzy żadnych
świadczeń odszkodowawczych, tylko rentę rodzinną, jeżeli spełniają oni warunki do
uzyskania takiej renty na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W
świetle art. 38 ust. 1 pkt 2 tej ustawy do renty rodzinnej uprawnione są przyjęte na
wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci,
również w ramach rodziny zastępczej. Wnioskodawca był jednak na utrzymaniu rodziców, a
nie przyrodniego brata. W tym ostatnim zresztą przypadku ewentualne prawo do renty
rodzinnej już by wygasło, gdyż zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. trwa ono do
ukończenia przez uprawnionego nauki w szkole, nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat życia.
Apelację wnioskodawcy od powyższego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny-Sąd
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 6 listopada 1996 r. [...]. W
motywach tego wyroku Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia wyroku
pierwszoinstancyjnego, że wnioskodawca nie spełnia warunków do renty rodzinnej po
przyrodnim bracie. Sąd Apelacyjny nadmienił też, że skoro matka wnioskodawcy do swej
śmierci w 1953 r. nie zgłosiła wniosku o rentę rodzinną po poległym synu Wacławie R., to niezależnie od możliwości pozytywnego rozpatrzenia takiego wniosku - nie wchodzi w grę
domaganie się od organu rentowego przez syna Kazimierza W. świadczeń potencjalnie
należnych matce do momentu jej zgonu. Nie zezwalały zresztą na to przepisy obowiązujące
przed dniem 1 stycznia 1983 r. Natomiast przepis art. 104 ustawy o z.e.p. dotyczy jedynie
wniosków określonych tą ustawą i "w żadnym przypadku nie mógłby mieć zastosowania w
niniejszej sprawie".
Sąd Apelacyjny zgodził się też z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że przepisy
ustawy z dnia 29 maja 1974 r. nie przewidują żadnych odszkodowań z tytułu śmierci
żołnierza poległego w działaniach wojennych. Sąd Apelacyjny podkreślił, że dotyczy to
również odszkodowań z tytułu ponoszenia przez członków rodziny kosztów wykształcenia
żołnierza, jak też ciężaru spłacania wynikających stąd długów. Z akt sprawy wynika zresztą,
że z odmową przyznania odszkodowania za śmierć przyrodniego brata spotkał się
wnioskodawca także ze strony władz brytyjskich. W tym więc zakresie Sąd pierwszej
instancji mógł - zdaniem Sądu Apelacyjnego - odrzucić odwołanie wnioskodawcy na
zasadzie art. 199 § 1 pkt 1 KPC.
Kasację od powyższego wyroku "w części dotyczącej odrzucenia pozwu o
odszkodowanie" wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając naruszenie przepisów
postępowania, a mianowicie art. 199 § 1 pkt 1 KPC, polegające na przyjęciu
niedopuszczalności drogi sądowej dla roszczeń odszkodowawczych Kazimierza W. z tytułu
śmierci jego przyrodniego brata, chociaż możliwość taką przewiduje art. 419 KC w związku
z art. XLIX przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, przez co zainteresowany został
pozbawiony możliwości obrony swych praw. Na tej podstawie wnosząca kasację domagała
się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części oraz zasądzenia kosztów
sporządzenia kasacji z urzędu w kwocie 300 zł. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrażono
pogląd, że pismo procesowe wnioskodawcy, oznaczone jako "Wniosek o niezrealizowaną
rentę bądź odszkodowanie z tytułu niezrealizowanej renty", trzeba było zgodnie z art. 130 § 1
KPC traktować jako żądanie przyznania renty rodzinnej bądź "innego stosownego
odszkodowania" od Skarbu Państwa za śmierć brata, oficera Wojska Polskiego, który poległ
w 1942 r. Takie odszkodowanie nie jest przewidziane w przepisach prawa pracy lub prawa
ubezpieczeń społecznych i może być dochodzone jedynie w postępowaniu zwykłym na zasadach ogólnych, tzn. w oparciu o art. 419 KC w związku z art. XLIX przepisów wprowadzających Kodeks cywilny. Wacław R. jako oficer Wojska Polskiego wypełniał bowiem
rozkazy osób będących funkcjonariuszami państwowymi i jego śmierć jest bezpośrednio
związana z działaniami tych funkcjonariuszy, co było z kolei przyczyną szkody odniesionej
przez wnioskodawcę, obarczonego ciężarem utrzymania rodziny oraz spłaty zadłużenia na
koszty kształcenia brata.
W takiej sytuacji Sąd Apelacyjny na mocy art. 191 KPC był niewłaściwy do rozpoznania sprawy o odszkodowanie i powinien ją - zdaniem wnoszącej kasację - przekazać w
trybie art. 200 § 1 KPC - sądowi właściwemu, a ponadto na podstawie art. 5 KPC udzielić
wnioskodawcy stosownych pouczeń. Tymczasem Sąd Apelacyjny nie podjął tych czynności i
bez precyzyjnego wyjaśnienia przyczyn zastosowania art. 199 § 1 pkt 1 KPC, a więc z
równoczesnym naruszeniem art. 328 § 2 KPC o konieczności wskazania prawnej podstawy
wyroku, przyjął niedopuszczalność drogi sądowej dla takiego roszczenia
odszkodowawczego, czym pozbawił wnioskodawcę możliwości obrony jego praw.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu. Wbrew twierdzeniom zawartym w
uzasadnieniu skargi nie sposób bowiem przyjąć, że przedmiotem odrzucenia w
rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym, jak też oddalenia w tej części apelacji przez Sąd
drugiej instancji, było żądanie od Skarbu Państwa na podstawie art. 419 KC w związku z art.
XLIX przepisów wprowadzających Kodeks cywilny naprawienia szkody poniesionej przez
wnioskodawcę w związku ze śmiercią jego przyrodniego brata, który jako polski oficer
lotnictwa poległ w 1942 r. podczas lotu bojowego u wybrzeży brytyjskich. Koncepcja takiego
roszczenia została po raz pierwszy przedstawiona w skardze kasacyjnej. Wspomniane
roszczenie nie było więc rozpoznawane przez Sądy orzekające w niniejszej sprawie i nie
może też być przedmiotem postępowania kasacyjnego.
Treść żądania wnioskodawcy odtwarzana z jego pism kierowanych najpierw do
organu rentowego, a następnie do Sądów obu instancji rysuje się zresztą wysoce niejasno. W
decyzji z dnia 13 grudnia 1995 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy przyznania renty
rodzinnej, a w uzasadnieniu tej decyzji stwierdził, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982
r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) "nie
przewidują przyznawania odszkodowań lub rent z tytułu śmierci w czasie działań wojennych
przyrodniego brata wnioskodawcy". W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca zarzucił
jedynie, że jest ona krzywdząca, ale na rozprawie w dniu 2 lipca 1996 r. złożył ponadto
pismo procesowe, zatytułowane "Wniosek o niezrealizowaną rentę bądź o odszkodowanie z
tytułu niezrealizowanej renty dla matki Marianny W.". W świetle wspomnianej decyzji, jak
też cytowanego "wniosku" można było - niezależnie od nasuwających się wątpliwości i po
bezskutecznej próbie ich wyjaśnienia - uznać, że zainteresowanemu chodziło o "własną"
rentę rodzinną lub o odszkodowanie z powodu niezawionionego jej niezrealizowania,
względnie o odszkodowanie z tytułu renty rodzinnej należnej matce i niezrealizowanej przez
nią z obiektywnych przyczyn.
Takie odczytanie treści drugiego z żądań wnioskodawcy uzasadnia w szczególności
przepis art. 104 ustawy o z.e.p., stanowiący w ust. 1, że w razie śmierci osoby zgłaszającej
wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca
się małżonkowi i dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie
ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi nie prowadziła wspólnego gospodarstwa
domowego oraz innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których
utrzymaniu pozostawała ta osoba. Powołany przepis obowiązuje jednak dopiero od dnia 1
stycznia 1983 r., a poza tym w niniejszej sprawie jest bezsporne, że matka wnioskodawcy nie
występowała nigdy o rentę rodzinną po poległym w 1942 r. synu Wacławie. Niezgłoszenie
wniosku o świadczenie wyklucza zaś zastosowanie art. 104 ustawy bez względu na
przyczynę takiego zachowania osoby uprawnionej.
Odwołanie od decyzji organu rentowego w części odmawiającej przyznania tak
pojętego "odszkodowania za niezrealizowanie renty rodzinnej przez matkę wnioskodawcy"
powinno być wszakże oddalone, a nie odrzucone z powołaniem się na przepis art. 199 § 1 pkt
1 KPC. Podstawa odróżnienia części oddalającej oraz odrzucającej odwołanie wnioskodawcy
nie została zresztą bliżej wyjaśniona w motywach wyroku Sądu Wojewódzkiego, ani też w
uzasadnieniu orzeczenia Sądu Apelacyjnego. Te uchybienia procesowe nie miały jednak
istotnego wpływu na wynik sprawy, która została rozstrzygnięta zgodnie z przepisami prawa
materialnego.
Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC orzekł
jak w sentencji.