Supreme Court dismissed early retirement claim where employment was deemed fictitious to bypass social insurance exclusions.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed Danuta B.'s cassation appeal against the Social Insurance Fund's refusal of early retirement. The lower court found her employment with her brother fictitious, intended solely to circumvent the statutory exclusion of family members from social insurance coverage. The court upheld this decision because the appellant failed to challenge the factual findings or the legal application of the relevant provisions during the cassation proceedings.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych; Art. 393 § 12 k.p.c.: The court may dismiss an early retirement claim if the employment period is excluded due to family relations, and the employment contract is deemed fictitious to bypass such exclusions.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 8 lipca 1999 r.
II UKN 39/99
Osoba zatrudniona w okolicznościach, o których mowa w art. 4 ust. 2 pkt
4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń
społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) nie podlega
ubezpieczeniu społecznemu pracowników.
Przewodniczący: SSN Maria Tyszel, Sędziowie: SN Stefania Szymańska, SA
Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 1999 r. sprawy z wniosku Danuty B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 12 listopada 1998 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 3 lutego 1998 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w
O.W. odmówił przyznania wnioskodawczyni Danucie B. prawa do wcześniejszej
emerytury wobec niespełnienia warunku rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.
Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni od tej decyzji Sąd WojewódzkiSąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu wyrokiem z dnia 4 maja 1998 r. [...]
zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do wcześniejszej
emerytury od dnia 1 grudnia 1997 r. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni spełnia warunki
określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 25 marca 1997 r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwalnianych z pracy
z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz.U. Nr 29, poz. 159). Legitymuje się ona
okresem zatrudnienia przekraczającym 35 lat. Umowa o pracę zawarta w dniu 1
września 1997 r. z jej bratem Janem J. została rozwiązana z dniem 30 listopada
1997 r. z przyczyn dotyczących pracodawcy. Wnioskodawczyni była zatrudniona w
pełnym wymiarze czasu pracy jako pomoc domowa z wynagrodzeniem miesięcznym
450 zł. Brat wnioskodawczyni prowadził gospodarstwo rolne o powierzchni 11,31 ha.
Po zakończeniu zbiorów dokonał bilansu, z którego wynikało, że osiągnął niższe od
spodziewanych zbiory. Rozwiązanie umowy o pracę z wnioskodawczynią nastąpiło z
przyczyn ekonomicznych.
Od tego wyroku wniósł apelację Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w
O.W. podnosząc zarzut, że wyrok zapadł z naruszeniem art. 4 ust.1 pkt 4 ustawy z
dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.).
Wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi [...] zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Sąd
Apelacyjny uznał za słuszny zarzut naruszenia powołanego w apelacji przepisu
ustalając, że w okresie od 1 września 1997 r. do 30 listopada 1997 r. wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Powołany przepis
wyłącza z ubezpieczenia społecznego pracowników między innymi rodzeństwo
osoby prowadzącej na własny lub wspólny rachunek zakład pracy, zatrudnione w
takim zakładzie i pozostające z taką osobą we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wnioskodawczyni pozostawała we wspólnym gospodarstwie domowym z bratem
prowadzącym gospodarstwo rolne i spełniała warunki do ubezpieczenia na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z
1991 r. Nr 4, poz. 24) jako domownik rolnika. Ponadto wnioskodawczyni nie mogła
wykonywać pracy za wynagrodzeniem określonym w umowie o pracę – 450 zł miesięcznie w sytuacji, gdy brat jej określił dochodowość roczną gospodarstwa rolnego
na 5.000 zł. Okoliczności te wskazują, że umowa o pracę była umową pozorną, mającą na celu uzyskanie przez wnioskodawczynię prawa do wcześniejszej emerytury.
Wnioskodawczyni ma bowiem wymagany dla kobiet okres zatrudnienia wynoszący
35 lat i potrzebne jej było ustalenie, że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Tego ostatniego warunku wnioskodawczyni nie
spełnia nawet przy przyjęciu, że pozostawała z bratem w stosunku pracy. Rozwiązanie z nią umowy o pracę nie nastąpiło z przyczyn ekonomicznych, gdyż w dacie zawarcia umowy o pracę brat jej znał wysokość spodziewanych i uzyskanych plonów
zbóż i ziemniaków.
Wyrok ten zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni wskazując jako podstawę ka-
sacji naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 4
ust.1 pkt 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). Zdaniem
wnioskodawczyni nie istnieją określone w tym przepisie podstawy do wyłączenia jej z
ubezpieczenia ponieważ nie mieszkała stale w gospodarstwie rolnym brata lecz pracowała przez 5 dni w tygodniu. Pracodawca zapewniał jej w tym okresie mieszkanie i
utrzymanie, co jest przyjęte w przypadku zatrudniania pracowników w gospodarstwie
rolnym. W związku z tymi zarzutami wnioskodawczyni wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przepis prawa materialnego, którego naruszenie stanowi podstawę kasacji,
został przytoczony błędnie, ponieważ art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r.
o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989
r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) nie zawiera punktów. Uznając to za omyłkę pisarską, stanowiącą powtórzenie tego samego błędu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,
należało przyjąć, że zarzut dotyczy niewłaściwego zastosowania art. 4 ust. 2 pkt 4 tej
ustawy. Kasacja oparta na podstawie naruszenia tego przepisu nie może być
uwzględniona, gdyż przepis ten, chociaż został powołany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie stanowił podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
Przepis art. 4 ust. 1 omawianej ustawy reguluje ogólną zasadę stanowiącą, że
ubezpieczeniu społecznemu podlegają wszyscy pracownicy. Wyjątki od tej zasady
określone są w poszczególnych punktach art. 4 ust. 2, który to przepis wymienia krąg
osób nie podlegających ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Zgodnie z uregulowaniem zawartym w punkcie 4 do tego kręgu osób należy rodzeństwo osoby
prowadzącej na własny lub wspólny rachunek zakład pracy, zatrudnione w takim zakładzie i pozostające z taką osobą we wspólnym gospodarstwie domowym. Określając osoby wyłączone z ubezpieczenia przepis używa terminu „osoby zatrudnione”.
Zarówno to określenie, jak i regulacja całego przepisu, dotycząca pracowników,
wskazuje, że przepis nie wyklucza zawarcia ważnej umowy o pracę w okolicznościach w nim opisanych, ze wszystkimi konsekwencjami określonymi w przepisach
prawa pracy. Osoba zatrudniona w takich okolicznościach może być pracownikiem w
rozumieniu art. 2 Kodeksu pracy, natomiast nie podlega ubezpieczeniu społecznemu
pracowników. Ma to taki skutek, że okres zatrudnienia w omawianych okolicznościach nie jest okresem składkowym w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17
października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i
rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). Przepis ten
stanowi, że przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń uwzględnia się jako okres
składkowy, okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne jest związany z obowiązkiem ubezpieczenia, co oznacza, że w przypadku niespełnienia warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym, opłacanie składek na to ubezpieczenie nie wywołuje żadnych
skutków prawnych.
Konsekwencją zastosowania w odniesieniu do wnioskodawczyni przepisu art.
4 ust. 2 pkt 4 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych byłoby
przyjęcie, że w okresie od 1 września 1997 r. do 30 listopada 1997 r. była ona pracownikiem nie podlegającym ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Jako pracownik byłaby także wyłączona z ubezpieczenia społecznego rolników na podstawie
ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity
tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25), gdyż przepis art.6 pkt 2 lit. c tej ustawy nie
uznaje za domownika osoby spełniającej wprawdzie wszystkie warunki tego przepisu, lecz związanej z rolnikiem stosunkiem pracy. Wnioskodawczyni nie podlegałaby
zatem w tym okresie żadnemu ubezpieczeniu i okres ten nie mógłby zostać wliczony
do ogólnego okresu zatrudnienia wymaganego do przyznania wcześniejszej emerytury na podstawie przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 marca 1997
r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz.U. Nr 29, poz. 159).
Podstawą nieuwzględnienia żądania przyznania wcześniejszej emerytury byłoby
niespełnienie warunku posiadania wymaganego okresu zatrudnienia, gdyby po odjęciu okresu wyłączenia z ubezpieczenia łączny okres zatrudnienia wnioskodawczyni
okazał się krótszy niż 35 lat. Tylko taki skutek miałoby zastosowanie art. 4 ust. 2 pkt
4 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych.
Jednakże Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawczyni spełniła warunek posiadania wymaganego okresu zatrudnienia, wskazał natomiast alternatywnie dwie podstawy prawne nieuwzględnienia żądania wnioskodawczyni. Obie wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy nie pozostają w związku z uregulowaniem
zawartym w art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń spo-
łecznych.
Określone powołanym rozporządzeniem prawo do wcześniejszej emerytury
przysługuje tylko pracownikom. Wnioskodawczyni nie może być uznana za pracownika, gdyż nie została z nią zawarta ważna umowa o pracę. Ustalając, że brat wnioskodawczyni ze względu na niskie dochody nie miał wystarczających środków na zatrudnienie pracownika, Sąd Apelacyjny uznał, że umowa o pracę zawarta z wnioskodawczynią była umową pozorną. Nie miała ona na celu nawiązania stosunku pracy,
lecz umożliwienie wnioskodawczyni skorzystania z prawa do wcześniejszej emerytury. Te ustalenia faktyczne i ich ocena nie mogą być skutecznie kwestionowane w kasacji w sytuacji, gdy nie został podniesiony zarzut, że zostały dokonane z naruszeniem przepisów postępowania. Jako alternatywną podstawę uznania żądania wnioskodawczyni za nieuzasadnione, przy przyjęciu, że umowa o pracę była ważna, Sąd
Apelacyjny wskazał niespełnienie określonego w powołanym rozporządzeniu warunku rozwiązania umowy o pracę z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 i 2 i art. 10 ust.
1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie
niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). W okresie od nawiązania
stosunku pracy do jego rozwiązania sytuacja ekonomiczna pracodawcy nie uległa
zmianie, zatem o rozwiązaniu umowy o pracę nie zadecydowały przyczyny ekonomiczne. Także w zakresie tych ustaleń nie podniesiono w kasacji zarzutu naruszenia
przepisów postępowania. Kasacja nie zarzuca również naruszenia przepisu § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 marca 1997 r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz.U. Nr 29, poz. 159), a ten właśnie przepis był podstawą
prawną rozstrzygnięcia.
Kasacja okazała się pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tych przyczyn Sąd Najwyższy na zasadzie art. 39312 KPC orzekł jak w sentencji wyroku.