Supreme Court dismissed pension claim for teacher in political orgs, ruling retroactive application of law is invalid.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by Czesław B. against the Social Insurance Institution's refusal of his teacher's pension. The applicant argued that the right to pension should be assessed based on the law at the time of his application, while the court found that the legal status at the time of employment termination was decisive. Consequently, the court held that the statutory provisions did not grant pension rights to teachers working in political organizations, leading to the rejection of the claim.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela; Art. 95 Karty Nauczyciela; The right to a teacher's pension must be evaluated according to the legal status existing at the date of termination of employment, not at the date of the application.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 8 lutego 2000 r.
II UKN 376/99
Nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26
stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz.
357 ze zm.) powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego w dacie złożenia wniosku.
Przewodniczący SSN Roman Kuczyński , Sędziowie SN: Krystyna
Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2000 r. sprawy z powództwa
Czesława B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o
emeryturę nauczycielską, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 maja 1999 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 13 grudnia
1996 r. odmówił Czesławowi B. prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1
ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela po ustaleniu, że zamiast 30 lat
okresów zatrudnienia, wnioskodawca udowodnił jedynie 27 lat, 11 miesięcy i 16 dni,
a także zamiast wymaganych 20 lat pracy w szczególnym charakterze - udowodnił
jedynie 5 lat i 2 miesiące. Organ rentowy nie zaliczył wnioskodawcy do okresu jego
zatrudnienia: 1) pracy w gospodarstwie rolnym dziadka od 2 października 1961 r. do
31 sierpnia 1964 r.; 2) pracy w Zarządzie Wojewódzkim ZSMP w B. od 1 września
1969 r. do 31 grudnia 1976 r.; 3) pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1
stycznia 1977 r. do 28 lutego 1987 r. jako pracy wykonywanej w szczególnym charakterze, gdyż nie wymagała ona kwalifikacji pedagogicznych.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 8 października 1997 r. zmienił częściowo wymienioną decyzję, gdyż zali-
czył wnioskodawcy na poczet jego uprawnień emerytalnych okres pracy w gospodarstwie dziadka od 2 października 1961 r. do 31 sierpnia 1964 r., jednak odmówił
mu przyznania wcześniejszej emerytury. Co do pozostałych spornych okresów Sąd
Wojewódzki uznał bowiem, że praca wnioskodawcy w ruchu młodzieżowym w latach
1969-87, mimo wykonywania jej w okresie urlopu udzielonego przez ówczesnego
pracodawcę, tj. Wydział Oświaty Prezydium PRN w Z., nie miała charakteru pracy
pedagogicznej.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku, rozpoznając apelację wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 17 grudnia 1997 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części odmawiającej zaliczenia wnioskodawcy do okresu zatrudnienia jego pracy w latach 196987 w organizacjach młodzieżowych oraz polecił wyjaśnić, czy praca ta wymagała
kwalifikacji pedagogicznych i czy była wykonywana w wymiarze nie niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć.
Sąd Wojewódzki, rozpoznając ponownie sprawę ustalił, że od 1 września 1969
r. do 28 lutego 1987 r. wnioskodawca był oddelegowany ze Szkoły Przysposobienia
Rolniczego w O., w której pracował jako nauczyciel, do pracy w ruchu młodzieżowym
i w organizacjach politycznych, pełniąc tam funkcję przewodniczącego Zarządu Powiatowego ZMW w Z. oraz sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR i starszego inspektora Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Od dnia 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca
pełnił funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR w I., z którą było związane
prowadzenie zajęć dydaktyczno-szkoleniowych w formie wykładów i seminariów.
Następnie pracował w Komitecie Wojewódzkim PZPR jako sekretarz i jednocześnie
starszy inspektor do spraw szkolnictwa rolniczego ponadpodstawowego. W latach
1981-86 prowadził zajęcia szkoleniowe – kursy w Jednostce Wojsk Ochrony Pogranicza w B. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, praca wnioskodawcy miała charakter
pracy pedagogicznej i wymagała kwalifikacji pedagogicznych, o czym przekonują nie
tylko zeznania świadków, ale także dokumenty w postaci świadectwa pracy i zaświadczenia Rady Wojewódzkiej Socjaldemokracji RP w B. z dnia 10 grudnia 1989 r.,
stwierdzającego, że do pełnienia z wyboru między innymi funkcji przewodniczącego
Zarządu Powiatowego ZMW i I sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR wymagane
były kwalifikacje pedagogiczne. Również Biuro Prawne Ministerstwa Edukacji Narodowej wyraziło pogląd, że okresy pracy wykonywanej przez nauczyciela w organizacjach politycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych,
przypadające przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie
oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), która zmieniła przepisy ustawy Karta Nauczyciela,
powinny być uwzględnione także po wejściu w życie tych zmian.
Na podstawie powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca przepracował w zawodzie nauczyciela 21 lat 6 miesięcy i 3 dni oraz udokumentował ponad 30 lat zatrudnienia, a zważywszy, że od 1 sierpnia 1990 r. do 5
października 1992 r. pracował w Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich
w Białymstoku na stanowisku wychowawcy, zaś stosunek pracy rozwiązał się na
mocy porozumienia stron z inicjatywy wnioskodawcy, należało stwierdzić, że spełniał
warunki uprawniające go do przyznania wcześniejszej emerytury.
Od powyższego wyroku złożyła apelację strona pozwana, kwestionując w niej
jedynie zaliczenie do okresu pracy wnioskodawcy okresu od 1 stycznia 1977 r. do 28
lutego 1987 r.
Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 5 maja 1999 r. zmienił w ten
sposób zaskarżony wyrok, że nie zaliczył wnioskodawcy Czesławowi B. do stażu
pracy nauczycielskiej okresu pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR od 1 stycznia
1977 r. do 28 lutego 1987 r. i oddalił jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych-Oddziału w B. z dnia 13 grudnia 1996 r. w zakresie przyznania emerytury.
Sąd drugiej instancji uznał, że wnioskodawca nie spełnia warunku posiadania
20 lat zatrudnienia w charakterze nauczyciela. Jego prawo do emerytury należy oceniać w dacie złożenia wniosku, tj. według stanu prawnego obowiązującego dnia 30
października 1996 r. W tym czasie ustawa Karta Nauczyciela nie przewidywała już
możliwości zaliczenia do okresu pracy pedagogicznej pracy w organizacjach politycznych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych, gdyż ustawą
z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty został skreślony w art. 1 ust. 7 Karty
Nauczyciela wyraz „politycznych”. Ponadto nowe brzmienie otrzymał art. 95 Karty
Nauczyciela, przewidujący między innymi uprawnienia emerytalne z Karty Nauczyciela dla nauczycieli mianowanych zatrudnionych poza szkołami i placówkami
oświatowo-wychowawczymi, opiekuńczo-wychowawczymi i innymi wymienionymi w
art. 1 pkt 1-5 tej Karty. Zmiana art. 95 polegała na skreśleniu dwukrotnie użytego w
tym przepisie wyrażenia „politycznych i”, co oznacza, że nauczycielom, którzy
przeszli do pracy w organizacjach politycznych nie przysługują uprawnienia do emerytury nauczycielskiej. Zatem wnioskodawcy nie mogła być przyznana emerytura
nauczycielska z powodu braku wymaganych 20 lat pracy pedagogicznej.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego powód złożył kasację opartą na podstawie
przewidzianej w art. 3931 pkt 2 KPC. Zarzucił w niej naruszenie prawa materialnego,
polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 88 ust. 1 Karty
Nauczyciela, które doprowadziły do ustalenia, iż wnioskodawca nie posiada 20 lat
pracy w szczególnym charakterze i wskutek tego nie spełnił warunku uzyskania tzw.
emerytury nauczycielskiej.
Zdaniem skarżącego, wykładnia przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o
systemie oświaty, zmieniających art. 1 ust. 7 i art. 95 Karty Nauczyciela, narusza rażąco zasadę ochrony praw słusznie nabytych. Zmiana wymienionych przepisów nastąpiła bowiem w 1991 r., natomiast okresem spornym w sprawie jest okres od 1977 r.
do 1987 r. Zatem dopiero od wejścia w życie omawianej nowelizacji można by przyjąć, że z uprawnień emerytalnych przewidzianych w Karcie Nauczyciela nie mogą
skorzystać osoby jeszcze zatrudnione lub podejmujące pracę w organizacjach politycznych. Gdyby w 1991 r. intencją ustawodawcy było niezaliczenie nauczycielom
okresu pracy w organizacjach politycznych, to niewątpliwie dałby temu wyraz w przepisach przejściowych lub wprost w art. 2 Karty Nauczyciela zawierającym wyłączenia
podmiotowe w stosowaniu ustawy. Skarżący powołał się również na stanowiska zajęte w jego sprawie przez Ministra Edukacji Narodowej, Departament Emerytur i Rent
ZUS i Kuratorium Oświaty w B. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zaliczenie
okresu jego pracy w Komitecie Wojewódzkim PZPR w B. od 1 stycznia 1977 r. do 28
lutego 1987 r. jako pracy w szczególnym charakterze i przyznanie mu prawa do emerytury nauczycielskiej albo o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem na jego rzecz w każdym
przypadku kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Pozwany organ rentowy pozostawił rozstrzygnięcie sprawy uznaniu Sądu
Najwyższego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja nie mogła być uwzględniona, gdyż - wbrew poglądowi skarżącego zaskarżony wyrok nie naruszył art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta
Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.).
Według tego przepisu nauczyciele mający trzydziestoleni okres zatrudnienia, w tym
20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół,
placówek i zakładów specjalnych – dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym
20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym,
mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy – przejść na emeryturę. Jak
z przytoczonej treści wynika, warunkiem nabycia uprawnienia do emerytury przewidzianej w Karcie Nauczyciela jest posiadanie statusu nauczyciela oraz wymaganego
okresu zatrudnienia, który w wypadku wnioskodawcy powinien wynosić nie mniej niż
30 lat tzw. ogólnego zatrudnienia, w tym nie mniej niż 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej lub pracy na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w
jednostkach organizacyjnych określonych w tej Karcie. Wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie mu emerytury nauczycielskiej dnia 30 października 1996 r., podając
w nim, że jego zatrudnienie rozpoczęło się od pracy w gospodarstwie rolnym dnia 2
października 1961 r., a skończyło się dnia 5 października 1992 r. pracą w Zakładzie
Poprawczym w B. w charakterze wychowawcy. Z ustaleń w sprawie wynika, że okres
pracy w gospodarstwie rolnym został wnioskodawcy zaliczony do okresu zatrudnienia wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 8 października 1997 r. [...] w wymiarze 2 lat 10 miesięcy i 29 dni.
Tym samym, łącznie z okresami uznanymi przez pozwany organ rentowy, wynoszącymi 27 lat 11 miesięcy o 16 dni, wnioskodawca posiada 30 lat 10 miesięcy i 15 dni
zatrudnienia, czyli spełnił część wymagań przewidzianych w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, tj. warunek trzydziestoletniego okresu zatrudnienia. Nie można jednak
uznać, że spełnił on także dalszą część wymagań dotyczących zatrudnienia, to znaczy warunek wykonywania pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu omawianej ustawy.
Z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wynika, że nauczyciele spełniający wskazane wyżej warunki mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść
na emeryturę. Jak nietrudno dostrzec, ustawodawca przyjął, że sam trzydziestoletni
(lub dwudziestopięcioletni) okres zatrudnienia w sytuacjach opisanych w tym przepisie daje tylko nauczycielowi możliwość przejścia na emeryturę. Skorzystanie jednak
z tej możliwości wymaga – według art. 88 ust. 1 ustawy – złożenia przez nauczyciela
wniosku o rozwiązanie stosunku pracy. Wniosek taki złożył skarżący dnia 5 października 1992 r. i w tej dacie uległ też rozwiązaniu jego stosunek pracy. Natomiast
wniosek o przyznanie emerytury na podstawie Karty Nauczyciela złożył dnia 30 października 1996 r. Zarówno według Sądu drugiej instancji, jak i samego skarżącego,
jego prawo do emerytury powinno być oceniane według stanu prawnego istniejącego
w dacie złożenia wniosku, z tym wszakże zastrzeżeniem, że powinny być respektowane jego prawa słusznie nabyte dotyczące okresu 1977-87. W związku z tym przed
oceną kasacji konieczne jest zwrócenie uwagi na następujące kwestie.
Przed dniem 25 października 1991 r., tj. przed zmianą art. 1 ust. 7 i art. 95
Karty Nauczyciela, wprowadzonej ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie
oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425), przepisom ustawy – Karta Nauczyciela podlegali z
mocy jej art. 1 między innymi nauczyciele zatrudnieni w organach administracji państwowej na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie
ustalonym ustawą (pkt 6) oraz nauczyciele zatrudnieni w organizacjach społecznych i
politycznych oraz związkach zawodowych, także na stanowiskach wymagających
kwalifikacji pedagogicznych, i także w zakresie ustalonym ustawą (pkt 7). Stosownie
do art. 95 Karty Nauczyciela, nauczycielom mianowanym, przechodzącym do pracy
w organach administracji państwowej lub w organizacjach politycznych i społecznych
oraz w związkach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicznych, przysługiwały między innymi uprawnienia emerytalne wynikające z art. 88
ustawy. Zatem w stanie prawnym obowiązującym przed 25 października 1991 r.
skarżący mógłby nabyć uprawnienia emerytalne na podstawie przepisów art. 86-91,
gdyby był nauczycielem mianowanym i gdyby przed tym dniem posiadał trzydziestoletni okres zatrudnienia (w ogóle) oraz mieszczący się w tym okresie dwudziestoletni
okres zatrudnienia – wówczas I kategorii, obecnie – wykonywania pracy w szczególnym charakterze. Tymczasem do wskazanej daty skarżący legitymował się zatrudnieniem wynoszącym ogółem 29 lat 7 miesięcy i 22 dni, w którym praca w organizacjach politycznych wynosiła 19 lat 5 miesięcy i 28 dni. Poza tym ani z dokonanych
ustaleń, ani z materiału znajdującego się w sprawie nie wynika, że wnioskodawca był
nauczycielem mianowanym. Należy zatem stwierdzić, że przed zmianą art. 1 pkt 7 i
art. 95 Karty Nauczyciela wnioskodawca nie mógł nabyć uprawnień do emerytury
przewidzianej w tej ustawie.
Z punktu widzenia prawa do spornego świadczenia sytuacja skarżącego nie
stała się korzystniejsza po nowelizacji Karty Nauczyciela dokonanej ustawą z dnia 7
września 1991 r. o systemie oświaty (o której była już wzmianka we wcześniejszej
części uzasadnienia). W art. 1 pkt 7 oraz w art. 95 tej Karty zostały bowiem skreślone
wyrazy "politycznych", co oznacza po pierwsze, że od tej pory nie podlegają ustawie
nauczyciele zatrudnieni w organizacjach politycznych oraz po wtóre, że nauczycielom tym nie przysługują uprawnienia wynikające z art. 86-91 ustawy. Należy jedno-
cześnie zauważyć, że zostało zachowane zdanie 2 art. 95 Karty Nauczyciela, według
którego uprawnienia przewidziane w zdaniu 1 – a więc również uprawnienie do emerytury nauczycielskiej – przysługują, także nauczycielom, którzy przeszli do pracy w
organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w związkach zawodowych na stanowiska wymagające kwalifikacji pedagogicznych przed
dniem wejścia w życie ustawy. Tego rodzaju regulacja upoważnia do wniosku, że
intencją ustawodawcy wyrażoną w zmienionych przepisach Karty Nauczyciela było
zachowanie uprawnień w granicach określonych w art. 95 zdanie 1 tej Karty tylko
przez tych nauczycieli mianowanych, którzy – bez względu na czas – przeszli do
pracy w organach administracji państwowej lub w organizacjach społecznych oraz w
związkach zawodowych, z pominięciem nauczycieli zatrudnionych w organizacjach
politycznych. Tak więc w dniu rozwiązania stosunku pracy (tj. 5 października 1992 r.)
skarżący nie mógł nabyć prawa do emerytury nauczycielskiej, gdyż nie pozwalał na
to istniejący w owej dacie stan prawny.
Również negatywnie należy ocenić możliwość nabycia przez skarżącego
prawa do emerytury nauczycielskiej na podstawie przepisów obowiązujących w dniu
złożenia wniosku o emeryturę (tj. 30 października 1996 r.). Na mocy ustawy z dnia
14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 87, poz. 398)
został wprawdzie skreślony art. 95, lecz jego treść, gdy chodzi o nauczycieli mianowanych, przechodzących do pracy w organizacji społecznej lub do związku zawodowego, została zamieszczona w art. 91a ust. 2 Karty Nauczyciela, natomiast unormowanie dotyczące nauczycieli mianowanych, przechodzących do pracy do urzędu
organu administracji państwowej lub do jednostki organizacyjnej powołanej przez ten
organ, znalazło się w art. 91a ust. 1 tej Karty. W dalszym ciągu jednak ustawodawca
utrzymał wyłączenie możliwości nabycia prawa do emerytury (i innych świadczeń
przewidzianych dla nauczycieli w sytuacjach określonych w art. 91a)· przez
nauczycieli mianowanych przechodzących do pracy w organizacjach politycznych.
Tak samo przepis art.1 Karty Nauczyciela, ustalając zakres podmiotowy ustawy, nie
objął nim nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych, natomiast wyraźnie wymienił, że podlegają ustawie nauczyciele zatrudnieni w urzędach organów
administracji państwowej oraz w jednostkach organizacyjnych powołanych przez te
organy, a także zatrudnieni w organizacjach społecznych oraz w związkach zawodowych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie
ustalonym ustawą.
Jak z przedstawionej analizy stanu prawnego dotyczącego nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych wynika, przed dniem 25 października 1991 r.
nauczyciele ci mogli nabyć uprawnienia do emerytury nauczycielskiej pod warunkiem, że byli nauczycielami mianowanymi, natomiast po tej dacie możliwość taka
została w ogóle wyłączona. Wbrew więc stanowisku skarżącego przedstawionemu w
kasacji, zaskarżony wyrok nie naruszył przepisu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela.
Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji (art. 39312 KPC).