Social Security Court denies disability pension increase certificates for work in special conditions due to lack of statutory basis.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed Stanisław Ł.'s appeal seeking free acquisition of compensation certificates for lost pension increases. The applicant argued that his long-term work as an industrial kiln mason in special conditions entitled him to a pension increase under specific regulations, which he claimed was lost and thus required compensation. The court ruled that the applicant never legally acquired the right to the increased pension because the relevant statutory provisions had lost their force or were never applicable to his specific injury-based pension. Consequently, the court held that without the underlying right to the increased benefit, the applicant could not claim compensation for its hypothetical loss under the relevant compensation statute.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych; ustawa z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej: Persons entitled to disability pensions for work-related accidents or occupational diseases do not acquire the right to compensation certificates for lost increases from work in special conditions if they never legally possessed the right to such increases.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 17 grudnia 1999 r.
II UKN 276/99
Osoby uprawnione do rent inwalidzkich na podstawie ustawy z dnia 12
czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie nabyły prawa
do ich wzrostu z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub
szczególnym charakterze, w związku z czym nie mogą uzyskać rekompensaty
ich utraty z mocy art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (Dz.U. Nr 30, poz. 164 ze zm.).
Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Beata Gudowska
(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku
Stanisława Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o
nieodpłatne nabycie świadectw rekompensacyjnych, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 stycznia 1999 r. [...]
z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.
Uzasadnienie
W odwołaniu od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. z
dnia 13 października 1997 r. Stanisław Ł. domagał się przyznania prawa do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych jako osoba, która utraciła wzrost
renty inwalidzkiej za pracę w szczególnych warunkach. Sąd Wojewódzki, wyrokiem z
dnia 16 stycznia 1998 r. odwołanie oddalił przyjmując, że wnioskodawca przed dniem
15 listopada 1991 r. nie pobierał świadczenia zwiększonego o wzrost przewidziany w
art. 54 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z § 16 i nast. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-
cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze
(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), zwanego dalej “rozporządzeniem”. Sąd stwierdził, że
wnioskodawca w takim przypadku nie może nabyć nieodpłatnie świadectw rekompensacyjnych, przysługujących tylko osobom, które - w rozumieniu art. 3 ust. 2
ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania
płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i
rent (Dz.U. Nr 30, poz. 164) - wzrost świadczeń utraciły.
Apelację od wyroku Sądu Wojewódzkiego złożył wnioskodawca, zarzucając
sprzeczne z prawem pominięcie go wśród osób uprawnionych do nabycia świadectw
rekompensacyjnych i na tej podstawie wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku. Wskazywał, że pracował jako murarz pieców przemysłowych i wieloletnia praca w szczególnych warunkach wywołała chorobę zawodową, z tytułu której pobierał rentę inwalidzką.
Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 28 stycznia 1999 r., zmieniając zaskarżony
wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, przyznał wnioskodawcy prawo
do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych. Poczynił ustalenie, że
wnioskodawca wykonywał prace wymienione w dziale IX, poz. 10 wykazu A (przekwalifikowane następnie do działu III, poz. 15 i działu I, poz. 15 wykazu B) załącznika
Nr 1 do rozporządzenia przez okres 19 lat, a od 15 maja1981 r., z mocy ustawy z
dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), zwanej “ustawą
wypadkową”, uzyskał prawo do renty inwalidzkiej z tytułu choroby zawodowej.
Wobec tych bezspornych faktów Sąd przyjął, że choć wnioskodawca nie miał
ustalonego prawa do omawianego wzrostu, co oczywiście wynika z decyzji przyznającej mu rentę, to jednak nabył - w świetle regulacji obowiązujących przed dniem 15
listopada 1991 r. - ekspektatywę świadczeń w wysokości uwzględniającej ich wzrost.
Jeżeli zaś po dniu 15 listopada 1991 r. ekspektatywy tej nie może zrealizować, to jest
osobą, która świadczenie takie utraciła, objętą hipotezą art. 3 ust. 2 powołanej na
wstępie ustawy z dnia 6 marca 1997 r.
Kasacja wniesiona przez Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K.
została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego - cytowanego przepisu
art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. przez stwierdzenie, że przepis ten znajduje zastosowanie także wobec osób, które nie uzyskały prawa do omawianych
wzrostów z mocy tych decyzji, a w konsekwencji przez odmowę przyznania decyzjom
rentowym charakteru prawotwórczego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sformułowanie przepisu art. 79 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zwanej “ustawą o
z.e.p.”, wskazuje, że prawo do świadczeń powstaje z dniem spełnienia wszystkich
warunków, jakie ustawa stawia do nabycia tego prawa. Wynika stąd zatem, że prawa
i obowiązki ubezpieczonych wywodzą się z norm prawa ubezpieczeń społecznych i
powstają ex lege. Decyzje organu rentowego ustalają jedynie nabycie prawa do
świadczeń, czyli potwierdzają spełnienie warunków, z którymi ustawa wiąże prawo
do świadczeń, a więc mają charakter deklaratywny. Od powstania prawa do świadczeń ustawodawca odróżnia możliwość korzystania z niego, stanowiąc w art. 99
ustawy o z.e.p., że wypłata świadczeń następuje, poczynając od dnia powstania do
nich prawa, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub
wydano decyzję z urzędu. Oznacza to, że nie samo prawo, ale tylko jego realizacja
wymaga wystąpienia z wnioskiem o ustalenie świadczeń i uzyskania deklaratywnej
decyzji właściwego organu, konkretyzującej ich wymiar i otwierającej możliwość ich
wypłaty (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 1995 r., II URN 34/95,
OSNAPUS 1996/6, poz. 88, z dnia 7 czerwca 1995 r., II URN 56/94, OSNAPUS
1995/24, poz.302 i z dnia 10 czerwca 1997 r., II UKN 176/97, OSNAPUS 1998/9,
poz. 278).
Należy więc uznać tezę stanowiącą tenor kasacji za błędną, trzeba natomiast
w pełni zaaprobować pogląd Sądu Apelacyjnego, że o nabyciu prawa do spornych
wzrostów świadczeń można mówić jednakowo w odniesieniu do osób, które uzyskały
decyzje organu rentowego obejmujące takie zwiększenie świadczeń i pobierały je,
oraz tych, które przed dniem 15 listopada 1991 r. nie wystąpiły o przyznanie prawa
do świadczeń i nie uzyskały decyzji uprawniającej do takiego wzrostu, lecz gdyby o
nie wystąpiły, zostałyby im przyznane i byłyby - w świetle wówczas obowiązujących
przepisów - wypłacane.
Kasacja jest jednak uzasadniona, gdyż wskazany w niej przepis art. 3 ust. 2
ustawy z dnia 6 marca 1997 r. został przez Sąd drugiej instancji wyłożony błędnie.
Przepis ten wprawdzie nie uzależnia nieodpłatnego przyznania świadectw rekom-
pensacyjnych od uprzedniego pobierania wzrostu świadczeń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1999 r., II UKN 27/99), ale, odnosząc się do “osób będących
przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami lub rencistami uprawnionymi do wzrostów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze”, stawia warunek posiadania uprawnienia do wzrostu.
Sąd Apelacyjny pominął, że sporne wzrosty świadczeń przysługiwały z mocy
przepisów ustawy o z.e.p., w szczególności jej art.54 ust.1 pkt 4, w związku z przepisami cytowanego na wstępie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.,
określającymi rodzaje zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym
charakterze oraz warunki, na podstawie których mógł być przyznany wzrost emerytury lub renty w wysokości 10 lub 15 % podstawy jej wymiaru. Ustawodawca odmiennie w stosunku do świadczeń emerytalno-rentowych przewidzianych przez przepisy o
zaopatrzeniu emerytalnym pracowników uregulował wysokość renty wypadkowej,
przewidując jako jedyne jej zwiększenie dodatki rodzinne oraz dodatek pielęgnacyjny
na zasadach i w wysokości określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin (art. 22 ust. 1 ustawy wypadkowej). Osoby, które przed
wejściem w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji pobierały
rentę na podstawie ustawy wypadkowej, nie mogły nabyć prawa do wzrostu z mocy
ustawy o z.e.p., także w jej w ówczesnym brzmieniu, co zresztą znalazło indywidualny wyraz w decyzji organu rentowego z dnia 22 maja 1987 r., odmawiającej wnioskodawcy przyznania wzrostu świadczeń. Mimo wieloletniego zatrudnienia w szczególnych warunkach nie doszło do spełnienia przesłanek nabycia prawa do wzrostu
świadczeń, albowiem wzrost świadczenia nie jest samodzielnym przedmiotem
prawa, lecz ma charakter akcesoryjny i przysługuje jako element świadczenia głównego. Warunki do jego powstania ziszczają się tylko łącznie z prawem do świadczenia podstawowego.
Zaistniała więc sytuacja, w której osoba żądająca nieodpłatnego przyznania
świadectw rekompensacyjnych nie tylko formalnie nie nabyła, ale w ogóle nie mogła
nabyć prawa do świadczeń podwyższonych o wzrost z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Co więcej, sytuacja tych osób,
po wejściu w życie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji
emerytur i rent, kiedy jej przepisy znalazły zastosowanie do świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, nie zmieniła się, albowiem równolegle
zniesione zostało generalnie prawo do wzrostu świadczeń. Przepisy art. 21 ust. 4
ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7
lutego 1983 r. w brzmieniu ustalonym przez § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów
z dnia 21 maja 1996 r. zmieniającego rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego
pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 63, poz. 292) takich już wzrostów nie przewidują. Nie obowiązuje też
podstawa prawna dla tego świadczenia - art. 54 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, który utracił moc w świetle art. 45 ust. 1 ustawy o
rewaloryzacji emerytur i rent, jako sprzeczny z jej postanowieniami.
Nie doszło także do utraty wzrostu świadczeń z dniem 15 listopada 1991 r.,
skoro w świetle prawa obowiązującego przed tą datą nie istniała możliwość jego nabycia przy rencie z tytułu choroby zawodowej. Reasumując, należy zatem stwierdzić,
że osoby uprawnione do rent inwalidzkich z tytułu wypadku przy pracy lub choroby
zawodowej, które nie mogły uzyskać i nie uzyskały prawa do ich wzrostu z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w
związku z czym nie nabywają także prawa do rekompensaty ich utraty na podstawie
art. 3 ust. 2 powoływanej wyżej ustawy z dnia 6 marca 1997 r.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 393 15
KPC).