Supreme Court dismissed lawyer's social security claim, ruling legal practice is employment not business activity.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the cassation appeal filed by a lawyer against a social security office decision. The court held that practicing law in an individual office before January 1, 1999, constituted employment rather than business activity under specific social security laws. Consequently, the lawyer remained subject to the employee branch of social insurance and was not entitled to the business activity classification.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 24 ust. 1 Prawa o adwokaturze; art. 2 ust. 1 ustawy o działalności gospodarczej: The provision of legal assistance by a lawyer in an individual office prior to January 1, 1999, is legally characterized as employment, not business activity, for the purposes of social security benefits.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Wyrok z dnia 3 grudnia 1999 r.
II UKN 240/99
Wykonywanie przez adwokata zawodu w kancelarii indywidualnej przed
dniem 1 stycznia 1999 r. nie powodowało zmiany - z punktu widzenia prawa do
świadczenia z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin - charakteru jego działalności traktowanej jako zatrudnienie (art. 24 ust. 1 ustawy z dnia
26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), na działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o
działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).
Przewodniczący: SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Jadwiga SkibińskaAdamowicz (sprawozdawca), Maria Tyszel.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku
Zygmunta C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 listopada 1998 r. [...]
o d d a l i ł kasację.
Uzasadnienie
Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 27 maja 1998 r. oddalił odwołanie Zygmunta C. od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Z. z
dnia 27 lutego 1998 r., stwierdzającej, że wnioskodawca podlega pracowniczemu
ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 stycznia 1998 r.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że od 1 stycznia 1997 r. wnioskodawca pobiera
wcześniejszą emeryturę na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25
marca 1997 r. w sprawie zasad wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwolnionych z pracy „z przyczyn dotyczących pracowników” w związku z
likwidacją Zespołu Adwokackiego [...] w G. W dniu 12 grudnia 1997 r. wnioskodawca
uzyskał zaświadczenie o wpisie indywidualnej praktyki adwokackiej do ewidencji
działalności gospodarczej. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, prowadzenie tej praktyki
nie może być utożsamiane z prowadzeniem działalności gospodarczej w rozumieniu
§ 41, § 43 oraz § 30 – 40 rozporządzenia Rady Ministrów „z 29.01.1994 r. w sprawie
wysokości składek na ubezpieczenie społeczne Dz.U. Nr 68, poz. 330 z 1993r. i
zm.”, gdyż po zmianie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124) w brzmieniu nadanym „art. 1 ustawy z 22.05.1993 r.
(Dz.U. Nr 75, poz. 471)” zawód adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej
zarówno osobom fizycznym, jak i podmiotom gospodarczym, zatem adwokat prowadzący indywidualną kancelarię adwokacką, ma uprawnienia emerytalne pracownicze
i podlega pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu.
Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 5 listopada 1998 r. oddalił
apelację wnioskodawcy, gdyż uznał, że Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepisów prawa materialnego przyjmując, że indywidualne świadczenie pomocy prawnej
w ramach kancelarii adwokackiej nie jest prowadzeniem działalności gospodarczej.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowisko Sądu Wojewódzkiego ma swoje oparcie w
przepisach: §§ 30 – 40, 41 i 43 rozporządzenia w sprawie wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, art. 4 ust. 1, art. 24 i art. 37 Prawa o adwokaturze oraz art. 27 ust. 3 i art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982r. o zaopatrzeniu
emerytalnym pracowników i ich rodzin. Chybione natomiast jest powoływanie się
wnioskodawcy na przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst:
Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). Sąd drugiej instancji odwołał się również do
orzecznictwa Sądu Najwyższego, według którego adwokaci podlegają pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia
1992 r., II UZP 16/91 i wyrok z dnia 13 czerwca 1997 r., II UKN 200/97).
W kasacji od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił błędną wykładnię i
niewłaściwe zastosowanie następujących przepisów prawa materialnego:
1. art. 4 ust. 1, art. 24 i art. 37 Prawa o adwokaturze oraz art. 60 ustawy z dnia 14
grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin wskutek niesłusznego przyjęcia, że na podstawie tych przepisów podlega on „jako pracownik
związany umową o pracę obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu”, chociaż
jest emerytem prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką;
2. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U.
Nr 41, poz. 324) przez przyjęcie, że indywidualne świadczenie pomocy prawnej w ramach kancelarii adwokackiej nie może być utożsamiane z prowadzeniem działalności gospodarczej;
3. art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polegające na utrzymywaniu i aprobowaniu rażącej nierówności podmiotów prawnych w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia i wyrażające się w równym traktowaniu adwokatów emerytów
i adwokatów nie będących emerytami oraz w uprzywilejowanym traktowaniu innych
podmiotów świadczących usługi zaliczone do działalności gospodarczej, np. notariuszy prowadzących indywidualne kancelarie notarialne.
Przytaczając powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku
oraz wyroku Sąd Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 27 maja 1998 r. i orzeczenie,
że jako emeryt, prowadzący działalność gospodarczą we własnej indywidualnej kancelarii adwokackiej, nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu.
Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia kasacji z następujących
przyczyn:
Istota zagadnienia w sprawie sprowadza się do kwestii, czy wnioskodawca,
który jako emeryt prowadzi indywidualną kancelarię adwokacką, podlegał obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 1998 r., tj.
przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887). Zagadnienie to wymagało oceny na
podstawie przepisów wskazanych w orzeczeniach Sądów obu instancji, z czym
wnioskodawca się zgodził. Różnica w stanowiskach Sądów i skarżącego wynika natomiast z interpretacji przepisów, a ponadto – zdaniem skarżącego – Sądy pominęły
konstytucyjną zasadę równości przewidzianą w art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Z art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) wynika, że adwokatom wykonującym pracę w zespołach adwokackich oraz pozostałym po nich członkom rodzin
przysługują świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie. Powyższą treść otrzymał wskazany przepis na podstawie ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o
zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 36, poz. 206)
od dnia 1 stycznia 1990 r. Według art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo
o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.) adwokaci - członkowie zespołów i
członkowie ich rodzin mają na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu
ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz
z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin, przy
czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zespołach traktuje
się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie - jako wynagrodzenie z tytułu
zatrudnienia. Z mocy art. 37 tej ustawy z wymienionych uprawnień korzystają także
adwokaci wykonujący zawód w kancelarii adwokackiej oraz w spółkach, o których
mowa w art. 4 a ust. 1 Prawa o adwokaturze, gdyż art. 37 stanowi, że w odniesieniu
do tych adwokatów stosuje się odpowiednio przepisy Działu II pod nazwą: „Wykonywanie zawodu adwokata”.
Skoro więc z regulacji zawartej w wymienionych przepisach, wspartej normą
art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. określającą zakres podmiotowy ustawy
wynika, że adwokaci – zarówno członkowie zespołów adwokackich, jak i wykonujący
zawód indywidualnie (w kancelariach) lub w spółkach wymienionych w art. 4a ust. 1
ustawy – korzystają ze świadczeń należnych pracownikom, to konsekwencją tego
unormowania jest obciążenie ich obowiązkiem płacenia składek na ubezpieczenie
społeczne w ramach systemu pracowniczego. Nie ma podstaw w przepisach dotyczących sytuacji prawnej adwokatów ani też uzasadnienia w zasadach słuszności
żądanie, by z punktu widzenia uprawnień traktować adwokatów prowadzących kancelarię indywidualnie jako pracowników, natomiast z punktu widzenia obowiązku
opłacania składek – jako osoby prowadzące działalność gospodarczą. W związku z
tym, jeżeli adwokat będący emerytem, wykonuje zawód indywidualnie, to tym samym
podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, przy czym jest to ubezpieczenie w
systemie pracowniczym, którego konsekwencją jest obowiązek opłacania składek na
pracownicze ubezpieczenie społeczne. Składka na ubezpieczenie społeczne obciąża
bowiem wynagrodzenie każdego pracownika, w tym także mającego uprawnienia
emerytalne. W tej kwestii warto odwołać się do utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przyjmującego, że także adwokat wykonujący zawód w kancelarii ma na
równi z pracownikami prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego, w związku z
czym obciąża go obowiązek świadczeń wzajemnych w postaci składek, również w
ramach systemu pracowniczego (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia
1992 r., II UZP 16/91, OSNCP 1992 r. z. 5, poz. 66, wyrok z dnia 6 grudnia 1996 r., II
UKN 23/96, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 241, wyrok z dnia 3 października 1997 r., II
UKN 284/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 573, wyrok z dnia 20 października 1998 r.,
II UKN 156/99 – dotąd nieopublikowany).
Z tych powodów Sąd Najwyższy nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 60 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz art. 24 i art. 37
ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.).
Nie można również podzielić stanowiska skarżącego, że w wyniku zaskarżonego wyroku doszło do naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze oraz
art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr
41, poz. 324 ze zm.). Wprawdzie z art. 4 Prawa o adwokaturze wynika, że zawód
adwokata polega na świadczeniu pomocy prawnej, w szczególności na udzielaniu
porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów
prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami, a więc ma charakter
usługowy, to jednak z mocy art. 24 Prawa o adwokaturze oraz art. 2 i art. 60 ustawy
o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin owa działalność usługowa – w
zakresie prawa do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek choroby, macierzyństwa i ubezpieczenia rodzinnego oraz z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin – została potraktowana jako zatrudnienie, a
otrzymywane wynagrodzenie – jako wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Oznacza
to, że z woli ustawodawcy świadczenie pomocy prawnej przez adwokata nie jest – w
zakresie istotnym dla rozpoznawanej sprawy – typem działalności gospodarczej w
rozumieniu art. 2 ustawy o działalności gospodarczej.
Nie jest wreszcie słuszny zarzut, że zaskarżony wyrok naruszył art. 2 i art. 32
ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wskutek jakoby tego, że „utrzymał i zaaprobował rażącą nierówność podmiotów prawnych”. Przede wszystkim skarżący wyszedł z błędnego założenia, że adwokaci wykonują działalność usługową w ramach
działalności gospodarczej, w związku z czym wniosek o nierównym ich traktowaniu
wyprowadził z porównania ich z innymi podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą na własny rachunek. Tymczasem dla zasadności tezy przedstawionej w
kasacji niezbędne byłoby wykazanie, że adwokaci będący emerytami są nierówno
traktowani w ramach swojej grupy zawodowej. Poza tym w art. 32 ust. 1 zdanie 1
Konstytucji stanowiącym, że wszyscy są równi wobec prawa, nie można upatrywać
równości wobec każdego bliżej nieokreślonego prawa, lecz wobec prawa, które ma
zastosowanie do podmiotów będących w jednakowej sytuacji prawnej.
Z przedstawionych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy uznał, że kasacja jest bezzasadna, wobec czego na podstawie art. 39312 KPC orzekł o jej oddaleniu. Jednocześnie Sąd Najwyższy uznaje za właściwe zwrócenie uwagi na to, że w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego znajdują się poważne niedokładności w cytowaniu
tytułów aktów prawnych, dat ich wydania i opublikowania, które uszły uwagi Sądu
Apelacyjnego. Zostały one ujęte w cudzysłowach we wstępnej części uzasadnienia.
Co więcej, Sąd Apelacyjny, oceniając wyrok Sądu Wojewódzkiego stwierdził, że Sąd
ten wyjaśnił sprawę „indywidualnego świadczenia pomocy prawnej w ramach kancelarii adwokackiej...zgodnie z cytowanymi... przepisami ustaw”. Uchybienie to nie
miało jednak wpływu na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego.