Supreme Court partially allowed compensation claim for wrongful imprisonment by remanding salary calculation to lower court.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court partially overturned the appellate court's decision regarding compensation for wrongful imprisonment, remanding the case for a new trial. The lower courts had arbitrarily capped the claimant's potential savings at 100 zł monthly based on a fixed 800 zł salary, ignoring the passage of time and inflation. The Supreme Court rejected this rigid approach as arbitrary and ordered the lower court to re-evaluate the claimant's actual savings capacity considering historical wage conditions.
Regesto Legislator
Generato dall'IAUstawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego; The Supreme Court held that calculating compensation for wrongful imprisonment requires a flexible assessment of the victim's actual savings potential over the duration of detention, rejecting arbitrary fixed caps that ignore wage progression and economic conditions.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt II KKN 50/98
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 stycznia 2001 r.
Sąd Najwyższy - Izba Karna na rozprawie w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia SN Tomasz Grzegorczyk (spr.)
Sędziowie: SN
Halina Gordon-Krakowska
SN Przemysław Kalinowski
Protokolant: Danuta Bratkrajc
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Bogumiły Drozdowskiej
po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2001 r.
sprawy z wniosku W. M. i G. B. o odszkodowanie i zadośćuczynienie za
niesłuszne skazanie M. M., dochodzone w trybie ustawy z dnia 23 lutego 1991
r. (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.)
z powodu kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawczyń w części
dotyczącej odszkodowania
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…)
z dnia 27 sierpnia 1997 r., sygn. II AKz (…)
utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Wojewódzkiego w (…)
z dnia 9 czerwca 1997 r., sygn. IV Ka (…)
- uchyla zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego oraz
utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu Wojewódzkiego w
(…) w części dotyczącej odszkodowania i przekazuje sprawę w
tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu
w Ł.;
- nakazuje zwrócić W. M. i G. B. po 500 (pięćset) złotych każdej
z tytułu uiszczonych opłat od kasacji.
UZASADNIENIE
II KKN 50/98
UZASADNIENIE
Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z 20 marca 1997r. (VI Ko (…)
„Un”) stwierdził - na podstawie art.1 ust.1 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu
za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność
na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 z
późn.zm.) - nieważność wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Ł. z 6 maja
1952 r. (SR 38/52), wobec represjonowanego M. M.. W oparciu o ów
unieważniony wyrok M. M. był pozbawiony wolności od 25 listopada 1950r. do
19 kwietnia 1955r.; zmarł on następnie 29 listopada 1990r.
Z uwagi na śmierć represjonowanego jego żona W. M. i córka G. B.
wystąpiły w trybie art. 8 ust.1 zd. II w/w ustawy z 1991 r. o odszkodowanie i
zadośćuczynienie, domagając się ostatecznie kwoty 34 400 zł. tytułem
zadośćuczynienia oraz odszkodowania w kwotach: 1465 zł. za dostarczane do
więzienia paczki
żywnościowe i
zł. za utracone zarobki.
Postanowieniem z 9 czerwca 1997r. Sąd Wojewódzki w Ł. (IV Ko (…))
zasądził na rzecz wnioskodawczyń kwotę 34 000 zł. tytułem zadośćuczynienia
oraz 6625 zł. tytułem odszkodowania, w tym 1325 zł jako koszt dostarczanych
represjonowanemu paczek żywnościowych oraz 5300 zł. z racji utraconych
korzyści z tytułu zarobków, przyjmując że represjonowany nie mógł zarobić
więcej niż 800 zł. miesięcznie i zaoszczędzić nie więcej niż 100 zł na miesiąc,
co przy 53 miesiącach pozbawienia wolności dało kwotę 5300 zł
odszkodowania. W zażaleniu od tego postanowienia podniesiono zarzut obrazy
art.8 ust.1 ustawy z 1991 r. przez niesłuszną redukcję należnego
odszkodowania,
domagając
się
zasądzenia
kwoty
równej
zarobkom
represjonowanego za cały okres go pozbawienia wolności. Po jego rozpoznaniu
Sad Apelacyjny w (…), postanowieniem z 9 sierpnia 1997r. (II AKz (…)),
utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie podnosząc, że w orzecznictwie
sądowym utrwalił się już pogląd, iż przy ustalaniu odszkodowania w oparciu o
ustawę z 1993r. nie bierze się pod uwagę całego zarobku represjonowanego ale
jedynie tę jego część, która nie zostałaby skonsumowana prze niego i jego
rodzinę, a wielkość owej kwoty została prawidłowo ustalona przez sąd meriti.
W kasacji wywiedzionej od tego postanowienia, wniesionej tylko w
części dotyczącej odszkodowania, skarżący zarzucił obrazę art. 8 ust.1 w/w
ustawy z 1991 r. oraz przepisów prawa procesowego, a to art. 2 § 1 pkt 2, art. 3
§ 1 i 3 oraz art. 4 § 1 i art. 357 k.p.k. z 1969 r. przez przyjęcie iż pojęcie szkody
na gruncie „ustawy lutowej” nie obejmuje całości utraconych zarobków a także
dowolne ustalenie kwoty mogącej być zaoszczędzoną i nie uwzględnienie w
ogóle możliwości awansu represjonowanego, w tym i w sferze dochodów, przez
co w jego ocenie rozstrzygnięcie to „jawnie koliduje z prawem i poczuciem
sprawiedliwości”.
Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja jest częściowo zasadna. Nie ma racji skarżący kiedy twierdzi, że
przez zredukowanie przez sąd odszkodowania doszło do naruszenia art. 8 ust.1
ustawy z 1991 r. Przepis ten bowiem zakłada jedynie, że represjonowanemu
należy się od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i
zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, nie wskazując przy tym żadnych
szczególnych reguł ich ustalania, które mogłyby być przez sądy naruszone. Jest
natomiast oczywiste. iż z uwagi na cywilny charakter tego roszczenia mają tu
odpowiednie zastosowanie przepisy art. 361 k.c. oraz 322 k.p.c. Nie ma wszak
racji skarżący, gdy podnosi, iż odszkodowanie winno - w ramach pokrycia
poniesionych strat i utraconych korzyści (art. 361 § 2 k.c.) - objąć całość
utraconego przez represjonowanego wynagrodzenia za okres pozbawienia go
wolności. Strata bowiem w tej sytuacji nie może objąć całego utraconego
zarobku, gdyż uwzględnić należy także ponoszone przez uprawnionego koszty
utrzymania siebie i rodziny; w przeciwnym wypadku otrzymałby on kwotę
przewyższającą wielkość rzeczywistej straty. Aspekt ten podnoszono trafnie w
wielu orzeczeniach sądów apelacyjnych akcentując, że szkodę stanowi tu
uszczerbek majątkowy powstały w wyniku udaremnienia powiększenia się
majątku represjonowanego przez odpadnięcie korzyści, które mógłby osiągnąć,
gdyby nie był represjonowany i pozbawiony wolności (np. post. SA w Ł. z 14
maja 1992r., II AKz 75/92 - cyt. za B. Kurzępa. O uznaniu za nieważne
orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych (...), Bielsko Biała 1998,
s.107), a więc że chodzi o różnicę między sumą utraconych zarobków, a
kosztami utrzymania, jakie musiałby on ponieść pozostając na wolności (np.
post. SA w Poznaniu z 25 sierpnia 1994r., II AKz 240/94, OSA 1994, nr 11,
poz.72; B. Kurzępa, op.cit,s.123), czyli z uwzględnieniem wydatków
ponoszonych przez represjonowanego na utrzymanie siebie i swej rodziny
(post.SA w Krakowie z 9 grudnia 1992r., II AKz 188/92, Krakowskie Zeszyty
Sądowe 1992, nr 12, poz.18; B.Kurzępa, op.cit., s.108-109). Rzecz jasna do
strat, które winny być objęte odszkodowaniem, należy zaliczyć także wszelkie
niezbędne dodatkowe wydatki ponoszone przez uprawnionego i jego
najbliższych w związku z represjonowaniem go i pozbawieniem wolności, w
tym także koszty paczek przesyłanych represjonowanemu przez najbliższą
rodzinę do zakładu karnego, jak poprawnie uczyniono w niniejszej sprawie.
Oczywiście wielkość owych strat i utraconych korzyści winna być wykazana
przez samego wnioskodawcę dochodzącego odszkodowania, a w razie
niemożności lub znacznego utrudnienia ścisłego ich wykazania, sąd może korzystając z art.322 k.p.c. - zasądzić „ odpowiednią sumę według swej oceny,
opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy”. I w tym miejscu
okazuje się, że kasacja jest jednak zasadna, w zakresie w jakim zarzuca obrazę
przepisów postępowania, w tym zwłaszcza art. 4 § 1 k.p.k.
Sądy orzekające przyjęły bowiem, że M. M., jako że nie miał
wyuczonego zawodu, zarabiał nie więcej niż. 800 zł., i ponieważ znaczną część
przeznaczał na utrzymanie swej trzyosobowej rodziny, to zaoszczędzić mógł
jedynie 100 zł. miesięcznie, co przy 53 miesiącach pozbawienia go wolności
dawało kwotę 5300 złotych odszkodowania (k. 4 uzasadnienia wyroku sąd I
instancji i k.2 uzasadnienia wyroku sądu odwoławczego). Tego typu wnioski
rażą wręcz dowolnością ocen. Wprawdzie przy ustalaniu odszkodowania należy
uwzględniać
odpowiednie
proporcje
zarobków
represjonowanego
z
należnościami za podobną pracę w czasie orzekania, ale dla ustalenia płacy
uprawnionego, gdy nie da się dokładnie określić jego wynagrodzenia z okresu
poprzedzającego represje, trzeba brać też pod uwagę warunki, jakie wówczas
istniały przy kształtowaniu wynagrodzeń. Trudno zaś przyjąć, że w okresie
bezpośrednio po wojnie, przed listopadem 1950 r., kiedy to aresztowano M. M.,
istotne znaczenie dla wysokości wynagrodzeń pracowniczych - w tym i dla
przyznanego represjonowanemu w Biurze (…) jako referentowi wynagrodzenia
- miał fakt, że pracownik nie miał wykształcenia i wyuczonego zawodu, a tym
jedynie argumentem posłużyły się sądy ustalając wynagrodzenie to na 800 zł, w
sytuacji gdy w czasie orzekania w następcy prawnym tego pracodawcy (Centrali
T. w Ł.) wynagrodzenie tzw. zasadnicze wynosiło od 750 do 1100 zł. Za jeszcze
bardziej dowolny uznać trzeba wniosek, że z uwagi na rodzinę na tzw. dorobku
represjonowany nie mógł zaoszczędzić więcej niż 100 zł miesięcznie i to przez
kolejne bez mała 4 i pół roku. Nie budziłoby zastrzeżeń przyjęcie powyższego
„automatyzmu”, gdyby okres pozbawienia wolności był krótki, gdyż w krótkich
okresach czasu możliwości poczynienia oszczędności w poszczególnych
miesiącach mogą rzeczywiście nie odbiegać od siebie, a każdym razie, nawet
gdy to następuje, to z założenia nie są to zbyt duże różnice. Mógłby on też nie
budzić wątpliwości gdyby podstawę do wskazanego „automatyzmu” ustalono w
wyższej proporcji do wynagrodzenia, gdyż poziom ten eliminowały wówczas
różnice, jakie mogły mieć miejsce w dłuższym okresie czasu w zakresie
wielkości zaoszczędzonych sum w poszczególnych miesiącach. Pamiętać
należy, że M. M. był pozbawiony wolności przez ponad 53 miesiące (1605 dni).
W takim wypadku całkowite pominięcie, że w okresie ponad 4 i pół roku mógł
wchodzić w rachubę tak awans zawodowy, jak i podwyższenie zarobków,
zwłaszcza że momencie aresztowania miał on zaledwie 28 lat, i przyjęcie, że
możliwe oszczędności pozostawały cały czas na tym samym niskim poziomie
razi dowolnością.
Z tych też względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie
Sądu
Apelacyjnego
i
utrzymane nim w mocy postanowienie Sądu
Wojewódzkiego w (…) w zaskarżonej części, tj. odnośnie odszkodowania i
przekazał w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi
Okręgowemu w Ł.. Sąd ten powinien ponownie przeanalizować złożone do akt
zaświadczenia o zarobkach, przesłuchać szczegółowo wnioskodawczynie i
rozważyć przy dokonywaniu ustaleń i ocen także warunki kształtujące wówczas
stosunki pracy i wynagrodzenia oraz możliwości oszczędzania przy stosunkowo
ubogim stanie zaopatrzenia rynku. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w
wyroku.