Polish Supreme Court rules overtime Sunday shift premium not due if 24 hours rest granted within work week.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Polish Supreme Court ruled that an employee working a Sunday shift in a three-shift system does not qualify for a Sunday premium if they receive 24 hours of rest within the subsequent work week. The Minister of Labor sought clarification on whether such a premium applies when rest falls outside the calendar day, arguing that compensation should be calculated based on actual hours worked rather than calendar days. The court decided that granting 24 hours of rest constitutes full compensation for the Sunday work, rendering the statutory premium inapplicable under the relevant labor code provisions.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 134 § 2 k.p.; Art. 138 § 2 k.p.; If an employee receives 24 consecutive hours of rest within the work week following Sunday work, the statutory Sunday premium is not due.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IATesto completo
Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 10 lutego 1994 r.
I PZP 49/93
Przewodniczący: Sędzia SN Walery Masewicz, Sędziowie SN: Teresa Romer,
Józef Iwulski, Maria Mańkowska, Krzysztof Kolasiński (sprawozdawca), Jadwiga
Skibińska-Adamowicz (współsprawozdawca), Sędzia SA Kazimierz Jaśkowski,
Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, po rozpoznaniu na
posiedzeniu niejawnym, w dniu 10 lutego 1994 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki
Socjalnej skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania
przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej
odpowiedź na następujące zagadnienie prawne:
" 1) Czy pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku pracy czynnym w pracy
ciągłej w systemie trzyzmianowej organizacji pracy, rozpoczynającemu pracę w
niedzielę na III zmianie w dniu następnym w granicach czasu, który zgodnie z art. 138 §
2 w związku z art. 137 § 1 k.p. uważa się za pracę w niedzielę, przysługuje dodatek
przewidziany w art. 134 § 2 k.p. wypłacany w terminie wynikającym z § 11 ust. 4
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1988 r. w sprawie czasu pracy w
zakładach pracy (Dz. U. z 1991 r., Nr 117, poz. 511 i z 1992 r., Nr 102, poz. 518), jeżeli
pracownik:
a) w 5 dniowym tygodniu pracy następującym po tej niedzieli, pracuje w
tym samym rozkładzie czasu pracy na III dobowej zmianie od poniedziałku do czwartku,
kończy pracę w piątek o godzinie 7.oo, po czym korzysta co najmniej z 24 godzin
wolnych od pracy, względnie,
b) w następującym po tej niedzieli 6 dniowym tygodniu pracy, w którym nie
występuje dodatkowy dzień wolny od pracy, kończy szósty dzień pracy na III zmianie w
sobotę o godzinie 7.oo i również korzysta co najmniej z 24 kolejnych godzin wolnych od
pracy?
2) W wypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy w konsekwencji
dla wykonania dyspozycji art. 140 § 1 zdanie pierwsze Kodeksu pracy - dnia wolnego
od pracy w tygodniu w zamian za pracę w niedzielę, należy udzielić w granicach
kalendarzowych doby tj. od godziny 0.oo do godziny 24.oo ?"
podjął następującą uchwałę:
Pracownikowi zatrudnionemu w zakładzie pracy w systemie trzyzmianowej
organizacji pracy, na stanowisku w ruchu ciągłym, rozpoczynającemu pracę w
niedzielę na trzeciej zmianie i kończącemu pracę na tej zmianie w dniu
następnym, w granicach czasu, który zgodnie z art. 138 § 2 w związku z art. 137 §
1 k.p. uważa się za pracę w niedzielę, nie przysługuje dodatek przewidziany w art.
134 § 2 k.p., jeżeli pracownik otrzymał 24 kolejne godziny wolne od pracy w
czasie roboczym tygodnia, rozpoczynające się po zakończeniu III zmiany.
Uzasadnienie
Minister Pracy i Polityki Socjalnej wystąpił w dniu 25 października 1993 r. do
Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały
mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości, a
dotyczących wynagradzania pracowników zatrudnionych w systemie trzyzmianowej
organizacji pracy, za pracę w niedzielę. Sformułowane stany faktyczne przejęte zostały
ze sprawy z powództwa Józefa J. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu RolnoSpożywczemu w N. o wynagrodzenie za pracę w niedzielę i święta, w której Minister
Pracy i Polityki Socjalnej wniósł rewizję nadzwyczajną na korzyść pozwanego
Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w Rzeszowie. Rewizję tę oddalił Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 15
kwietnia 1993 r. (sygn. akt I PRN 24/93)
Minister Pracy i Polityki Socjalnej w uzasadnieniu zagadnienia prawnego
przychyla się do stanowiska, które prezentował wcześniej w rewizji nadzwyczajnej.
W sprawie tej powód wnosił o zasądzenie dodatkowego wynagrodzenia za pracę
w niedziele i święta. Pozwany zaś twierdził, iż powód otrzymał w zamian wolny dzień od
pracy. Spór nie dotyczył jednak ustalenia stanu faktycznego, a wykładni pojęcia
wolnego dnia od pracy. Według pozwanego jest nim przerwa w pracy trwająca kolejne
24 godziny, a według powoda jest to dzień kalendarzowy, a więc od godz. O.oo do
24.oo.
W dniach wskazanych w pozwie powód rozpoczynał pracę w niedzielę na III
zmianie o godz. 23.oo i kończył w poniedziałek o 7.oo. Tym systemem pracował w
pięciodniowym tygodniu do piątku, a w sześciodniowym tygodniu do soboty. Po czym
od godz. 7.oo rano przysługiwały mu 24 godziny kolejne wolne od pracy.
Sąd Rejonowy oddalił powództwo przyjmując, iż powód nie pracował w
godzinach nadliczbowych, gdyż za pracę w niedziele i święta otrzymywał inne wolne dni
od pracy. Sąd Wojewódzki natomiast zmienił ten wyrok i zasądził wynagrodzenie za
pracę w niedziele i święta z uwagi na to, że powód nie otrzymał wolnego dnia od pracy.
W dni, które pozwane Przedsiębiorstwo traktuje jako wolne od pracy, powód pracował
do godziny 7.oo. Pogląd ten podzielił także Sąd Najwyższy akcentując, iż tak samo
długa przerwa w pracy przysługiwała innym pracownikom, którzy nie przepracowali
niedzieli lub święta. Sąd Najwyższy uznał, iż za pracę w niedzielę zakład pracy jest
zobowiązany zapewnić pracownikowi wolny dzień od pracy w tygodniu, niezależnie od
liczby godzin przepracowanych w niedzielę. Natomiast za pracę w święto zakład pracy
może udzielić pracownikowi wolny dzień albo wypłacić wynagrodzenie wraz ze 100%
dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych.
Minister Pracy i Spraw Socjalnych w uzasadnieniu zagadnienia prawnego
przychyla się do stanowiska, iż pojęcie dnia wolnego od pracy powinno być rozumiane z
uwzględnieniem rozkładu pracy wprowadzonego w zakładzie pracy.
Oznacza ono 24 kolejne godziny wolne od pracy, licząc od początku pierwszej do
końca trzeciej zmiany. Za tym stanowiskiem przemawia i to, że normy czasu pracy
zostały ustalone w jednolitym wymiarze dla państwowych zakładów pracy, a mianowicie
8 godzin na dobę i średnio 42 godziny w tygodniu, a praca w tych granicach nie stanowi
pracy w godzinach nadliczbowych. Ten wymiar czasu pracy nie był - w tej sprawie -
przekroczony i to ani dobowy, ani średnio tygodniowy w miesięcznym okresie
rozliczeniowym. Gdyby przyjąć, iż mimo nieprzekroczenia obowiązującego wymiaru
czasu pracy, pracownikowi przysługuje kompensata za pracę w niedzielę, w postaci
wolnego dnia pracy, to jego czas pracy byłby w danym tygodniu skrócony o osiem
godzin. Stąd wątpliwość, czy forma organizacji pracy - trzyzmianowa organizacja pracy
- powoduje skrócenie obowiązującej pracownika normy czasu pracy.
W końcu zwraca się uwagę na skutki finansowe wykładni przyjętej we
wskazanym wyroku Sądu Najwyższego. Doprowadziłyby one do upadłości wielu
zakładów pracy. W pozwanym zakładzie pracy ponad tysiąc pracowników nabyłoby
roszczenia o zaległe wynagrodzenie z okresu trzech lat. Dla wyjaśnienia przepisów
dotyczących wynagrodzenia za pracę świadczoną w niedziele i święta kluczowe
znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy wynagrodzenie dodatkowe za pracę w te dni
przysługuje niezależnie od tego, czy była to praca świadczona w godzinach
nadliczbowych, czy w normalnym czasie pracy.
W rozdziale IV kodeksu pracy, zatytułowanym "Praca w nocy oraz w niedziele i
święta" zostało przewidziane zwiększone wynagrodzenie jedynie za pracę w porze
nocnej (art. 137 § 2 k.p.). Przysługuje ono z tytułu świadczenia pracy w porze nocnej
niezależnie od tego, czy była to praca w godzinach nadliczbowych czy w normalnym
czasie pracy i niezależnie od ewentualnego dodatkowego wynagrodzenia za pracę w
godzinach nadliczbowych. Za pracę w niedziele przewidziano jedynie obowiązek
zapewnienia innego wolnego od pracy dnia w tygodniu. Zakład pracy może udzielić
dnia wolnego także za pracę w święta (art. 140 § 1 k.p.). Art. 138 § 1 k.p ustanawia
regułę, iż niedziele i święta są dniami wolnymi od pracy, a art. 139 § 1 ustanawia od niej
wyjątek, dozwalając na pracę w te dni m.in. w ruchu ciągłym. Ogranicza go zaś art. 140
§ 2 k.p. wprowadzający dyrektywę udzielenia w tych zakładach pracy wolnej od pracy
niedzieli co najmniej raz na trzy tygodnie. Za naruszenie tej dyrektywy nie przewidziano
jednak żadnej sankcji.
Dodatkowe wynagrodzenie za pracę w niedziele i święta przysługiwać więc może
pracownikowi jedynie na podstawie przepisów rozdziału III kodeksu pracy
zatytułowanego "Praca w godzinach nadliczbowych". Za pracę w tych godzinach uznaje
się pracę wykonywaną ponad normy czasu pracy ustalone zgodnie z przepisami
kodeksu (art. 133 § 1 k.p.). Regulacja wynagrodzenia dodatkowego za pracę w
godzinach nadliczbowych uprzywilejowuje pracę w nocy oraz w niedziele i święta. Na
podstawie art. 134 § 1 k.p. przysługuje dodatek za nią zawsze w wysokości 100%
wynagrodzenia, podczas, gdy w pozostałych przypadkach za dwie pierwsze godziny
jedynie w wysokości 50% wynagrodzenia.
Wskazane rozważania skłaniają do przychylenia się do stanowiska przyjętego w
uzasadnieniu zagadnienia prawnego, a mianowicie, iż dodatkowe wynagrodzenie za
pracę w niedziele i święta przysługuje tylko wtedy, gdy jest to praca w godzinach
nadliczbowych.
Za pracę w niedziele lub święta pracownik, który nie otrzymał wolnego dnia od
pracy, otrzymuje dodatkowe wynagrodzenie za pracę za godziny rzeczywiście w tym
dniu przepracowane. Na ogół bardziej kalkuluje się zakładowi pracy udzielenie dnia
wolnego od pracy, gdyż przysługuje on w relacji jeden dzień wolny od pracy w zamian
za przepracowaną niedzielę lub święto. Wynagrodzenie zaś w przypadku nie
udzielonego wolnego dnia przysługuje w wymiarze podwójnym. Odmiennie
ustawodawca preferuje kompensowanie godzin nadliczbowych dodatkowym
wynagrodzeniem. Zakład pracy może bowiem udzielić zamiast tego wynagrodzenia
wolnych godzin od pracy tylko za zgodą pracownika. Przysługują one wtedy także w
relacji godzina wolna za godzinę nadliczbową.
Kolejny problem dotyczy granic czasowych dnia pracy i dnia wolnego od pracy.
Zagadnienie to w sposób najbardziej ogólny reguluje art. 128 k.p., który stanowi, iż
czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji zakładu pracy w
zakładzie lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Uzupełnia go art.
129 § 1 k.p. ustalający ośmiogodzinną podstawową normę dobową czasu pracy. Z
regulacji tych wysunąć można wniosek, iż dzień pracy obejmuje osiem godzin na dobę,
w których pracownik zobowiązany jest pozostawać w dyspozycji zakładu pracy. Kodeks
pracy określa też granice czasowe pracy w niedziele i święta jako czas między godziną
6 w tym dniu a godziną 6 następnego dnia, jeżeli nie ustalono innej godziny w
regulaminie pracy, a w zakładzie pracy, w którym go nie ma - w drodze porozumienia
kierownika zakładu z zakładową organizacją związkową (art. 138 § 2 k.p. w zw. z art.
137 § 1 k.p.).
Przepisy nie określają natomiast granic czasowych dnia wolnego od pracy.
Należy więc rozważyć, czy ma on takie same granice czasowe, jak dzień pracy, a więc
innymi słowy czy jest to dzień pracy w rozumieniu kodeksu pracy, w którym pracownik
zwolniony jest z obowiązku świadczenia pracy, czy dzień kalendarzowy, a więc trwający
od północy do następnej północy.
Za tym drugim wariantem przemawia brak szczególnej regulacji prawnej pojęcia
dnia wolnego od pracy. Można wobec tego zająć stanowisko, iż chodzi tu o potoczne
znaczenie tego pojęcia. Należy jednak wziąć także pod uwagę, iż sposób rozumienie
dnia wolnego od pracy nie może być oderwany od pojęcia dnia pracy i dnia pracy w
niedzielę. Dni pracy i dni wolne od pracy stanowią jedność. Dniem wolnym od pracy jest
dzień, w którym pracownik nie świadczy pracy. Zwolnienie pracownika z pracy w danym
dniu oznacza, iż zwolniony jest on z całej dniówki, choćby kończyła się ona dnia
następnego. Udzielenie dnia wolnego oznacza także udzielenie wolnej dniówki roboczej
bez względu na to, czy mieści się ona w ramach doby kalendarzowej, czy te ramy
przekracza. Za takim rozumieniem dnia wolnego od pracy przemawiają zasady
organizacji pracy zmianowej. Pojęcie dnia wolnego od pracy w systemie organizacji
czasu pracy zmianowej w interesie obydwu stron stosunku pracy - nie powinno być
odrywane od harmonogramu świadczenia pracy.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20
września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr 13, poz. 48)
podjął uchwałę, jak w sentencji.