Supreme Court dismissed appeal on remand for failure to recognize case essence, allowing full appellate review of legal qualification.
Sintesi Legislator
Generato dall'IAThe Supreme Court dismissed the appeal against the appellate court's decision to remand the case for retrial. The appellate court had ordered a new trial because the lower court allegedly failed to consider unjust enrichment as an alternative legal basis for the loan contract dispute. The Supreme Court ruled that merely applying the wrong legal qualification does not constitute a failure to recognize the essence of the case, as the full appellate court has the authority to re-evaluate the legal characterization of the claim.
Regesto Legislator
Generato dall'IAArt. 386 § 4 k.p.c.; Art. 3941 § 11 k.p.c.: The Supreme Court's review of an appeal for remand is limited to verifying whether the lower court failed to recognize the essence of the case; incorrect legal qualification or incomplete assessment of the claim does not justify remanding the case for retrial.
Parole chiave
Generato dall'IADisposizioni normative citate
Generato dall'IAGiurisprudenza citata
Generato dall'IADecisioni correlate
Generato dall'IATesto completo
Sygn. akt I CZ 56/21 POSTANOWIENIE Dnia 9 września 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)SSN Paweł Grzegorczyk (sprawozdawca)SSN Monika Koba w sprawie z powództwa (...) Bank S.A. w W.przeciwko A. W. i M. W.o zapłatę,po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2021 r.,zażalenia pozwanych na wyrok Sądu Apelacyjnego w (...)z dnia 20 stycznia 2021 r., sygn. akt I ACa (...), uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2021 r. Sąd Apelacyjny w (...), na skutek apelacji powódki (...) Bank Spółki Akcyjnej w W., uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W., oddalający powództwo o zapłatę przeciwko A. W. i M. W., i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji powinien poczynić rozważania nie tylko co do ważności umowy kredytu i abuzywności jej postanowień, lecz także w odniesieniu do kwestii bezpodstawnego wzbogacenia i ewentualnych rozliczeń między stronami z wykorzystaniem teorii salda lub teorii dwóch kondykcji.
W tej sytuacji, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zasadne było ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd pierwszej instancji, ponieważ nie doszło do zbadania materialnoprawnej podstawy żądania pozwu. Należało zatem uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 386 § 4 k.p.c.). Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyli zażaleniem pozwani, zarzucając m.in. naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., z zastrzeżeniem sytuacji określonych w art. 386 § 2 i 3 k.p.c., sąd może uchylić zaskarżony apelacją wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
Sąd Apelacyjny nie powołał się wprost na jedną ze wskazanych w tym przepisie okoliczności, z motywów zaskarżonego wyroku wynikało jednak, że w ocenie tego Sądu doszło do nierozpoznania istoty sprawy.W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy.
Poza zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13, niepubl.). W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb.
Orz. 1936, poz. 315 i z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, niepubl., z dnia 14 lutego 2013 r., II CZ 188/12, niepubl., z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17, niepubl., i z dnia 13 października 2017 r., I CZ 90/17, niepubl.). Przesłanka ta nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy.
Przeszkoda ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16, niepubl.).Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Okręgowy ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał prawnej oceny zasadności powództwa. Uznał, szeroko uzasadniając to stanowisko, że zawarta między stronami procesu umowa kredytu była dotknięta nieważnością na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c. O wadliwości tej przesądzał, zdaniem Sądu Okręgowego, brak określenia dokładnej wysokości świadczenia kredytobiorców, a także nieadekwatność przyjętego mechanizmu indeksacji do funkcji, jakie powinna ona realizować.
Jednocześnie, zdaniem Sądu Okręgowego, bez postanowień umożliwiających kredytodawcy kształtowanie według jego woli wysokości świadczenia kredytobiorców, w tym klauzuli indeksacyjnej, nie doszłoby do zawarcia umowy, co pociągało za sobą jej nieważność w całości. Niezależnie od tego, Sąd Okręgowy uznał, że zawarte w umowie klauzule przeliczeniowe kształtowały prawa i obowiązki pozwanych konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Nawet zatem gdyby nie podzielić stanowiska o nieważności umowy kredytu, to i tak umowa ta nie mogłaby być wykonywana ze względu na zawarte w niej klauzule o niedozwolonym charakterze.
Z tych względów powództwo zostało uznane za bezzasadne. To, że zdaniem Sądu Apelacyjnego dokonana przez Sąd Okręgowy ocena prawna była częściowo - w odniesieniu do art. 58 § 1 k.c. - nietrafna, oraz że Sąd Okręgowy, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, błędnie zaniechał rozważenia zasadności powództwa na alternatywnej podstawie prawnej, którą miały stanowić przepisy o nienależnym świadczeniu (art. 410 k.c.), nie oznaczało jednak, że doszło do nierozpoznania istoty sprawy. W judykaturze Sadu Najwyższego wskazywano wielokrotnie, że dokonanie przez sąd pierwszej instancji niewłaściwej lub niepełnej oceny prawnej powództwa nie jest tożsame z zaniechaniem rozpoznania istoty sprawy.
Stanowisko to należy odnieść także do sytuacji, w której zdaniem sądu drugiej instancji żądanie pozwu powinno być ocenione na alternatywnej podstawie prawnej, której sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę. W przyjętym w kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 r., nr 6, poz. 55), sąd drugiej instancji dysponuje kompetencją do prowadzenia postępowania rozpoznawczego, tak w aspekcie gromadzenia materiału procesowego, jak i oceny prawnej, na równi z sądem pierwszej instancji.
Nic nie stało zatem na przeszkodzie, aby Sąd Apelacyjny, dostrzegając wskazany mankament, dokonał wszechstronnej oceny prawnej żądania, z wykorzystaniem wszystkich wchodzących w rachubę kwalifikacji prawnych. Ocena ta nie uległaby zmianie w sytuacji, w której w celu zbadania zasadności powództwa z wykorzystaniem alternatywnej kwalifikacji prawnej konieczne okazałoby się zgłoszenie nowych twierdzeń faktycznych, których dopuszczenie w postępowaniu apelacyjnym wymaga jednak każdorazowo uwzględnienia art. 381 k.p.c. Podejście takie w modelu apelacji cum beneficio novorum nie może być utożsamiane z „pozbawieniem strony instancji”, zwłaszcza jeżeli - jak in casu stwierdził Sąd Apelacyjny - w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji zgromadzono całość materiału koniecznego do rozstrzygnięcia żądania w aspekcie przepisów o nienależnym świadczeniu i dokonania ewentualnych rozliczeń między stronami.
W takim stanie rzeczy kwestia sprowadzała się do dokonania właściwej subsumpcji ustalonego stanu faktycznego, co lokuje się w pełni w kompetencji sądu rozpoznającego apelację. Należało zarazem przypomnieć, że sprawne funkcjonowanie modelu apelacji pełnej wymaga, by przypadki uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania miały charakter wyjątkowy, co tym bardziej należy odnieść do błędów w sferze stosowania prawa materialnego. W konkluzji zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. należało uznać za trafny.
W zakresie natomiast, w jakim w zażaleniu przedstawiono obszerne zarzuty i wywody dotyczące meritum sporu, w szczególności dopuszczalności uwzględnienia alternatywnej kwalifikacji prawnej żądania, błędnej oceny dowodów, nadużycia prawa i przedawnienia roszczeń powódki, należało je uznać za bezprzedmiotowe, jako wykraczające poza kognicję Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym toczącym się na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. jw