Supreme Court allows dismissal from military service for pre-1997 crimes if the old law was not more lenient.

WYROK Z DNIA 26 MARCA 1999 R.

( WKN 6/99 )

Nieznany kodeksowi karnemu z 1969 r., a przewidziany w kodeksie

karnym z 1997 r. środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby

wojskowej ( art. 324 § 1 pkt 2 ) może być orzeczony również za przestępstwo

popełnione przed dniem wejścia w życie tego kodeksu ( 1 września 1998 r. ),

jeżeli in concreto okaże się, że zastosowanie poprzednio obowiązującej ustawy

wcale nie byłoby względniejsze dla sprawcy ( art. 4 § 1 ).

Przewodniczący : sędzia SN płk J. Steckiewicz ( sprawozdawca )

Sędziowie SN : płk A. Kapłon, płk Z. Stefaniak

Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 marca 1999 r. na rozprawie sprawy

Sławomira G., skazanego prawomocnie za popełnienie przestępstw określonych

w art. 356 § 1 k.k. i art. 357 § 1 k.k. na karę łączną roku i 3 miesięcy

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres

próby wynoszący 2 lata, z powodu kasacji wniesionej na niekorzyść przez

prokuratora od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 23 grudnia

1998 r., zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu Garnizonowego w B. z dnia

22 września 1998 r.,

u c h y l i ł wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia

23 grudnia 1998 r. w części dotyczącej uchylenia w stosunku do Sławomira G.

środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej i w tym zakresie

sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w B. z dnia 22 września

1998 r., Sławomir G. uznany został za winnego tego, że :

1) w dniu 5 lipca 1998 r. około godz. 0.5o w P., będąc wyznaczony na

podstawie rozkazu dowódcy jednostki wojskowej w P. nr 126 z dnia 2 lipca

1998 r. do pełnienia służby dowódcy warty nr 3 wymienionej jednostki

w dniach od 4 do 5 lipca 1998 r., naruszył obowiązki regulujące tok tej służby,

a określone w pkt 417 i w pkt 424 regulaminu ogólnego Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej ( Szt. Gen. 1426/94 ) oraz w pkt 1 części II Instrukcji

dowódcy warty nr 3 jednostki wojskowej w P. w ten sposób, że będąc

odpowiedzialny za ochronę i obronę obiektów bomboskładu powierzonych

warcie, za gotowość bojową i regulaminowe pełnienie tej służby oraz będąc

zobowiązany do nieopuszczania terenu wartowni, nie informując o zmianie na

ochranianych obiektach i wartowni oficera dyżurnego jednostki, opuścił

samowolnie miejsce pełnienia służby i razem z czterema podwładnymi mu

wartownikami udał się poza teren jednostki, a konkretnie do miejscowości S.,

gdzie wziął udział w odbywającej się tam zabawie tanecznej – dyskotece, przez

co stworzył bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania szkody, której

wyznaczona służba miała zapobiec,

tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 356 § 1 k.k.,

2) w dniu 5 lipca 1998 r. około godz. 1.oo w S., pełniąc służbę dowódcy

warty nr 3 jednostki wojskowej w P. na podstawie rozkazu dowódcy tejże

jednostki nr 126 z dnia 2 lipca 1998 r.; biorąc udział w zabawie tanecznej –

dyskotece, zorganizowanej w tej miejscowości, wprawił się w stan

nietrzeźwości będącej następstwem spożywania alkoholu,

tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k. ”.

Za czyn pierwszy sąd skazał go na karę roku pozbawienia wolności oraz

orzekł środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej,

za czyn drugi karę 3 miesięcy pozbawienia wolności – łącznie karę

roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania na okres próby wynoszący 2 lata.

W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji Wojskowy Sąd Okręgowy

w P. „ uchylił zaskarżony wyrok ... w części dotyczącej orzeczenia środka

karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej ”.

Uzasadniając swoje orzeczenie sąd wywiódł, że skoro „ w uchylonym

Kodeksie karnym z 1969 r., który obowiązywał w chwili popełnienia

przestępstwa, nie przewidziano kary wydalenia z zawodowej służby wojskowej,

a dolegliwość ta zaistniała dopiero w obowiązującym porządku prawnym ... po

dniu 1 czerwca 1998 r., to sąd pierwszej instancji ... nie mógł orzec na

niekorzyść oskarżonego ”.

Od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. prokurator wniósł

kasację „ w części dotyczącej orzeczenia w stosunku do Sławomira G. środka

karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej ”.

Prokurator zarzucił „ rażące naruszenie prawa, a to art. 1 § 1 k.k. oraz

art. 4 § 1 k.k., mające istotny wpływ na treść wyroku, poprzez niezasadne

przyjęcie, że wobec Sławomira G. nie może być orzeczony za przestępstwo

z art. 356 § 1 k.k. środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby

wojskowej, z tego powodu, że przypisanego mu występku dokonał przed dniem

1 września 1998 r. ... ” i wniósł „ o uchylenie zaskarżonego wyroku w części

dotyczącej uchylenia wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w B.

w zakresie orzeczenia ... środka karnego ... i w tej części przekazanie sprawy

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania ”.

W pisemnej odpowiedzi na kasację obrońca wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje :

Wojskowy Sąd Garnizonowy w B. zamiast wnioskowanej przez

prokuratora kary dodatkowej degradacji orzekł środek karny wydalenie

z zawodowej służby wojskowej, zaś Wojskowy Sąd Okręgowy w P., uchylając

w tej części wyrok sądu pierwszej instancji wywiódł, że nie można było orzec

środka karnego, którego nie przewidywała ustawa obowiązująca w czasie

popełnienia przestępstwa.

Zaistniał zatem problem wyrażający się w różnym pojmowaniu

i stosowaniu w praktyce reguł prawa karnego międzyczasowego wynikający

z faktu, że od czasu popełnienia czynu do chwili wyrokowania doszło do

zmiany ustawy przez m.in. rozszerzenie katalogu środków karnych stosowanych

do żołnierzy.

Jego prawidłowe rozwiązanie uzależnione będzie od udzielenia

odpowiedzi na podstawowe pytanie, a mianowicie, która z ustaw – Kodeks

karny z dnia 19 kwietnia 1969 r., czy z dnia 6 czerwca 1998 r. jest

„ względniejsza dla sprawy ” oraz czy oskarżonemu w konkretnych realiach

sprawcy sąd był skłonny orzec środek karny stosowany do żołnierzy.

Kryteria pozwalające ustalić, która z ustaw karnych jest względniejsza dla

sprawcy wypracowane zostały w licznych wyrokach Sądu Najwyższego ( patrz

np. wyroki SN z dnia 13 stycznia 1970 r. V KRN 402/69, OSNKW 1970,

z. 4 – 5, poz. 37, z dnia 29 stycznia 1970 r. Rw 1747/69, OSNKW 1970,

z. 4 – 5, poz.38 ).

Uogólniając argumenty podnoszone w uzasadnieniu tych orzeczeń dojść

należy do jednoznacznego wniosku, że o tym, która ustawa jest względniejsza

dla sprawcy decydują zawsze uwarunkowania konkretnej sprawy, a pod uwagę

należy brać całość przepisów konkurujących ustaw i pod tym kątem ocenić

całokształt grożących mu konsekwencji.

Kodeks karny z 1969 r. przewidywał dwie kary dodatkowe, które mogły

być stosowane do żołnierzy – degradację i obniżenie stopnia wojskowego.

Z istoty przepisu art. 325 § 1 k.k. wynika, że kary obniżenia stopnia

wojskowego nie można stosować m.in. do młodszego chorążego, bowiem

po obniżeniu stopnia o jeden szczebel doszłoby do przesunięcia skazanego poza

obręb korpusu, w którym znajdował się bezpośrednio przed skazaniem

( por. uchwała SN z dnia 30 stycznia 1975 r. U 7/74, OSNKW 1975, z. 3 - 4,

poz. 37 ).

Gdyby zatem sąd uznał za celowe nie poprzestać na wymierzeniu kary

zasadniczej i orzec jeszcze środek karny z części wojskowej kodeksu karnego,

to w przypadku Sławomira G. mogłaby być to tylko degradacja.

Degradacja jest niewątpliwie najsurowszym środkiem karnym ( w części

wojskowej k.k. ), bowiem obejmuje nie tylko utratę posiadanego stopnia

wojskowego, ale również obligatoryjne zwolnienie żołnierza z zawodowej

służby wojskowej ( na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie

wojskowej żołnierzy zawodowych – jedn. tekst Dz. U. z 1992 r. Nr 8, poz. 31

z późn. zm.).

Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. rozszerzył katalog środków

karnych stosowanych wobec żołnierzy o wydalenie z zawodowej służby

wojskowej.

Środek ten w intencji ustawodawcy ma wypełnić lukę pomiędzy bardzo

dolegliwą degradacją, a stosunkowo łagodnym obniżeniem stopnia wojskowego

( patrz uzasadnienie rządowego projektu nowego k.k.,Warszawa 1997 r., s.217 ).

Przesłanki wymierzania degradacji i wydalenia z zawodowej służby

wojskowej nie są tożsame, niemniej w pełni możliwe jest orzeczenie któregoś z

tych środków karnych za czyn tego samego rodzaju ( tak samo kwalifikowany ).

Porównanie obu omawianych środków karnych pozwala na jednoznaczną

konstatację, że wydalenie z zawodowej służby wojskowej jest łagodniejsze od

degradacji, a Kodeks karny z 1997 r. dał sądowi większe i bardziej elastyczne

możliwości oddziaływania przy wyrokowaniu. Sąd, po zmianie ustawy, gdyby

bowiem uznał za niewystarczające ograniczenie się do wymierzenia tylko kary

zasadniczej oraz uznając za celowe orzec dodatkowo środek karny stosowany

do żołnierzy, mógłby – jak miało to miejsce w wyroku sądu pierwszej instancji

– zrezygnować z wymierzenia degradacji i zamiast niej orzec środek karny

łagodniejszego rodzaju.

Wobec powyższego pogląd wyrażony przez Wojskowy Sąd Okręgowy

w P. w wyroku zaskarżonym kasacją, że niemożliwe było orzeczenie wydalenia

z zawodowej służby wojskowej tylko ( podkr. SN ) dlatego, że obowiązujący

w czasie popełnienia przestępstwa kodeks karny nie przewidywał tego środka

karnego, jako zbyt kategoryczny, nie jest trafny.

W przekonaniu Sądu Najwyższego dopuszczalne jest zatem orzeczenie

środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej również do

przestępstw popełnionych przed wejściem w życie kodeksu karnego z dnia

6 czerwca 1997 r., jeżeli in concreto okaże się, że zastosowanie poprzedniej

ustawy wcale nie byłoby względniejsze dla sprawcy w rozumieniu art. 4 § 1 k.k.

( por. również w podobnej kwestii uchwałę SN z dnia 12 marca 1996 r. I KZP

2/96 OSNKW z. 3 – 4, poz. 16 ).

Wobec powyższego kasację należało uznać za uzasadnioną. Fakt, że

została ona uwzględniona nie oznacza automatycznie, że rozstrzygnięcie sądu

drugiej instancji jest oczywiście wadliwe; na pewno można tak stwierdzić w

odniesieniu do uzasadnienia. Wojskowy Sąd Okręgowy w P. zmieniając wyrok

sądu pierwszej instancji swoje stanowisko uzasadnił bardzo lakonicznie,

bowiem powołał tylko jeden argument formalny, a i to – w ocenie Sądu

Najwyższego – nietrafny. Uzasadnienie sądu odwoławczego nie spełniało

wymogów, o których mowa w art. 457 § 1 i 2 k.p.k. również dlatego, że sąd nie

ustosunkował się w ogóle do obszernych argumentów zawartych w wyroku sądu

pierwszej instancji, które wskazywały dlaczego uznano za niezbędne orzec obok

kary zasadniczej, również środek karny.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojskowy Sąd Okręgowy w P.,

mając na uwadze podniesione wcześniej okoliczności, powinien rozważyć

argumenty sądu pierwszej instancji i ocenić, czy orzeczenie środka karnego

w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej Sławomira G. było

merytorycznie zasadne.