V CSK 311/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 311/08

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Henryk Pietrzkowski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku A. L. i S. L.

przy uczestnictwie K. L., A. L., A.L., Ł. L., D. L. i J. J.

o zniesienie współwłasności nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego

w K.

z dnia 27 marca 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I 1 oraz I 8

i w tym zakresie umarza postępowanie apelacyjne; oddala

skargę kasacyjną w pozostałej części i orzeka, że

zainteresowani ponoszą koszty związane ze swoim udziałem

w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w C. postanowieniem z dnia 6 listopada 2007 r. dokonał

zniesienia współwłasności nieruchomości położonej w Ś. przy ul. K. 18, dla której

prowadzona jest księga wieczysta nr […], zabudowanej budynkiem mieszkalnym,

budynkiem

piekarni,

budynkiem

gospodarczym,

garażem

i

komórkami

gospodarczymi. Sposobem zniesienia współwłasności było m. in. wyodrębnienie w

budynku mieszkalnym ośmiu lokali mieszkalnych, które zostały przyznane na

własność wnioskodawcom A. i S. małżonkom L., mającym wspólnie udział w tej

nieruchomości w wysokości 62,13%, (dodatkowo A. L. 1,88% udziału), oraz trzech

lokali użytkowych. Z tych ostatnich lokal nr 1 o pow. 64,40 m 2 przyznany został na

własność uczestniczce postępowania Ł.L., której przysługuje 13,33 % udziału w

nieruchomości. Jednocześnie Sąd dokonał rozliczeń pomiędzy uczestnikami z

tytułu poniesionych nakładów oraz uzyskanych pożytków i korzyści, związanych z

korzystaniem z przedmiotu współwłasności. Wielkość korzyści obliczał przy

zastosowaniu możliwej do osiągnięcia stawki czynszowej za wynajem konkretnego

lokalu. Po dokonaniu tych rozrachunków ostatecznie zasądził od uczestniczki Ł. L.

następujące

świadczenia:

na

rzecz

wnioskodawców

119.520

zł.

dopłaty,

rozkładając tę należność na cztery raty (pkt III postanowienia) oraz kwotę

163.363,02 zł. tytułem uzyskanych korzyści, z rozłożeniem tej kwoty na cztery raty

(pkt VI), na rzecz wnioskodawczyni Al.i L. 11.878,61 zł, rozkładając tę należność na

dwie raty (pkt V), na rzecz uczestniczki postępowania An. L. 39.728,83 zł., z

rozłożeniem tej kwoty na dwie raty (pkt VII), na rzecz uczestników A. L. i K. L. po

44.228,83 zł., na rzecz każdego z nich, z rozłożeniem należności na dwie raty (pkt

VIII i pkt IX), oraz na rzecz J. J. 5.274,95 zł., z rozłożeniem należności na dwie raty

(pkt X). Dodatkowo Sąd zasądził na rzecz wnioskodawców od uczestniczki D. L.

kwotę 20.987,05 zł. (pkt XI).

Apelacje od tego orzeczenia złożyli wnioskodawcy, skarżąc je w całości oraz

uczestniczka postępowania Ł. L., zaskarżając je w zakresie rozstrzygnięć objętych

punktami V – X.

Postanowieniem z dnia 27 marca 2008 r., Sąd Okręgowy w K. oddalił

apelację wnioskodawców, a uwzględniając częściowo apelację uczestniczki Ł. L.

dokonał zmiany orzeczenia Sądu I – ej Instancji w następujący sposób:

- zasądzoną od tej uczestniczki na rzecz wnioskodawców w punkcie III kwotę

119.520 zł. obniżył do 89.399,52 zł, płatną jednorazowo,

- uchylił rozstrzygnięcia zawarte w punktach V i VI,

- w punkcie VII zasądził od wnioskodawców na rzecz uczestniczki An. L. kwotę

12.228,21 zł., płatną jednorazowo,

- w punkcie VIII zasądził od wnioskodawców na rzecz uczestniczki A. L. kwotę

9.177, 91 zł., płatną jednorazowo,

- w punkcie IX zasądził od uczestniczki . L. na rzecz uczestnika

K. L. kwotę

16.728,21 zł oraz na rzecz uczestniczki A. L. 7.550, 30 zł., płatne jednorazowo,

- w punkcie X zasądził od wnioskodawców na rzecz uczestniczki Justyny J. kwotę

1.983, 49 zł.,

- w punkcie XI zasądził na rzecz uczestniczki Ł. L. od uczestników An. L., K. L. oraz

A. L. po 258,72 zł. na rzecz każdego z nich.

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego wynika, że podstawową

przyczyną dokonanej zmiany orzeczenia Sądu I – ej Instancji było odmienne

podejście do kwestii rozliczenia uczestników z osiągniętych korzyści, które polegały

na korzystaniu z przedmiotu współwłasności. Sąd Okręgowy przyjął, że

uczestniczka Ł. L. nie osiągnęła w związku z wieloletnim korzystaniem z lokalu

użytkowego pożytków ani przychodów z nieruchomości, w związku z czym nie

znajduje wobec niej zastosowania art. 207 k.c. Nie ulega jednak wątpliwości, że

uzyskała wymierną korzyść z zajmowania tego lokalu na cele prowadzonego tam

sklepu zielarsko – drogeryjnego w postaci zaoszczędzenia wydatku na pozyskanie

pomieszczenia na prowadzenie tej działalności handlowej. Korzyść ta powinna

zostać rozliczona na zasadach przewidzianych w art. 206 k.c., zgodnie z którym

każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz

do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem

i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Odwołując się do

stanowiska wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r.,

III CZP 9/06 (OSNC 2007, nr 3, poz. 37), Sąd Okręgowy przyjął, że tylko

posiadanie, które wykracza poza zakres umożliwiający korzystanie ze wspólnej

rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli staje się korzystaniem nieuprawnionym.

W związku z tym, zgodnie z art. 206 k.c., tylko z osiągniętej korzyści w tej części

z rzeczy wspólnej współwłaściciel obowiązany jest rozliczyć się z pozostałymi jej

współwłaścicielami. Podstawą wyliczenia tej korzyści jest wysokość udziału

współwłaściciela w przedmiocie współwłasności. W niniejszej sprawie będzie to

porównanie powierzchni lokali, z których korzystali poszczególni współwłaściciele

z wielkością powierzchni użytkowej całego domu. Zgodnie z opinią biegłego E. E.

całkowita powierzchnia użytkowa lokali w budynku mieszkalnym wraz z

pomieszczeniami przynależnymi wynosi 713,3 m 2. Powierzchnia lokalu wraz z

pomieszczeniem przynależnym, z którego korzysta uczestniczka postępowania

wynosi 74,10 m2. Udział tej uczestniczki we wspólnym prawie własności wynosi

13,33%, w związku z czym górną granicą powierzchni, z której mogłaby korzystać,

bez potrzeby rozliczania się z pozostałymi współwłaścicielami jest 94,86 m 2

(13,33% z 713, 3 m2). Oznacza to, że Ł. L. korzystała z nieruchomości w granicach

swojego uprawnienia wyznaczonego przez wielkość udziału, a nawet poniżej tej

wielkości, zatem nie ma obowiązku rozliczania się z tej korzyści. Tym samym

uzasadnia to obniżenie zasądzonej od niej na rzecz wnioskodawców w punkcie III

należności ze 119,520 zł. do 89.399 zł. oraz zupełne uchylenie punktów V i VI, w

których zostały zasądzone od tej uczestniczki na rzecz wnioskodawców należności

z tytułu korzystania z lokalu. Z tej przyczyny odpowiedniemu skorygowaniu

podlegały też rozstrzygnięcia zawarte w punktach VII – XI orzeczenia Sądu

Rejonowego.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyli w całości skargą kasacyjną

wnioskodawcy. Zarzucili nieważność postępowania przez nieudzielanie głosu na

rozprawie apelacyjnej Al. L., pełnomocnikowi uczestników K., A. i An. L., a także

naruszenie art. 378 § 1 pkt 1 w zw. z art. 368 § 1 k.p.c. przez rozpoznanie apelacji

uczestniczki poza granicami zaskarżenia i dokonanie zmian orzeczenia Sądu

Rejonowego w punktach III i XI. W zakresie podstawy materialnoprawnej zarzucili

naruszenie art. 211 i art. 212 k.c. w zw. z art. 7 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o

własności lokali (tekst jedn. Dz. U. 2000 r., Nr 80, poz. 903, ze zm.) przez

dokonanie w budynku wyodrębnienia własności lokali, zamiast przyznania im całej

nieruchomości ze spłatą uczestniczki Ł. L. oraz naruszenie art. 206 k.c. przez

niewłaściwą jego wykładnię co do zakresu uzyskanych korzyści, z których

obowiązany

jest

rozliczyć

się

współwłaściciel

korzystający

z

przedmiotu

współwłasności. Na tych podstawach wnieśli o uchylenie skarżonego orzeczenia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nieuzasadnione są zarzuty materialnoprawne skargi kasacyjnej.

Skarżący nie mają racji twierdząc, że z powodu istniejącego konfliktu

z uczestniczką Ł. L., niedopuszczalne było wydzielenie jej odrębnego lokalu

użytkowego, gdyż w ten sposób doszło do utrwalenia źródła konfliktu.

W orzecznictwie zdecydowanie przeważa stanowisko, że sam tylko wzgląd na

stosunki osobiste istniejące między współwłaścicielami nie może niweczyć

priorytetowego uprawnienia z art. 211 k.c. do otrzymania części rzeczy wspólnej

w naturze. Dlatego przyjmuje się, że odmowa ustanowienia przez sąd odrębnej

własności lokali może mieć miejsce tylko wówczas, gdy za tą odmową przemawia

nie sama sytuacja konfliktowa między współwłaścicielami, lecz całokształt

okoliczności sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5 maja 1999 r.,

III CKN 95/99, niepubl., z dnia 12 października 2000 r., IV CKN 1525/00, niepubl.,

z dnia 2 lutego 2001, IV CKN 251/00, niepubl., czy z dnia 4 października 2002 r.,

III CKN 128/00, OSNC 2003, nr 12, poz. 170). W niektórych sytuacjach

w judykaturze uznawano, że istniejący między współwłaścicielami budynku

poważny konflikt może stanowić okoliczność uzasadniającą odmowę zniesienia

współwłasności przez ustanowienie odrębnej własności lokali (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 1980 r., III CRN 126/80, OSNC 1981, nr 8, poz.

150, czy z dnia 7 kwietnia 2000 r., IV CKN 8/00kwietnia 2000 r., IV CKN 8/00,

niepubl.). Były to jednak sytuacje wyjątkowe, a o takiej w niniejszej sprawie nie

można mówić, skoro w całym trzykondygnacyjnym budynku wydziela się

uczestniczce tylko jeden lokal, a resztę przyznaje wnioskodawcom. Stąd też zarzut

uchybienia art. 211 i 212 k.c. jest nieusprawiedliwiony.

Kwestia czy współwłaściciel, korzystający z przedmiotu współwłasności, ma

obowiązek rozliczenia się z pozostałymi współwłaścicielami z odniesionej w ten

sposób korzyści, a jeśli tak, to w jakim zakresie, pozostaje sporna. Zróżnicowane

stanowiska w tym względzie zostały zaprezentowane w uzasadnieniu powołanej

uchwały Sądu Najwyższego III CZP 9/06. W uchwale udzielono w tej kwestii

odpowiedzi twierdzącej i za wyrażonym w niej poglądem opowiedział się Sąd

Okręgowy. Pozostaje tylko rzeczą wątpliwą, czy podstawą prawną takiego

roszczenia pozostaje sam art. 206 k.c., jak to przyjęto w tym judykacie Sądu

Najwyższego, czy też w powiązaniu z art. 224 § 2 k.c. lub art. 225 k.c., jak to

wyjaśniono w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08

(BIUL. SN 2008, nr 3, poz. 6). W obu uchwałach zgodnie stwierdzono jednak, że

korzystanie z rzeczy wspólnej przez jednego ze współwłaścicieli stwarza podstawę

do żądania rozliczenia się przez niego z odniesionych w ten sposób korzyści, jeżeli

wykraczało poza granice zakreślone w art. 206 k.c., a więc kiedy było posiadaniem

nieuprawnionym. Jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy, podstawą do ustalenia tego

zakresu dopuszczalnego posiadania jest wysokość udziału w rzeczy wspólnej.

Udział ten jest bowiem czynnikiem konstytuującym wszystkie uprawnienia

współwłaściciela. Nie można zatem, jak tego chcą skarżący, ustalać zakresu

uprawnionego posiadania w zależności od rynkowej wartości części przedmiotu

współwłasności,

z

której

korzystał

współwłaściciel

(w

niniejszej

sprawie

uczestniczka Łucja L.). Dlatego też zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 206 k.c.

przez nieprawidłową jego wykładnię, prowadzącą do wadliwego ustalenia zakresu

posiadania przez tę uczestniczkę, które - nawiązując do terminologii zastosowanej

w powołanych uchwałach - można określić mianem posiadania uprawnionego, jest

bezpodstawny.

2. Nieuzasadniony jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności

postępowania. W pierwszym rzędzie wymaga rozstrzygnięcia, czy wnioskodawcy

są w ogóle legitymowani do jego zgłoszenia w sytuacji, kiedy uchybienie dotyczy

ewentualnego interesu innych uczestników, a nie odnosi się bezpośrednio do

skarżących. Na tak postawione pytanie w orzecznictwie udziela się odpowiedzi, iż

niedopuszczalne jest powoływanie się w skardze kasacyjnej na naruszenie przez

sąd

przepisów procesowych

dotyczących

strony przeciwnej, z wyjątkiem

wadliwości, które skutkują nieważnością postępowania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 27 lutego 1997 r., III CKN 6/97, niepubl., wyrok z dnia

23 marca 2006 r. IV CSK 115/05, Biul. SN 2006, nr 6, poz. 9, wyrok z dnia

11 grudnia 2006 r. I PK 124/06, OSNP 2008, nr 3- 4, poz. 27 i podane w nim dalsze

orzecznictwo, czy wyrok z dnia 13 lutego 2004, IV CK 269/02). Uzasadnieniem dla

poglądu dopuszczającego - w drodze wyjątku - możliwość powoływania się

w skardze kasacyjnej na nieważność postępowania dotyczącą drugiej strony

(innego uczestnika) jest m. in. argument, że strona wnosząca skargę ma, na ogół,

także interes, aby sprawa została rozpoznana przy zachowaniu wszelkich

wymogów proceduralnych. Jak to bowiem wskazano w uzasadnieniu wyroku

w sprawie II CK 269/02, nie można wykluczyć wydania przez Sąd Kasacyjny

wyroku reformatoryjnego, korzystnego dla strony skarżącej, który w wypadku

nieważności

postępowania

przed

Sądem

drugiej

instancji,

wynikającej

z pozbawienia tam strony przeciwnej możliwości obrony jej praw, mógłby zostać

podważony w wyniku wznowienia postępowania, co godziłoby w interes prawny

strony wnoszącej skargę kasacyjną (kasację).

Nie podważając co do zasady trafności poglądu prawnego o dopuszczalności

powołania się w skardze kasacyjnej na nieważność postępowania dotyczącą

drugiej strony (innego uczestnika), trzeba stwierdzić, że nie może on znaleźć

zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Przede wszystkim Al. L. działała w imieniu

swoich mocodawców, którymi są jej dzieci, przez cały tok postępowania, a one

wnosiły o przyznanie rodzicom w całości przedmiotu współwłasności, bez

zasądzania na ich rzecz spłat, w więc prezentowały stanowisko procesowe

tożsame ze stanowiskiem rodziców. Trudno zatem przyjąć, że ci uczestnicy zostali

pozbawieni możności obrony swoich praw w instancji apelacyjnej, kiedy było rzeczą

jasną, że to ich stanowisko nie uległo zmianie. Po wtóre zaś, jest rzeczą

wykluczoną, aby w instancji kasacyjnej mogło zapaść orzeczenie reformatoryjne,

skoro wnoszący skargę nie składali wniosku o jego wydanie (art. 398 16 k.p.c.

Oznacza to, że nie może być mowy o nieważności postępowania w instancji

apelacyjnej z powodu formalnego nieudzielania na rozprawie głosu A. L.,

reprezentującej swoje dorosłe dzieci K., A. i An. L.

3. Trafny jest natomiast zarzut procesowy, iż Sąd Okręgowy przekroczył

zakres przedmiotu zaskarżenia apelacją postanowienia Sądu Rejonowego przez

uczestniczkę Ł. L. Z treści tej apelacji wynika wyraźnie, że nie obejmowano

zaskarżeniem punktów III i XI tego postanowienia. W związku z tym korygowanie w

instancji

apelacyjnej

rozstrzygnięć

zawartych

w

tych

punktach

było

niedopuszczalne (art. 378 § 1 k.p.c.). Dlatego Sąd Najwyższy w tej części

uwzględnił skargę kasacyjną, uchylając orzeczenie Sądu Okręgowego i umarzając

postępowanie apelacyjne w tym zakresie (art. 39819 k.p.c.), a w pozostałym

zakresie oddalił skargę, jako niezasadną (art. 39814 k.p.c.).

Postanowienie o kosztach uzasadnia art. 520 § 3 k.p.c.).