IV CSK 71/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 71/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. Oddziału

w B.

przy uczestnictwie Anity A. i Adama A.

o wpis hipoteki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 7 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 7 października 2010 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił

apelację uczestników postępowania Anity A. i Adama A. od postanowienia Sądu

Rejonowego w S. z dnia 14 lipca 2010 r. w sprawie z wniosku Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o wpis w księdze wieczystej KW [...]

hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 28.264,85 złotych, na podstawie decyzji z

dnia 18 marca 2010 r., tytułem zaległych składek na rzecz Funduszu Pracy i

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lutego 1999 r.

do marca 2000 r., odsetek za zwłokę oraz kosztów upomnień przedegzekucyjnych.

Sąd drugiej instancji nie podzielił zarzutu apelacji, że ze względu na czas powstania

zobowiązania

z

tytułu

składek

na

ubezpieczenie

nie

może

wystąpić

odpowiedzialność z majątku wspólnego małżonków, ponieważ nie istniała jeszcze

wówczas pomiędzy dłużniczką oraz jej mężem wspólność majątkowa, a

nieruchomość obciążona hipoteką była podarowana małżonkom po ślubie. Sąd

uznał, że odpowiedzialność na podstawie art. 29 § 1 Ordynacji podatkowej

obejmuje majątek osobisty dłużniczki oraz majątek wspólny jej i jej małżonka, tak

więc również nieruchomość nabytą po ślubie, a przedmiotem tej odpowiedzialności

są zobowiązania powstałe zarówno przed, jak i po zawarciu związku małżeńskiego.

W skardze kasacyjnej uczestnicy postępowania zarzucili zaskarżonemu

postanowieniu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 29 § 1 w związku

z art. 26 Ordynacji podatkowej i w związku z art. 31 oraz art. 26 ust. 3, 3a pkt 2

i ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną wykładnię

polegającą

na

przyjęciu

zasadności

prawnej

ustanowienia

hipoteki

na

nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków, a także art. 29

§ 2 w związku z art. 26 Ordynacji podatkowej i w związku z art. 31 w związku z art.

26 ust. 3, 3a pkt 2 i ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez

błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że możliwość ustanowienia hipoteki

przymusowej wykluczałoby w okolicznościach sprawy jedynie zawarcie przez

uczestników - przed wstąpieniem w związek małżeński - umowy ustanawiającej

rozdzielność majątkowa małżeńską. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i oddalenie wniosku w całości wraz z zasądzeniem kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Z przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja podatkowa

(jedn. tekst Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej jako Ord. pod.), mających

zastosowanie do zaległości w płatnościach składek na ubezpieczenie społeczne

(art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, jedn. tekst Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej jako

u.s.u.s.) wynika, że podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za takie

zobowiązania (art. 26 Ord. pod.) oraz, że w przypadku osób pozostających

w związku małżeńskim odpowiedzialność ta obejmuje majątek odrębny podatnika

oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka (art. 29 § 1 Ord. pod., odwołujący

się do zasady z art. 26 Ord. pod.).

W przepisach tych nie ma żadnego odniesienia się do czasu i źródeł

pochodzenia majątku, z którego ma być realizowana odpowiedzialność z tytułu

zaległych składek (podobnie – podatków). Jest natomiast mowa o uprawnieniu

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do zabezpieczenia należności z tytułu składek

hipoteką przymusową na wszystkich nieruchomościach dłużnika, a przedmiotem tej

hipoteki może być nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej

dłużnika i jego małżonka, a także, że do hipoteki tej stosuje się odpowiednio

przepisy ustawy Ordynacja podatkowa, dotyczące hipoteki przymusowej (art. 26

ust. 3, ust. 3a i ust. 4 u.s.u.s.). Są to przepisy prawa publicznego, a dochodzone

należności wynikają z mocy samej ustawy i mają charakter świadczeń

publicznoprawnych, a nie cywilnoprawnych.

O

zastosowaniu

przepisów

stanowiących

o

majątku,

objętym

odpowiedzialnością, w tym także o zabezpieczeniu zobowiązania decyduje chwila

dochodzenia świadczenia publicznoprawnego. W niniejszej sprawie jest to data

uprawomocnienia się decyzji wydanej dnia 18 marca 2010 r. W tym czasie

skarżący byli już od wielu lat (od 2002 r.) w związku małżeńskim i pozostawali we

wspólności majątkowej. Okoliczności te decydują o zasadności ustanowienia

hipoteki na nieruchomości, będącej ich współwłasnością. Przepisy ustaw mających

zastosowanie w niniejszej sprawie (Ord. pod. i u.s.u.s.) nie określają na swój użytek

znaczenia majątku odrębnego i wspólnego małżonków, który to majątek wspólny

może objąć egzekucja należności z tytułu składek na rzecz ZUS. Mają zatem

zastosowanie

przepisy

kodeksu

rodzinnego

i

opiekuńczego

stanowiące

o majątkach w związku małżeńskim pozostającym we wspólności majątkowej

małżeńskiej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

z dnia 22 marca 2007 r., III SA/Wa 3849/06, Lex nr 341341). Majątek odrębny

małżonka stanowi jego wyłączną własność, a majątek wspólny małżonków jest

współwłasnością łączną. Cechuje się ona tym, że w czasie trwania małżeństwa nie

podlegają ani wyodrębnieniu udziały każdego z małżonków (cały majątek wspólny

przysługuje w całości zarówno żonie, jak i mężowi), ani majątek wspólny nie może

zostać podzielony. Oznacza to jednak, że majątek ten jest także majątkiem tego

z małżonków, na którym spoczywa dług publiczny z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne. W orzecznictwie zaprezentowano pogląd, że ze względu

na konstytucyjną zasadę ochrony własności i możliwości jej ograniczenia tylko

drogą ustawową, ustawa jaką jest Ordynacja podatkowa powinna wyraźnie

stanowić o rozszerzeniu odpowiedzialności za zobowiązania na majątek wspólny;

ustawa

właśnie

to

czyni

w

powołanych

przepisach,

wbrew

odmiennym

twierdzeniom skarżących (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

8 listopada 2000 r., III CZP 33/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 55).

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest

reprezentowany trafny pogląd, że odpowiedzialność majątkiem osobistym dłużnika

oraz majątkiem wspólnym tego dłużnika i jego małżonka z tytułu długu publicznego,

takiego jak należności dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne jest

niezależna od momentu powstania obowiązku publicznego i obejmuje składki na

ubezpieczenie społeczne, w zakresie których odpowiedzialność dłużnika wystąpiła

przed powstaniem małżeńskiej wspólności majątkowej. Odpowiedzialność ta

obejmuje cały majątek dłużnika, tj. wszystkie jego składniki w chwili realizowania

odpowiedzialności i nie ma znaczenia, czy składniki te zostały nabyte przed, czy po

powstaniu zobowiązania publicznoprawnego (uchwała siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005, nr 3,

poz. 43; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2005 r., V CK

610/04, Lex nr 187094). Nie można zatem przyjąć sposobu rozumowania

zaprezentowanego w skardze kasacyjnej i uznać za zasadne zarzutów naruszenia

przez zaskarżone postanowienie wskazanych przez skarżących przepisów

Ordynacji podatkowej oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Wprawdzie skarżący mają rację, że w lepszej sytuacji prawnej w przedmiotowej

kwestii

od

małżonków

znajdują

się

małżonkowie

rozwiedzeni,

ponieważ

rozwiedziony małżonek podatnika odpowiada wprawdzie solidarnie z byłym

małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań i to powstałych w czasie

trwania wspólności majątkowej, jednakże odpowiedzialność ta jest ograniczona

tylko do wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym. Może to mieć

miejsce dlatego, że w wyniku rozwiązania małżeństwa przez rozwód następuje

przekształcenie

dotychczasowej

współwłasności

łącznej

małżonków

we

współwłasność w częściach ułamkowych każdego z nich. Ponadto, o takim

rozliczeniu stanowi expressis verbis art. 110 § 1 Ord. pod., mającej także w tej

kwestii zastosowanie do składek na ubezpieczenie społeczne (art. 31 u.s.u.s.).

Należy zatem przyjąć, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dla zabezpieczenia

należności z tytułu składek może żądać ustanowienia hipoteki przymusowej na

nieruchomości będącej współwłasnością łączną dłużnika i jego małżonka,

pozostających we wspólności majątkowej małżeńskiej, także wtedy, gdy należność

dotyczy tylko jednego z małżonków i powstała przed zawarciem związku

małżeńskiego. To sprawia, że skarga kasacyjna jest niezasadna.

W skardze znalazł się również zarzut naruszenia art. 29 § 2 Ord. pod.

W związku z art. 26 Ord. pod. i art. 31 w związku z art. 26 ust. 3, ust. 3a pkt 2

i ust. 4 u.s.u.s. ze względu na błędną wykładnię odnoszącą się do przyjęcia, że

w sytuacji zawarcia przez nupturientów, jeszcze przed zawarciem związku

małżeńskiego,

małżeńskiej

umowy

majątkowej

ustanawiającej

rozdzielność

majątkową w przyszłym małżeństwie wykluczona byłaby możliwość ustanowienia

hipoteki przymusowej na nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego,

co do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powstałej jeszcze

przed zawarciem małżeństwa (mylnie opisanej w pkt drugim zarzutów skargi, jako

powstanie małżeńskiej wspólności ustawowej, w okolicznościach, gdy ona by

właśnie na skutek umowy majątkowej nie powstała). Zarzut ten nie został

rozważony przez Sąd Najwyższy, jako bezprzedmiotowy dla rozstrzygnięcia

sprawy, ponieważ Sąd w zaskarżonym postanowieniu nie rozstrzygał na podstawie

takiego poglądu prawnego.

Z tych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy oddalił

skargę kasacyjną.