III UZP 3/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZP 3/13

POSTANOWIENIE

Dnia 10 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

Protokolant Anna Matura

w sprawie z odwołania J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o wypłatę emerytury,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 10 stycznia 2014 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 października 2013 r.,

„czy organ rentowy wypłacając emerytury zgodnie z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 roku sygn. akt K

2/12 (ogłoszonym w dniu 22 listopada 2012 roku w Dzienniku Ustaw

z 2012 roku poz. 1285), których wypłatę wstrzymano od 1

października 2011 roku, obowiązany jest również do wypłaty odsetek

- stosownie do art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku

o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dziennik Ustaw z 2009 roku

nr 205 poz. 1585 ze zm.)”.

odmawia podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 23 października 2013 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

powstałe przy rozpoznaniu apelacji następujące zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości: - „czy organ rentowy wypłacając emerytury zgodnie z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 roku, sygn. akt K

2/12 (ogłoszonym w dniu 22 listopada 2012 roku w Dzienniku Ustaw z 2012 roku

poz. 1285), których wypłatę wstrzymano od 1 października 2011 roku, obowiązany

jest również do wypłaty odsetek - stosownie do art. 85 ust 1 ustawy z dnia 13

października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dziennik Ustaw z

2009 roku nr 205 poz. 1585 ze zm.)”.

W uzasadnieniu tak sformułowanego zagadnienia Sąd Apelacyjny stwierdził,

że wynika ono z następujących ustaleń faktyczno-prawnych:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R., po rozpatrzeniu wniosku z

dnia 26 listopada 2010 r., decyzją z 16 grudnia 2010 r. przyznał J. S. emeryturę od

dnia 1 listopada 2010 r. oraz podjął wypłatę tego świadczenia. Świadczeniobiorca

nadal pozostawał w zatrudnieniu u dotychczasowego pracodawcy. Następnie,

decyzją z dnia 3 października 2011 r., wydaną z urzędu, Zakład wstrzymał wypłatę

emerytury od dnia 1 października 2011 r. - „zgodnie z art. 28 ustawy o zmianie

ustawy o finansach publicznych ... (Dz. U. Nr 257, poz. 1126)”.

Sąd Apelacyjny przypomniał ponadto, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z

dnia 13 listopada 2011 r. (K 2/2012) - opublikowanym w dniu 22 listopada 2012 r.

(Dz.U z 2012 r., poz. 1285) - orzekł, że art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o

zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw w związku z

art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych dodanym przez art. 6 pkt 2 ustawy z 16 grudnia 2010 r.,

w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do

emerytury przed 1 stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy,

jest niezgodny z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego

przez nie prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Powołując się na wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego, J. S. w dniu

26 listopada 2012 r. złożył wniosek o wypłatę zawieszonych świadczeń wraz z

ustawowymi odsetkami.

Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2012 r. Zakład wznowił postępowanie i

decyzją z dnia 21 grudnia 2012 r., wznowił również wypłatę emerytury od dnia 22

listopada 2012 r. oraz „uchylił decyzję z 3 października 2011 r. - w części, w jakiej

dotyczy zawieszenia wypłaty emerytury od dnia 22 listopada 2012 r. Następnie

decyzją z dnia 19 marca 2013 r. organ rentowy odmówił uchylenia decyzji z dnia 3

października 2011 r. „w części, w jakiej decyzja ta zawiesza, na podstawie art. 28

ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 257, poz. 1726 oraz z 2011 r. Nr 291, poz.

1707) w związku z art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227

ze zm.) prawo do emerytury za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 21

listopada 2012 r.”, uznając, że „wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13

listopada 2012 r. nie ma zastosowania do przypadających przed dniem 22 listopada

2012 r. okresów zawieszenia emerytury na podstawie przepisu art. 28 ustawy z

dnia 16 grudnia 2010 r.”.

Na skutek odwołania wnioskodawcy od decyzji z dnia 19 marca 2013 r. Sąd

Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. wyrokiem z dnia 14 maja

2013 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zobowiązał organ rentowy do

wypłaty zawieszonej emerytury dla wnioskodawcy J. S. za okres od dnia 1

października 2011 r. do dnia 21 listopada 2012 r. wraz z ustawowymi odsetkami

liczonymi od dnia 22 grudnia 2012 r. do dnia zapłaty.

Zdaniem Sądu Okręgowego, wnioskodawca skorzystał z przysługującego

mu prawa do wznowienia postępowania administracyjnego. Z prawem i

zasadnością wznowienia postępowania zgodził się organ rentowy - wznowił

postępowanie na podstawie art. 145 k.p.a. Tym samym, zgodnie z art. 190 ust. 4

Konstytucji RP, doszło do skutecznego wzruszenia decyzji z dnia 3 października

2011 r. Zaś przy ponownym wydawaniu decyzji należało stosować prawo

obowiązujące w dniu wydania nowej decyzji. Sąd Okręgowy dodał także, iż

„Przepis który był podstawą uprzedniej decyzji utracił już moc obowiązującą, tym

samym organ rentowy nie mógł go zastosować za okres od 1 października 2011 r.

do dnia 22 listopada 2012 r.". Uznał więc, że stan ten, w świetle art. 85 ustawy

systemowej, rodzi obowiązek wypłaty odsetek z upływem terminu przewidzianego

w art. 118 ust. 1 e. i r.

W apelacji wniesionej od całości powyższego wyroku ZUS Oddział w R.

zarzucił naruszenie art. 190 Konstytucji RP oraz art. 103a ustawy o emeryturach i

rentach z F.U.S., a także art. 316 § 1 k.p.c. Apelacja zasadzała się na twierdzeniu,

że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie ma mocy wstecznej od 1

października 2011 r. Tym samym, brak podstaw do wyrównania świadczenia oraz

do obciążania ZUS odsetkami z tytułu opóźnienia w wypłacie emerytury - z braku

odpowiedzialności (art. 85 s.u.s.).

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację organu rentowego, powziął istotną

wątpliwość prawną, którą sformułował w sentencji swojego postanowienia z dnia 23

października 2013 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny

niezgodności art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach

publicznych oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 103a ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

dodanym przez art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r., w zakresie w jakim

znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury przed dniem 1

stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, jest sprzeczny z

wyrażoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zaufania obywatela

do państwa i stanowionego przez nie prawa, spowodowało derogowanie z

porządku prawnego zdyskredytowanych, co do swej konstytucyjności, powołanych

przepisów.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że oznacza to, iż z chwilą opublikowania wyroku

Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw przepisy te utraciły zdolność do

wymuszania określonego zachowania, zarówno przez ich adresatów, jak również

przez organy stosujące prawo.

Zgodnie

z

art.

ust.

Konstytucji

RP

orzeczenie

Trybunału

Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, z kolei art. 190 ust. 4

Konstytucji mówi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z

Konstytucją umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego stanowi

podstawę

do

wznowienia

postępowania,

uchylenia

decyzji

lub

innego

rozstrzygnięcia. Na sprzeczność obu tych przepisów zwrócił uwagę Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 23 czerwca 2005 r. (III CZP 35/05), stwierdzając, że art. 190

ust. 3 może uzasadniać wniosek, iż orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają

skutek na przyszłość (ex nunc), zaś z art. 190 ust. 4 płynie wniosek przeciwny - o

wstecznym działaniu orzeczeń Trybunału (ex tunc).

Sąd Apelacyjny wyraził równocześnie opinię, że obecnie w judykaturze

dominuje

jednak

pogląd

o

wstecznych

skutkach

orzeczeń

Trybunału

Konstytucyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko takie

wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 lutego 2008 r., II OSK

1745/07, stwierdzając, że przepis uznany przez TK za niekonstytucyjny ma taki

charakter od samego początku, tj. od dnia jego wejścia w życie (NSA odrzuca

stanowisko, że wyrok TK wywołuje skutki jedynie na przyszłość). Ku temu

poglądowi skłania się również Sąd Najwyższy, który m.in. w wyroku z dnia 20 maja

2009 r., I CSK 379/08 podkreśla, że stwierdzona przez TK niezgodność z

Konstytucją nie istnieje wyłącznie w chwili orzekania przez Trybunał, lecz występuje

również wcześniej. Dlatego, zdaniem Sądu Najwyższego, „z dogmatycznego

punktu widzenia” znaczenie ma to, odkąd w systemie prawnym pojawiła się

zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny norma prawna. Pozwala to przyjąć,

że co do zasady, orzeczenia Trybunału mają moc wsteczną, a przyjęcie

skuteczności ex nunc naruszałoby spójność systemową konstytucji i byłoby trudne

do pogodzenia z art. 77 (prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona

przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej) oraz art. 401 1 k.p.c.

W dalszym ciągu swojego wywodu Sąd Apelacyjny zauważył, że przyjęcie

poglądu o wstecznym skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

13 listopada 2012 r., K 2/12, ogłoszonego w Dzienniku Ustaw z dnia 22 listopada

2012 r., stanowiącego o utracie mocy obowiązującej przepisów, na których

bazował, zarówno Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jak i sądy ubezpieczeń

społecznych w postępowaniu, dokonując oceny prawnej w tego typu sprawach, w

istocie rzeczy oznacza stwierdzenie sprzeczności tych decyzji i orzeczeń z treścią

Konstytucji w takim rozumieniu, jakie Trybunał Konstytucyjny uznał za właściwe, co

też przesądzałoby o obowiązku wypłaty zawieszonych emerytur już od dnia

1 października 2011 r.

Odnosząc się natomiast do kwestii odsetek, Sąd Apelacyjny podkreślił, że

generalny obowiązek wypłaty odsetek od nieterminowego ustalenia prawa lub

spóźnionej jego wypłaty ma oparcie w konstytucyjnej zasadzie równego traktowania

obywateli w państwie prawa (art. 2 i 32 Konstytucji RP), a ponadto wynika z

ustawowej zasady równego traktowania ubezpieczonych (art. 2a i art. 122 ust. 3 pkt

1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), a także jest pozytywnie

unormowany w art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności i w Artykule 1 Protokołu Pierwszego - dot. prawa do poszanowania

mienia. Sąd Apelacyjny przypomniał również, że odsetki w prawie ubezpieczeń

społecznych (art. 85 ust. 1 s.u.s.) przysługują w wysokości odsetek określonych

przepisami prawa cywilnego, co oznacza tylko tyle, że w przypadkach nieustalenia

prawa lub nieterminowej wypłaty świadczenia z ubezpieczenia społecznego jest

ustawowe ograniczenie do takiego rozmiaru odsetek. Jednakże w tym zakresie

organ rentowy nie odpowiada według zasad prawa cywilnego, ale według reguł

obowiązujących w prawie ubezpieczeń społecznych, w szczególności nie jest

zobowiązany do wypłaty odsetek w przypadkach, gdy opóźnienie w przyznaniu lub

wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi

odpowiedzialności.

Sąd Apelacyjny w niniejszym postępowaniu doszedł do wniosku, że przy

rozpoznaniu tej sprawy obowiązany jest rozważyć, czy i według jakich zasad oraz w

jakim zakresie (od jakiej daty) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może być

obarczony odpowiedzialnością, tj. obowiązkiem wypłaty ustawowych odsetek

(patrz: § 4 i 2 rozporządzenia MPiPS z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie

szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie

świadczeń z ubezpieczeń społecznych - Dz.U. Nr 12, poz. 104); w związku z

wcześniej wydaną decyzją na podstawie obowiązujących przepisów, które

następnie zostały uznane za sprzeczne z Konstytucją RP wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego.

Dotychczasowa praktyka orzecznicza nie jest tu jednolita. Odnotować należy

np. wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 marca 2013 r., III AUa

1258/12, wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 14 marca 2013 r., III AUa

1147/12, jak również wyrok Sądu Okręgowego w Przemyślu z dnia 17 czerwca

2013 r., III U 750/13 - odmawiające prawa do odsetek w związku z wypłatą

emerytur za okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 listopada 2012 r., ale

także przeciwne wyroki Sądów Okręgowych w: Szczecinie z dnia 3 września

2013 r., VI U 671/13, Rzeszowie z dnia 29 maja 2013 r, IV U 652/13, czy

Tarnobrzegu z dnia 20 czerwca 2013 r., III U 451/13 przyznające zawieszoną

emeryturę od dnia 1 października 2011 r. do dnia 21 listopada 2012 r. „wraz z

ustawowymi odsetkami od daty wymagalności poszczególnych rat”.

Po przeanalizowaniu wskazanych wyroków Sąd Apelacyjny doszedł do

konkluzji, że odmowa przyznania odsetek wywodzona jest z założenia, iż ZUS

wydając decyzję wstrzymującą wypłatę emerytury od dnia 1 października 2011 r.

działał zgodnie z obowiązującym wówczas prawem, które utraciło moc dopiero

z chwilą opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego w dniu 22 listopada

2012 r. Zakład nie wydał bezprawnej decyzji o wstrzymaniu ubezpieczonym wypłaty

emerytur i dlatego nie można przyjąć, że ZUS ponosi odpowiedzialność w

rozumieniu art. 85 ust. 1 zd. drugie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za opóźnienie w wypłacie emerytur.

Stanowisko przeciwne zakłada natomiast, że skoro przepis uznany za

sprzeczny z Konstytucją - właśnie ze względu na swoją niekonstytucyjność i to

istniejącą od początku uchwalenia - nie może być w konkretnych sprawach

stosowany,

to

w

konsekwencji

koniecznym

jest

usunięcie

skutków

niekonstytucyjnego przepisu. Następstwem uznania przepisu za niekonstytucyjny w dacie jego stosowania przez organ rentowy - jest ustalenie, że poddane kontroli

czynności organu rentowego, zostały podjęte z naruszeniem prawa i to naruszenie

należy uznać za błąd organu rentowego, co przesądza o odpowiedzialności

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (por. również wyrok Sądu Najwyższego z dnia

17 marca 2011 r., I UK 332/10).

Modyfikacją

powyższego

stanowiska

jest

pogląd,

że

dopiero

po

opublikowaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 listopada 2011 r. (w dniu 22

listopada 2012 r.) zaistniała ostatnia okoliczność umożliwiająca organowi

rentowemu wydanie prawidłowej decyzji - w rozumieniu art. 118 ust. 1 ustawy

emerytalnej - i od tej daty Zakładowi należy liczyć 30 dni do wydania właściwej

decyzji, po upływie których, czyli od 22 grudnia 2012 r., ZUS ponosi

odpowiedzialność za niewypłacone świadczenia (tak np. wyrok SO w Tarnobrzegu

z 27 czerwca 2013 r., III U 538/13, a także wyrok SO w Szczecinie z 3 września

2013 r., III U 671/13 - zgodnie z art. 85 ust. 1 s.u.s.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, również orzecznictwo Sądu Najwyższego nie

jest jednoznaczne w kwestii wykładni i zastosowania art. 85 ust. 1 s.u.s.

(porównując chociażby poglądy wyrażone w wyrokach i uzasadnieniach: z dnia 25

stycznia 2005 r., I UK 159/04, z dnia 7 kwietnia 2010 r., I UK 345/09 czy z dnia

7 października 2004 r., II UK 485/03, z dnia 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96 i z dnia

20 sierpnia 2003 r., II UK 394/02). Stąd potrzeba jasnej wykładni i ujednoliconego

zastosowania (podejmowana już przez tut. Sąd w analogicznej sprawie sygn. III

AUr 26/96 - sygn. SN: II UR 5/96) art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że decyzja o zawieszeniu wypłaty emerytury na

rzecz ubezpieczonego J. S. (z dnia 3 października 2011 r.) od dnia 1 października

2011 r. była zgodna z formalnie obowiązującym wówczas prawem. Natomiast od

dnia 22 listopada 2012 r., tj. od ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 13 listopada 2012 r. - K 2/12 - odmowa wypłaty emerytury za czas od 1

października 2011 r. była już niezgodna z prawem. Zakładając, że niezgodna z

prawem byłaby również decyzja z dnia 19 marca 2013 r. (która jest przedmiotem

odwołania rozpatrywanego w sprawie), to zasadnym byłby wówczas wniosek, iż

odmowa wypłaty świadczenia po dniu 22 listopada 2012 r. (czyli po publikacji

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego) była bezprawna, a tym samym wydanie

niezgodnej z prawem decyzji z dnia 19 marca 2013 r. byłoby okolicznością, za

którą, zdaniem Sądu Apelacyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę,

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponosi odpowiedzialność, albowiem od dnia

ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego organ rentowy miał już wszystkie

potrzebne dane pozwalające na wydania decyzji zgodnie z prawem, podczas gdy

po stronie świadczeniobiorcy J. S. nie występował już jakikolwiek obowiązek

wykazywania okoliczności uzasadniających jego wniosek o wypłatę zawieszonego

świadczenia, tzn. obciążających wnioskodawcę (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., II UK 214/02 oraz z dnia 22 kwietnia 2004

r., III UA 1/04, a zwłaszcza wyrok z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 159/04).

Powołując się na przytoczone wyżej argumenty, Sąd Apelacyjny dodał

jedynie, że zawarte w art. 85 ust. 1 s.u.s. określenie: „nie ustalił prawa do

świadczenia" oznacza również niewydanie w terminie decyzji o wypłacie

świadczenia (por. odpowiednio: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września

2011 r., II UK 52/11). W konkurencji dwóch dóbr; ochrony Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych i ochrony ubezpieczonych - pierwszeństwo trzeba przyznać, według

Sądu Apelacyjnego, tym drugim.

Sąd Apelacyjny w sposób zdecydowany wyraził również pogląd, że nie może

być przenoszone indywidualnie na ubezpieczonych ryzyko niekompetentnego

funkcjonowania organów władzy państwowej - tu władzy ustawodawczej. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nie jest wprawdzie organem władzy państwowej, ale jest

państwową

jednostką

organizacyjną

dysponującą

Funduszem

Ubezpieczeń

Społecznych powołanym do realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych i

nadzorowaną przez ministra ds. zabezpieczenia społecznego (art. 51 s.u.s. i art. 68

ust. 1 p. 1 lit. b w zw. z art. 66 ust. 4 s.u.s.). W imieniu państwa wykonuje on

zadania

mające

zagwarantować

obywatelom

prawo

do

zabezpieczenia

społecznego (art. 67 Konstytucji RP), z czego należy wnosić, że błędy wywołane

wadliwym prawem z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz decyzje ostateczne

uznane za bezprawne nie mogą stanowić dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

ostatecznego usprawiedliwienia dla pozbawienia ubezpieczonych należnych im

świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Dlatego też, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zasadne byłoby przyjęcie, że

stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest nieprawidłowe, a żądanie

wypłaty wstrzymanych świadczeń wraz z odsetkami od dnia 13 listopada 2012 r.

winno

być

uwzględnione.

Tak

też

uczyniono

po

orzeczeniu

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 19 października 1993 r., K 14/92, stwierdzającym

niezgodność z Konstytucją art. 7 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o zmianie

niektórych ustaw dotyczących zatrudnienia oraz zaopatrzenia emerytalnego (Dz.U.

Nr 84, poz. 426) (v. wyjaśnienie wiceprezesa ZUS z dnia 21 marca 1996 r. - znak:

KSE-11-752-3/96 oraz zarządzenie Ministra Finansów z dnia 20 marca 1996 r. w

sprawie zaniechania ustalania i poboru dodatku dochodowego od osób fizycznych od jednorazowej wypłaty, łączenia z odsetkami, zaległej waloryzacji emerytur i rent

za marzec 1992 r.).

Zaś o wadze postawionego problemu najlepiej świadczy fakt, że dotyczy on

ponad 32 tys. emerytów, a jego wartość szacowana jest na ok. 900.000.000 zł (wg

informacji prasowych).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wstępnie Sąd Najwyższy uznaje za niezbędne przypomnieć, że art. 390 § 1

k.p.c. przyznaje sądowi rozpoznającemu sprawę w drugiej instancji możliwość

przedstawienia tego zagadnienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w

wypadku powstania zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości.

Instytucja ta, prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie

poglądem

Sądu

Najwyższego,

zawartym

w

uchwale,

jest

wyjątkiem

od

konstytucyjnej zasady podległości sędziego tylko Konstytucji i ustawom (art. 178

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) i reguły samodzielnego rozstrzygnięcia

sprawy przez sąd właściwy. Ze względu na tę wyjątkowość, przesłanka stosowania

art. 390 § 1 k.p.c. powinna być wykładana ściśle. Zagadnienie prawne, stanowiące

przedmiot pytania sądu drugiej instancji, musi zatem odpowiadać określonym

wymaganiom, a mianowicie: 1. być sformułowane w oparciu o okoliczności

mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd

ustaleń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96,

OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 39 i postanowienie z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP

33/01, LEX nr 52571), 2. być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, by

umożliwić

Sądowi

Najwyższemu

udzielenie

uniwersalnej

odpowiedzi,

nie

sprowadzającej się do samej subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 15 października 2002 r., III CZP 66/02,

LEX nr 57240; z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/02, LEX nr 77033 i z dnia

5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179), 3. pozostawać w związku z

rozpoznawana sprawą tak, by udzielenie odpowiedzi na postawione pytanie

ułatwiło sądowi odwoławczemu podjęcie decyzji jurysdykcyjnej co do istoty sprawy

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1998 r., III CZP 35/98,

LEX nr 519292; z dnia 30 maja 2003 r., III CZP 30/03, LEX nr 109444; z dnia 25

czerwca 2008 r., III CZP 49/08, LEX nr 437197; z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP

10/09, LEX nr 496383; z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 38/09, LEX nr 518116; z dnia

12 sierpnia 2009 r., II PZP 8/09, LEX nr 529760 i z dnia 22 października 2009 r.,

III CZP 75/09, LEX nr 532090) i 4. dotyczyć zagadnienia budzącego rzeczywiście

poważne wątpliwości, gdyż użycie przez ustawodawcę przymiotnika kwalifikującego

oznacza, że w razie powstania wątpliwości pierwszego stopnia, tj. zwykłych, sąd

drugiej instancji obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2005 r., III CZP 68/05,

LEX nr 175457). Z jednej strony, przedstawione w opisanym trybie zagadnienie

prawne nie może mieć charakteru teoretycznego, oderwanego od okoliczności

rozpoznawanej sprawy tak, by odpowiedź na nie była zbędna dla rozstrzygnięcia

sporu, gdyż rozważanie problemów natury teoretycznej jest domeną nauki prawa

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CZP 42/08,

LEX nr 420375 i z dnia 22 maja 2009 r., III CZP 23/09, LEX nr 508838). Musi zatem

istnieć związek przyczynowy pomiędzy zadanym przez sąd drugiej instancji

pytaniem prawnym a podjęciem decyzji w sprawie, w której powstały poważne

wątpliwości (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 27 sierpnia 1996 r., III

CZP 91/96, OSNC 1997 nr 1, poz. 9; z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CZP 39/99, LEX

nr 51656; z dnia 9 czerwca 2005 r., III CZP 31/05, LEX nr 180857 i uchwała z dnia

23 września 2004 r., III CZP 48/04, OSNC 2005 nr 9, poz. 153). Z drugiej jednak

strony,

instytucja

zagadnień

prawnych

służy

rozstrzyganiu

wątpliwości

o

charakterze jurydycznym, a nie wspieraniu sądu orzekającego w dokonywaniu

ustaleń. Nie wszystkie też wątpliwości prawne usprawiedliwiają podejmowanie

uchwały na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., lecz tylko takie, które kształtują podstawę

prawną

rozstrzygnięcia,

a

zagadnienie

prawne

przedstawione

Sądowi

Najwyższemu nie może sprowadzać się do pytania o sam sposób rozwiązania

konkretnego sporu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego

2007 r., II CZP 163/06, LEX nr 260397; z dnia 10 maja 2007 r., II UZP 1/10, OSNP

2008 nr 3-4, poz. 49; z dnia 9 kwietnia 2008 r., II PZP 5/08, OSNP 2009 nr 15-16,

poz. 203 i z dnia 5 listopada 2009 r., II PZP 11/09, LEX nr 551886).

Przedstawione przez Sąd Apelacyjny zagadnienie prawne nie odpowiada

powyższym wymaganiom. Sąd ten nie ma wątpliwości, że w świetle aktualnych

poglądów judykatury skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzekającego o

niezgodności z Konstytucja RP przepisu bądź przepisów ustawowych winien

nastąpić ex tunc, co w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy winno

prowadzić do wniosku, że organ rentowy ma obowiązek wypłaty emerytury za cały

okres, w którym wypłata tego świadczenia była wstrzymana (to znaczy za okres od

dnia 1 października 2011 r.). Wątpliwości Sądu drugiej instancji sprowadzają się

zaś wyłącznie do tego, czy owa wypłata powinna obejmować również odsetki

ustalone stosownie do art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Kategoryczny sposób sformułowania przez Sąd Apelacyjny zagadnienia prawnego

wskazuje przy tym, że z jednej strony zamiarem Sądu pytającego jest nie tyle chęć

otrzymania uniwersalnej odpowiedzi na zawarte w tym zagadnieniu pytanie, co w

istocie uzyskanie rozstrzygnięcia konkretnego sporu zawisłego przed tym Sądem, z

drugiej zaś odpowiedź na to pytanie nie budzi poważnych, a więc kwalifikowanych

wątpliwości, które wymagałyby zaangażowania Sądu Najwyższego, lecz co

najwyżej takie, które Sąd pytający obowiązany jest rozwiązać we własnym

zakresie. Wypada zauważyć, iż Sąd Apelacyjny wprost pyta jedynie o to, czy organ

rentowy „obowiązany jest również do wypłaty odsetek – stosownie do art. 85 ust. 1

ustawy (…) o systemie ubezpieczeń społecznych (…). Wymaga natomiast

podkreślenia, że wymieniony przepis z jednej strony stanowi jedyną w prawie

ubezpieczeń społecznych podstawę prawną żądania przez ubezpieczonych od

organu rentowego odsetek za zwłokę w ustaleniu i wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych, natomiast z drugiej strony (jak każdy inny przepis prawa

materialnego) znajduje zastosowanie w konkretnej sprawie wówczas, gdy ustalone

w niej okoliczności faktyczne pozwalają na dokonanie subsumcji, to jest na

przyporządkowanie tych ustaleń hipotezie rozważanego przepisu. Jeśli zatem owe

ustalenia faktyczne pozwalają na przyjęcie tezy, że organ rentowy – w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania

świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do

wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych – nie ustalił

prawa do świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, to niewątpliwie jest

zobowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek

ustawowych przewidzianych przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to jednak

przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest

następstwem okoliczności, za które organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności.

W

przedstawionych

okolicznościach

Sąd

Najwyższy,

rozstrzygając

przedstawione mu zagadnienie prawne sformułowane w sposób zaprezentowany

przez Sąd Apelacyjny, mógłby więc co najwyżej udzielić odpowiedzi twierdzącej, z

której wynikałoby jednak tylko tyle, że organ rentowy, również wtedy, gdy wypłaca

emerytury „zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada

2012 r. sygn.. akt K 2/12 ….”, jest obowiązany do wypłaty odsetek – stosownie do

art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – jeśli w okolicznościach

faktycznych

konkretnej

sprawy

zostaną

spełnione

wszystkie

przesłanki

uzasadniające zastosowanie tego przepisu.

Niezależnie od powyższych argumentów przeciwko podjęciu przez Sąd

Najwyższy uchwały rozstrzygającej przedstawione mu zagadnienie prawne

przemawia i to, że Sejm RP na posiedzeniu w dniu 13 grudnia 2013 r. uchwalił

ustawę „o ustalaniu i wypłacie emerytur, do których prawo uległo zawieszeniu w

okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 21 listopada 2012 r.”, która uchwałą

Senatu RP z dnia 10 stycznia 2014 r. (a więc podjętą w dniu rozprawy, na której

miało być rozstrzygnięte rozpatrywane obecnie zagadnienie prawne) przyjął tę

ustawę bez poprawek. Oznacza to, że wymieniona ustawa, po jej podpisaniu przez

Prezydenta RP i po upływie 14 dni od jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw (art. 11

ustawy), ma wejść w życie. Ustawa ta stanowi bez wątpienia reakcję Parlamentu

RP na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12 i co

wynika z jej art. 1 jest „klasycznym” przykładem regulacji o charakterze

epizodycznym, określającym zasady ustalenia i wypłaty emerytury, do której prawo

zostało zawieszone na podstawie art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o

zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

257, poz. 1726, z 2011 r. Nr 291, poz. 1707 oraz z 2012 r. poz. 1285) w związku z

art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1440, 1717 i 1734), w okresie od

dnia 1 października 2011 r. do dnia 21 listopada 2012 r. Oprócz potwierdzonej już

w uzasadnieniu postanowienia Sądu pytającego zasady wypłaty (wyrównania) na

rzecz uprawnionych świadczeniobiorców całej „zwieszonej emerytury” zawiera ona

jednak również szczególne regulacje dotyczące wypłaty odsetek od tego

świadczenia. W art. 4 ust. 2 stanowi bowiem, iż kwota zawieszonej emerytury,

obliczona w sposób określony w ust. 1 (czyli jako suma emerytur w wysokości, w

jakiej przysługiwałaby w okresie, o którym mowa w art. 1, to znaczy w okresie od

dnia 1 października 2011 r. do dnia 21 listopada 2012 r., z uwzględnieniem ich

waloryzacji), przysługuje wraz z odsetkami ustalonymi w wysokości odsetek

ustawowych, określonej przepisami prawa cywilnego, a w ust. 3 tego przepisu, że

odsetki, o których mowa w ust. 2, przysługują do dnia wejścia w życie niniejszej

ustawy. Regulację tę wspiera dodatkowo art. 8 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym

emeryci, w przypadku których wypłata zwieszonej emerytury została ustalona na

podstawie prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd nie orzekł o odsetkach albo

roszczenie o odsetki zostało oddalone, mogą złożyć wniosek o wypłatę odsetek od

zasądzonej kwoty: 1) do dnia wypłaty – w przypadku gdy wyplata zawieszonej

emerytury nastąpiła przed dniem wejścia ustawy; 2) do dnia wejścia ustawy w życie

– w przypadku gdy wypłata zawieszonej emerytury nastąpiła po dniu wejścia

ustawy w życie, a także ust. 2, w myśl którego do wniosku, o którym mowa w ust. 1,

stosuje się przepisy art. 7 ust. 3 i 4, co oznacza, że wniosek o odsetki składa się w

organie rentowym, a organ ten wydaje decyzję w terminie 60 dni od dnia

wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania tej decyzji. Stosownie do

art. 10 pkt 2 ustawy w sprawach nieuregulowanych w niej stosuje się odpowiednio,

między innymi, art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

przepisy wydane na podstawie art. 85 ust. 2 tej ustawy.

Choć opisana ustawa w chwili orzekania przez Sąd Najwyższy nie stanowi

jeszcze obowiązującego elementu porządku prawnego, a więc co do zasady nie

powinna mieć wpływu na rozstrzygnięcie przedstawionego Sądowi Najwyższemu

zagadnienia prawnego, które oparto wszak na obowiązujących w chwili jego

formułowania uregulowaniach prawnych, to jednak Sąd Najwyższy jest zdania, że

nie może abstrahować od zawartych w tej ustawie uregulowań, zwłaszcza ze

względu na ich szczególny i odmienny od obowiązujących w obecnym stanie

prawnym, a równocześnie epizodyczny charakter. Co więcej, podjęcie w takiej

sytuacji uchwały, mimo iż odnosiłaby się ona do obecnego stanu prawnego i

zawierałaby wykładnię przepisów w tym stanie prawnym obowiązujących, mogłoby

(po wejściu w życie ustawy z dnia 13 grudnia 2013 r.) wprowadzać w błąd

(oczywiście nie Sąd pytający, ale inne sądy borykające się z podobnymi

problemami), jeśli zważyć, że rozważane w niniejszej sprawie zagadnienie prawne,

analogicznie jak ustawa z dnia 13 grudnia 2013 r., również odnosi się do

konsekwencji prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada

2012 r., K 2/12 w kwestii stosowania art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych.

Biorąc pod uwagę przedstawioną wyżej argumentację, Sąd Najwyższy

zauważa więc, że de lege lata zastosowanie w sprawie, w której przedmiotem

sporu jest między innymi prawo do odsetek za zwłokę w wypłacie emerytury, do

której prawo zostało zawieszone na podstawie art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia

2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw w

związku z art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych może rodzić wątpliwości nie tyle co do możliwości stosowania tego

przepisu, gdyż obowiązek jego uwzględnienia w przypadku oceny zasadności

roszczenia o zapłatę odsetek za zwłokę w ustaleniu lub wypłacie świadczenia przez

organ rentowy z przyczyn wcześniej podniesionych jest oczywisty, lecz w zakresie

dotyczącym sposobu określenia daty, od której przewidziane w tym przepisie

odsetki mogą zostać przyznane.

Rozważania w tej kwestii należy rozpocząć od przypomnienia, że wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12, orzekający, że

art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych

oraz niektórych innych ustaw w związku z art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dodanym

przez art. 6 pkt 2 ustawy z 16 grudnia 2010 r., w zakresie, w jakim znajduje

zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury przed 1 stycznia 2011 r.,

bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, jest niezgodny z zasadą ochrony

zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, został opublikowany w dniu 22 listopada

2012 r. w Dzienniku Ustaw z 2012 r., poz. 1285. Zgodnie z art. 190 ust. 3

Konstytucji RP oznacza to, iż z tym właśnie dniem, skoro Trybunał nie postanowił

inaczej, wymieniony wyrok wszedł w życie, a co za tym idzie wymienione w nim

przepisy utraciły moc obowiązującą w zakresie określonym w tym wyroku. Słuszne

jest zatem stanowisko Sądu pytającego, zgodnie z którym z chwilą opublikowania

wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. owe przepisy utraciły zdolność do wymuszania

określonego zachowania, zarówno przez ich adresatów, jak również przez organy

stosujące prawo.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela równocześnie

utrwalony w orzecznictwie pogląd o retroaktywnym skutku orzeczeń Trybunału

Konstytucyjnego derogujących konkretne przepisy jako niezgodne z Konstytucją

RP, który należy rozumieć w ten sposób, że uznany przez Trybunał Konstytucyjny

za niezgodny z Konstytucją przepis prawa nie może być stosowany przez sądy i

inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia

Trybunału (por. postanowienie z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS

2001 nr 10, poz. 331 oraz wyroki: z dnia 5 września 2001 r., II UKN 542/00, OSNP

2003 nr 2, poz. 36, z dnia 12 czerwca 2002 r., II UKN 419/01, OSNAPiUS 2002 nr

23, poz. 58, z dnia 27 września 2002 r., II UKN 581/01, OSNP 2003 nr 23, poz.

581, z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01, OSNP 2004 nr 3, poz. 47, z dnia 24

stycznia 2006 r., I PK 116/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 353, czy też powołany w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Apelacyjnego wyrok z dnia 20 maja 2009 r.,

I CSK 379/08, OSNC 2009 nr 12, poz. 172). Pogląd ten w okolicznościach

faktycznych niniejszej sprawy pozwala zaś uznać za w pełni uprawnione

stanowisko, że w przypadku ponownej oceny uprawnień ubezpieczonego do

emerytury w okresie, w którym uprawnienia te były zawieszone a wypłata

świadczenia wstrzymana, ocena ta powinna być dokonywana w taki sposób, jakby

przepisy powodujące wstrzymanie wypłaty nie obowiązywały.

Nie ulega jednakże wątpliwości, że w wymienionym okresie uprawnienia

ubezpieczonego były ukształtowane prawomocną decyzją z dnia 3 października

2011 r., mocą której zawieszono jego prawo do emerytury oraz wstrzymano

wypłatę tego świadczenia. Wypada też podkreślić, iż mimo wydania przez Trybunał

Konstytucyjny wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. decyzja ta nie utraciła mocy

obowiązującej. Bez skutecznego jej wzruszenia (uchylenia) wznowienie wypłaty

emerytury przez organ rentowy, nawet w sytuacji utraty mocy obowiązującej

przepisów, na których została ona oparta, nie było więc możliwe.

Naturalną

konsekwencją

orzeczenia

Trybunału

Konstytucyjnego

o

niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu

normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie

sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych

sprawach, wynikającą z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, jest to, że owe orzeczenie

stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego

rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla

danego postępowania. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, na podstawie której została wydana decyzja organu rentowego

zawieszająca prawo ubezpieczonego do emerytury i wstrzymująca wypłatę tego

świadczenia od dnia 1 listopada 2011 r., nie zawiera przy tym odpowiedniej

regulacji określającej wprost zasady i tryb postępowania w omawianym przypadku.

Co prawda, można by rozważać zastosowanie w takiej sytuacji art. 114 ust. 1 tej

ustawy, zgodnie z którym prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu

ustaleniu

na

wniosek

osoby

zainteresowanej

lub

z

urzędu,

jeżeli

po

uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono

okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do

świadczeń lub na ich wysokość, jednakże, w ocenie Sądu Najwyższego w obecnym

składzie, nie jest to uprawnione. Przede wszystkim bowiem art. 190 ust. 4

Konstytucji wyraźnie odsyła w przypadku w nim określonym do przepisów

określających zasady i tryb wznowienia postępowania. Tymczasem instytucja

przewidziana w art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych nie jest wznowieniem postępowania sensu stricto, lecz

co najwyżej „swoistym wznowieniem postępowania” (por. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, OSNP 2003 nr

18, por. 442 i orzecznictwo tam powołane), ma szerszy charakter niż wznowienie

postępowania i nieco odmienne od niego przesłanki. Z istoty swej służy też innym

celom, pozwalając przy wykorzystaniu mniej rygorystycznych podstaw niż

określone w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego podstawy

wznowienia takiego postępowania ponownie ustalić prawo do świadczeń

emerytalno-rentowych lub ich wysokość. Nie jest też ograniczona jakimkolwiek

terminem. Co jednak szczególnie istotne, orzeczenie, o którym mowa w art. 190

ust. 4 Konstytucji, stanowi samodzielną i szczególną podstawę wznowienia

postępowania

wymienioną

expressis

verbis

w

przepisach

regulujących

postępowanie zarówno sądowe (art. 4011 k.p.c. i art. 540 § 2 k.p.k.), jak i

administracyjne (art. 145a k.p.a.). Stosownie do art. 124 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu w sprawach o

świadczenia określone w niej stosuje się zaś przepisy Kodeksu postępowania

administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Za przepis, na podstawie

którego może dojść do wzruszenia decyzji organu rentowego wydanej w oparciu o

akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z

Konstytucją, należy zatem uznać art. 145a k.p.a., w myśl którego można żądać

wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł

o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub

ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja (§ 1), a w sytuacji określonej

w § 1 skargę o wznowienie postepowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od

dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Po złożeniu takiej

skargi do organu rentowego dochodzi do wznowienia postępowania, uchylenia

decyzji dotkniętej opisaną wadą i zastąpienia jej decyzją uwzględniającą stan

prawny, który pomija derogowaną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego

regulację. W okolicznościach faktycznych sprawy, w której zostało przedstawione

Sądowi

Najwyższemu

rozpatrywane

zagadnienie

prawne,

zastosowanie

omawianego art. 145a k.p.a. polega zatem na złożeniu przez ubezpieczonego do

organu rentowego skargi (wniosku) o wznowienie postępowania zakończonego

decyzją z dnia 3 października 2011 r. Po jego rozpoznaniu organ rentowy winien

natomiast wznowić postępowania, uchylić wskazaną decyzję i wydać nową

wznawiającą wypłatę wstrzymanej emerytury z równoczesnym przyznaniem

stosowanego wyrównania za cały okres, w którym wypłata świadczenia była

wstrzymana, jeśli zważyć, że wstrzymanie wypłaty nastąpiło wskutek zastosowania

niekonstytucyjnego przepisu, który był wszak niekonstytucyjny od chwili jego

uchwalenia, a więc także w chwili stosowania przez organ rentowy.

Wydanie

takiej

decyzji

determinuje

z

kolei

rozważania

dotyczące

ewentualnego obowiązku wypłaty przez organ rentowy odsetek za zwłokę. Co już

wcześniej zostało natomiast podniesione, zgodnie z treścią stanowiącego jedyną w

prawie ubezpieczeń społecznych podstawę prawną żądania przez ubezpieczonych

od organu rentowego odsetek za zwłokę w ustaleniu i wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, jeżeli organ rentowy – w terminach przewidzianych w przepisach

określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń pieniężnych z

ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do wypłaty na mocy odrębnych

przepisów albo umów międzynarodowych – nie ustalił prawa do świadczenia lub nie

wypłacił tego świadczenia, jest zobowiązany do wypłaty odsetek od tego

świadczenia w wysokości odsetek ustawowych przewidzianych przepisami prawa

cywilnego. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub

wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które organ rentowy nie

ponosi odpowiedzialności.

Dodać wypada, że dla oceny ewentualnego przysługiwania odsetek na

podstawie powołanego przepisu konieczne równoczesne zastosowanie dalszych

regulacji prawnych, do których przepisu ten odsyła. W odniesieniu do stanu

faktycznego sprawy, w której zostało przedstawione rozpatrywane zagadnienie

prawne, są to w szczególności art. 118 ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepisy te stanowią, że organ

rentowy wydaje decyzję w sprawie prawa do świadczenia lub ustalenia jego

wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności

niezbędnej do wydania tej decyzji (ust. 1), a jeżeli w wyniku decyzji zostało ustalone

prawo do świadczenia oraz jego wysokość, organ rentowy dokonuje wypłaty

świadczenia w terminie określonym w ust. 1 (ust. 2). Przepisy te stosuje się zaś

odpowiednio przy dokonywaniu wypłaty wynikającej z decyzji ponownie ustalającej

prawo do świadczenia lub jego wysokość (ust. 4), przy czym wypłata świadczenia

wynikająca z takiej decyzji następuje w najbliższym terminie płatności świadczenia

albo w następnym terminie płatności, jeżeli okres między datą wyjaśnienia ostatniej

okoliczności niezbędnej do wydania decyzji a najbliższym terminem płatności jest

krótszy niż 30 dni (ust. 5). Nie ulega wątpliwości, że powołane przepisy, jako że

regulują one ogólne zasady postępowania, znajdą zastosowanie także w

odniesieniu

do

decyzji

w

przedmiocie

wznowienia

wypłaty

świadczenia,

wydawanych na podstawie art. 135 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Przy ich uwzględnieniu należy zatem dojść do wniosku,

że o obowiązku wypłaty przez organ rentowy odsetek na podstawie art. 85 ust. 1 o

systemie ubezpieczeń społecznych można mówić tylko wówczas, gdy organ

rentowy nie wyda decyzji i nie wypłaci wstrzymanego świadczenia wraz ze

stosownym wyrównaniem po upływie terminów określonych w tych przepisach

liczonych od złożenia przez ubezpieczonego skargi (wniosku) o wznowienie

postępowania zakończonego decyzją wstrzymującą wypłatę owego świadczenia

opartą na podstawie prawnej uznanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego za

niekonstytucyjną. Okoliczność, iż zgodnie z powołanym wyżej art. 145a k.p.a.

wznowienie postępowania następuje wyłącznie na wniosek ubezpieczonego

powoduje zaś, że za nieuprawnione należy uznać stanowisko, zgodnie z którym

termin na podjęcie przez organ rentowy takiej decyzji należałoby liczyć od dnia

ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Taki sposób ustalenia terminu byłby

bowiem uzasadniony tylko wówczas, gdyby organ rentowy miał obowiązek wszcząć

postępowanie wznowieniowe z urzędu, a to byłoby możliwe jedynie na podstawie

art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Z przyczyn wcześniej podniesionych Sąd Najwyższy jest jednak

zdania, że właściwą podstawę prawną wznowienia postępowania w przypadku

wydania przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia o niezgodności z Konstytucją,

umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego

zostało

wydane

prawomocne

orzeczenie

sądowe,

ostateczna

decyzja

administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi art. 145a k.p.a.

Na koniec, odnosząc się do tej części rozważań Sądu Apelacyjnego, w której

analizuje on możliwość odpowiedzialności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych –

również w zakresie odsetek – za cały okres, w którym wypłata świadczenia była

wstrzymana, Sąd Najwyższy zauważa z kolei, iż przyjęcie takiego założenia byłoby

uzasadnione tylko wówczas, gdyby uznać, że decyzja organu rentowego

zawieszająca prawo do emerytury i wstrzymująca wypłatę tego świadczenia

stanowiła następstwo błędu tego organu w rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który w judykaturze

jest wprawdzie rozumiany szeroko (por. powołany przez Sąd pytający wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r., I UK 332/10, LEX nr 811827 i orzecznictwo

w nim przytoczone), jednakże nie obejmuje sytuacji, w której organ rentowy (w

chwili

wydania

decyzji)

działa

na

podstawie

nie

budzących

wątpliwości

interpretacyjnych przepisów ustawy, które bez wątpienia korzystają z domniemania

konstytucyjności aż do chwili uznania ich przez Trybunał Konstytucyjny za

niezgodne z Konstytucją. Decyzja wydana w takich warunkach nie może też być

uznana za bezprawną, gdyż podstawa prawna do jej wydania odpadła dopiero po

ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Należy zatem uznać, że decyzja

taka stanowi przypadek, w którym opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu

świadczenia jest następstwem okoliczności, za które organ rentowy nie ponosi

odpowiedzialności.

W tym zakresie Sąd Najwyższy zastrzega jednak, iż jego pogląd ma

wyłącznie teoretyczny charakter, albowiem kwestia ewentualnej odpowiedzialności

odsetkowej organu rentowego za cały okres, w którym wypłata emerytury była

wstrzymana, ze względu na wynikający z art. 384 k.p.c. zakaz reformationis in

peius, w ogóle nie może być rozważana w okolicznościach faktycznych niniejszej

sprawy.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art. 390

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.