III CZP 93/06 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 listopada 2006 r., III CZP 93/06

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.,

Oddziału w P. przy uczestnictwie Pawła C. o wpis hipoteki przymusowej, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 listopada 2006 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu

postanowieniem z dnia 29 czerwca 2006 r.:

„Czy art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) może stanowić podstawę

ustanowienia hipoteki przymusowej zwykłej w sytuacji, gdy podstawą wpisu jest

ostateczna decyzja określająca wysokość należności z tytułu składek doręczona

dłużnikowi (art. 110 i 111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Podstawę ustanowienia hipoteki przymusowej zwykłej (art. 109 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. Nr

124, poz. 1361 ze zm.) może stanowić tylko tytuł wykonawczy.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Poznaniu prowadzi dla nieruchomości położonej w P. przy ul.

Ś. nr 4 księgę wieczystą o nr (...), w której w dniu 15 kwietnia 2005 r. referendarz

sądowy dokonał wpisu hipoteki przymusowej zwykłej w kwocie 49 038,62 zł na

rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w P., na podstawie jego decyzji o

odpowiedzialności właściciela nieruchomości z tytułu zaległych składek na

ubezpieczenie społeczne, zaopatrzonej we wzmiankę, że decyzja jest ostateczna.

Po złożeniu skargi na powyższy wpis przez uczestnika Pawła C. Sąd

Rejonowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 29 lipca 2005 r. utrzymał w mocy

wpis referendarza sądowego.

Sąd Okręgowy w Poznaniu, rozpoznając apelację uczestnika, powziął

wątpliwość, czy art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm. – dalej: "u.s.u.s.") może

stanowić podstawę ustanowienia hipoteki przymusowej zwykłej, gdy podstawą

wpisu jest ostateczna decyzja określająca wysokość należności z tytułu składek

doręczona dłużnikowi, i przedstawił to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 k.p.c. W ocenie Sądu Okręgowego, możliwość

wpisania hipoteki przymusowej zwykłej na podstawie ostatecznej decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych ustalającej wysokość zaległych składek na

ubezpieczenie społeczne budzi wątpliwość, gdyż art. 26 ust. 3 u.s.u.s. operuje

pojęciem hipoteki przymusowej bez bliższego określenia, czy jest to hipoteka

przymusowa kaucyjna, czy hipoteka przymusowa zwykła. Jednocześnie z art. 110

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U.

Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") wynika, że nieostateczna decyzja

administracyjna może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej, co

może wskazywać, iż decyzja ostateczna jest podstawą do wpisania hipoteki

przymusowej zwykłej. Z drugiej strony, w art. 109 u.k.w.h. jest mowa o tytule

wykonawczym jako podstawie dokonania wpisu hipoteki przymusowej zwykłej. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść art. 109 u.k.w.h. wskazuje jednoznacznie, że podstawą wpisu hipoteki

przymusowej zwykłej jest tytuł wykonawczy. Pogląd, że podstawę ustanowienia

hipoteki przymusowej zwykłej może stanowić wyłącznie tytuł wykonawczy

prezentował wielokrotnie także Sąd Najwyższy.

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 28 października

2004 r., III CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz. 43) Sąd Najwyższy stwierdził, że

ostateczna decyzja administracyjna może być podstawą ustanowienia jedynie

hipoteki przymusowej kaucyjnej, natomiast dla powstania hipoteki przymusowej

zwykłej wymagany jest tytuł wykonawczy. Podobne stanowisko zajął w uchwale z

dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03 (OSNC 2004, nr 12, poz. 191),

stwierdzając, że ustanowienie hipoteki przymusowej zwykłej w celu zabezpieczenia

należności podatkowych wymaga tytułu wykonawczego. Pogląd, że stanowisko to

ma zastosowanie odpowiednio także do składek należnych Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych, Sąd Najwyższy wyraził w uzasadnieniu postanowień z dnia 13

kwietnia 2005 r., V CK 547/04, z dnia 11 października 2005 r., V CK 610/04 i z dnia

16 listopada 2005 r., V CK 9/05 (nie publ.). Z kolei w uchwale z dnia 8 grudnia 2005

r., III CZP 101/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 180) stwierdził, że podstawą wpisu w

księdze wieczystej hipoteki przymusowej może być tylko oryginał tytułu

wykonawczego.

W tej sytuacji wymagało rozważenia, czy art. 26 ust 3 u.s.u.s. może być

uznany za przepis szczególny, zezwalający na dokonanie wpisu hipoteki

przymusowej zwykłej na podstawie o ostatecznej decyzji określającej wysokość

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Dla rozstrzygnięcia tej

kwestii istotne jest, że powołany przepis stanowi, iż hipoteka przymusowa, dla

ustanowienia której podstawę stanowi doręczona decyzja o określeniu wysokości

należności z tytułu składek, służy zabezpieczeniu należności Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z tego tytułu. Nie jest to funkcją hipoteki przymusowej zwykłej, co

wskazuje, że przepis ten nie odnosi się do możliwości ustanowienia tego rodzaju

hipoteki na podstawie decyzji określającej wysokość należności z tytułu składek.

Brzmienie art. 26 ust. 3 u.s.u.s. nawiązuje natomiast wyraźnie do art. 111 u.k.w.h.,

który przewiduje możliwość wpisania hipoteki przymusowej kaucyjnej na podstawie

nieprawomocnych decyzji.

Wymaga także podkreślenia, że art. 26 ust. 3c u.s.u.s., nawiązując do

określenia przedmiotu hipoteki przymusowej regulowanej w art. 26 u.s.u.s., odsyła

do odpowiedniego stosowania przepisów o hipotece na nieruchomości. Nie ma

zatem podstaw by uznać art. 26 ust. 3 u.s.u.s. za przepis szczególny, zezwalający

na dokonywanie wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na podstawie ostatecznej

decyzji ustalającej wysokość należności z tytułu składek. Tego rodzaju decyzja,

która nie stanowi tytułu wykonawczego, nie może być zatem podstawą wpisania

hipoteki przymusowej zwykłej. Przesądza to art. 109 u.k.w.h., który dopuszcza

możliwość wpisania hipoteki przymusowej zwykłej jedynie na podstawie tytułów

wykonawczych, co wiąże się z funkcją tego rodzaju hipoteki, której ustanowienie

jest w literaturze uznawane za formę prowadzenia egzekucji przez sąd. Wszczęcie

egzekucji może – co do zasady – inicjować jedynie tytuł wykonawczy; może to być

tytuł wydany zarówno w postępowaniu sądowym, jak i w postępowaniu

administracyjnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r., III

CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115). W uzasadnieniu uchwały z dnia 24 lutego

2004 r., III CZP 121/03 ("Wokanda" 2004, nr 5, s. 7) Sąd Najwyższy stwierdził, że

decyzja ustalająca wysokość należności z tytułu składek na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych nie stanowi tytułu wykonawczego w rozumieniu art. 109

u.k.w.h. Pogląd ten Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela.

Mając to na względzie, na podstawie art. 390 k.p.c. orzeczono, jak w uchwale.