III CZP 44/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 44/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSA Andrzej Niedużak

w sprawie z wniosku G. S.

o wpis w księdze wieczystej […] prawa własności,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 sierpnia 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r.,

„Czy w sprawie o wpis własności w której zbywca nieruchomości

zmarł przed złożeniem wniosku do Sądu, Sąd stosownie do treści

przepisu art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników

postępowania jego następców prawnych mimo, że nie są oni jeszcze

wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji braku dowodów

wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć

czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też

może dokonać wpisu nowego właściciela a zawiadomienie o wpisie

przeznaczone dla nieznanych obecnie Sądowi spadkobierców osoby

wpisanej na podstawie art. 62612 § 2 i § 3 złożyć do akt ze skutkiem

doręczenia?”

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości a mianowicie, czy w sprawie o wpis własności, w której zbywca

nieruchomości zmarł przed złożeniem wniosku do sądu, sąd stosownie do treści

art. 6261 § 2 k.p.c. może uznać za uczestników postępowania jego następców

prawnych mimo, że nie są oni jeszcze wpisani w księdze wieczystej, a w sytuacji

braku dowodów wskazujących na krąg spadkobierców winien uprzednio podjąć

czynności określone w treści przepisu art. 510 § 2 k.p.c., czy też może dokonać

wpisu nowego właściciela, a zawiadomienie o wpisie przeznaczone dla nieznanych

obecnie sądowi spadkobierców osoby wpisanej, na podstawie art. 62612 § 2 i 3

k.p.c. złożyć do akt ze skutkiem doręczenia.

Zagadnienie

prawne

wyłoniło

się

podczas

rozpoznania

zażalenia

wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Rejonowego, który na podstawie art. 199

§ 1 pkt 3 k.p.c. odrzucił wniosek o wpis w księdze wieczystej prawa własności

lokalu mieszkalnego wskazując, że zbywczyni - uczestniczka postępowania zmarła

w dniu 26 marca 2011 r., a zatem nie miała zdolności sądowej w dacie złożenia

wniosku o wpis tj. 16 maja 2011 r.

Sąd drugiej instancji powziął wątpliwość dotyczącą ustalenia kręgu

uczestników wieczystoksięgowego (art. 6261 § 2 k.p.c.) oraz trybu postępowania

w razie stwierdzenia, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie bierze udziału

osoba, która z mocy odpowiednich przepisów powinna być jego uczestnikiem.

W ocenie Sądu Okręgowego wątpliwość dotyczy osób, których prawo ma

być dotknięte wpisem, bowiem w świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu

Najwyższego nie jest jasne, czy osoby „których prawa zostały wykreślone lub

obciążone” to wyłącznie osoby już wpisane w księdze wieczystej, czy także ich

następcy prawni. Ponadto problematyczne jest, czy z uwagi na specyfikę

postępowania wieczystoksięgowego w ogóle jest dopuszczalne jego zakończenie

orzeczeniem o odrzuceniu wniosku, jeżeli niewątpliwe z niego wynika, że nastąpiła

zmiana stanu prawnego nieruchomości. Sąd ten wskazał na dwa możliwe

stanowiska. Pierwsze, które wydaje się pozostawać w granicach dopuszczalnej

wykładni art. 6261 § 2 k.p.c. prowadzi, z uwagi na charakter postępowania,

ograniczoną kognicję sądu i dążenie do uproszczenia postępowania o wpis do

przyjęcia, że uprawnienie do występowania w postępowaniu wieczystoksięgowym

wyznaczone jest aktualną treścią księgi wieczystej, a zatem następca prawny

osoby wpisanej, dopóki nie ujawniłby swego prawa nie mógłby brać udziału

w postępowaniu, zaś sąd wieczystoksięgowy byłby zwolniony z obowiązku badania

następstwa prawnego. Drugie, również oparte o treść art. 6261 § 2 k.p.c., pozwala

na uznanie, że uczestnikiem postępowania powinna być osoba, której w danym

momencie przysługuje prawo wpisane w księdze wieczystej bez względu na to, czy

fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej. W takim wypadku spadkobierca

osoby wpisanej do księgi byłby uczestnikiem postępowania o wpis prawa innej

osoby i sąd wieczystoksięgowy byłby zobowiązany do badania następstwa

prawnego i stanu prawnego nieruchomości w zakresie wyznaczonym przez art. 626

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 31 ust. 1 u.k.w.h. Stwierdził również, że za taką interpretacją

może przemawiać treść art. 62612 § 2 k.p.c. nakazująca stosowanie § 1

przewidującego obowiązek informowania sądu o zmianie adresu odpowiednio do

spadkobierców lub innych następców prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane

prawo w księdze wieczystej, aczkolwiek możliwe jest także przyjęcie, że przepis ten

odnosi się wyłącznie do szczególnej sytuacji uregulowanej w paragrafie trzecim.

Sąd drugiej instancji wskazał, że przyjęcie, iż uczestnikiem postępowania

może być tylko osoba wpisana do księgi wieczystej powoduje konieczność

rozważenia odrzucenia wniosku, które to orzeczenie z uwagi na funkcję ksiąg

wieczystych

(ujawnianie

aktualnego

stanu

prawnego

nieruchomości)

oraz

wynikający z art. 13 § 2 k.p.c. nakaz jedynie odpowiedniego stosowania przepisów

o procesie, należałoby uznać za nieprawidłowe. Zaaprobowanie drugiego

stanowiska prowadzi natomiast do konieczności stosowania art. 510 § 2 k.p.c.

w tych wypadkach, w których następstwa prawnego nie da się ustalić na podstawie

dołączonych do wniosku dokumentów. Powstaje wówczas problem rodzaju

czynności, które powinien podjąć sąd, ponieważ odpowiednie stosowanie

przepisów o procesie nie pozwala na zawieszenie postępowania. W ocenie Sądu

drugiej instancji należy rozważyć zastosowanie art. 62612 § 2 i 3 k.p.c., a zatem

dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem i pozostawienie zawiadomienia o wpisie ze

skutkiem doręczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy, przystępując do rozpoznania przedstawionego zagadnienia

prawnego, w pierwszej kolejności zobowiązany jest zbadać, czy zostały spełnione

formalnoprawne

wymogi

do

przedstawienia

zagadnienia

prawnego,

a w konsekwencji, czy zaistniały przesłanki do podjęcia uchwały.

Ustawodawca,

przyznając

sądowi

drugiej

instancji

uprawnienie

do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie

poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do

rozstrzygnięcia sprawy. Przymiotnik kwalifikujący „poważne” oznacza, że istnieją

zasadnicze trudności w ich wyjaśnieniu przy wykorzystaniu podstawowych metod

wykładni a nadto, że w przypadku powstania wątpliwości zwykłych sąd odwoławczy

obowiązany jest rozwiązać je we własnym zakresie (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, niepubl., z dnia

14 października 2010 r., III CZP 66/10, niepubl., z dnia 20 października 2010 r.,

III CZP 68/10, niepubl. I postanowienia w nim powołane, z dnia 26 października

2011 r., III CZP 59/11, niepubl.).

Przedstawione

zagadnienie

prawne

nie

odpowiada

przytoczonym

wymaganiom przede wszystkim dlatego, że nie spełnia wymagania wystąpienia

w sprawie poważnych wątpliwości prawnych.

Wątpliwości

Sądu

drugiej

instancji

dotyczące

kręgu

uczestników

postępowania o wpis do księgi wieczystej ograniczone są do sytuacji, w której

osobą ujawnioną w księdze wieczystej w dziale II jest zbywca nieruchomości, który

zmarł przed złożeniem wniosku o wpis prawa przez nabywcę nieruchomości.

Przepis

6261

art.

§

k.p.c.

stanowi,

że

uczestnikami

postępowania

wieczystoksięgowego jest wnioskodawca oraz te osoby, których prawa zostały

wykreślone

lub

obciążone,

bądź

na

rzecz

których

wpis

ma

nastąpić.

Tylko w stosunku do tych osób sąd ma zatem obowiązek zawiadomienia

o dokonanym wpisie (art. 62610 § 1 k.p.c.). Natomiast osoba, na rzecz której

wpisane jest prawo lub roszczenie w księdze wieczystej oraz jej pełnomocnik lub

przedstawiciel

są

zobligowani

do

niezwłocznego

zawiadomienia

sądu

wieczystoksięgowego o każdej zmianie adresu względnie wskazania adresu dla

doręczeń (art. 62610 § 1 k.p.c.). Obowiązek ten ciąży również na spadkobiercach lub

innych następcach prawnych osoby, na rzecz której jest wpisane prawo w księdze

wieczystej z mocy odpowiednio stosowanego art. 62612 § 2 k.p.c. Na gruncie tego

stanu normatywnego Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 czerwca 2004 r.,

I CZ 48/04 (publ. OSNC 2005, nr 6, poz. 108) wyraził pogląd, że art. 6261 § 2 k.p.c.,

jako przepis szczególny w stosunku do art. 510 k.p.c., reguluje krąg uczestników

postępowania

wieczystoksięgowego.

W

konsekwencji

uczestnikami

tego

postępowania mogą być wyłącznie osoby w nim wymienione. W wielu kolejnych

orzeczeniach pogląd ten został podzielony (postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 46/04, z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10,

z dnia 12 lutego 2009, III CZ 5/09, z dnia 18 lutego 2009 r., I CZ 1/09, z dnia 18 lutego

2009 r., I CZ 2/09, z dnia 11 marca 2005 r. II CZ 14/05, z dnia 9 stycznia 2008 r.,

II CZ 102/07, z dnia 16 maja 2008 r., III CSK 382/07, z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CZ

66/08, niepubl.). Również w przytoczonej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 2011 r., III CZP 45/ 10 wyrażono jednoznaczny pogląd,

że następca prawny osoby, na rzecz której wpisane jest prawo w księdze wieczystej,

nie należy do kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w sprawie

o wpis obciążenia tego prawa także wtedy, gdy jego następstwo wynika

z dokumentów złożonych w aktach księgi wieczystej i został dokonany wpis

ostrzeżenia o niezgodności stanu ujawnionego z rzeczywistym stanem prawnym.

Na temat kręgu uczestników postępowania wieczystoksięgowego w kontekście art. 6261

§ 2 k.p.c. wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca

2007 r., DK 29/05 (OTK - A 2007/6/54), który uznał, że analizowany przepis jest zgodny

z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z powyższego

wynika, że po pierwsze uczestnikami postępowania wieczystoksięgowego jest wyłącznie

wnioskodawca,

osoba na

których prawa mają

być

rzecz

której

obciążone

lub

wpis

ma

nastąpić

wykreślone.

oraz

osoby,

Wniosek o wykreślenie

określonego prawa może dotyczyć tylko prawa ujawnionego w księdze wieczystej.

Przez osoby, których prawa mają być wykreślone, a zatem są uczestnikami

postępowania,

należy rozumieć

osoby,

które

są uwidocznione

w księdze

wieczystej jako podmioty, którym prawo w niej wpisane służy. Dla oceny kręgu

uczestników

postępowania

wieczystoksięgowego

istotna

jest wobec tego

treść księgi wieczystej, wniosku o wpis i dołączonych do niego dokumentów.

Niezależnie zatem od tego, czy osoba, na rzecz której jest ujawnione prawo

w księdze wieczystej zmarła przed, czy po wniesieniu wniosku, krąg uczestników

tego postępowania wyznacza treść księgi wieczystej, a nie możliwość wykazania

następstwa

prawnego

w

toku

postępowania

wieczystoksięgowego.

W konsekwencji, jeżeli spadkobiercy osoby, której prawo zostało wykreślone,

nie ujawnili swojego prawa w księdze wieczystej, sąd wieczystoksięgowy realizując

obowiązek powiadomienia o dokonanym wpisie uczestników postępowania

(art. 62610 § 1 k.p.c.), powiadomi jedynie wnioskodawcę i osobę, na rzecz której

dokonano wpisu. Nie ma także podstaw do pozostawiania dla takich spadkobierców

zawiadomienia ze skutkiem doręczenia, skoro nie stają się uczestnikami

postępowania.

Osoba ujawniona w dziale II księgi wieczystej (zbywca), która z mocy art.

6261 § 2 k.p.c. powinna być uczestnikiem postępowania, a nie posiada zdolności

sądowej w chwili wszczęcia postępowania wieczystoksięgowego wskutek złożenia

przez nabywcę wniosku o wpis prawa, nie może stać się uczestnikiem tego

postępowania. Nie oznacza to jednak możliwości zastosowania art. 199 § 1 pkt 3

k.p.c. odpowiednio poprzez art. 13 § 2 k.p.c. W przeciwieństwie bowiem do

postępowania procesowego, które nie może toczyć się bez udziału dwóch

przeciwstawnych stron procesu, postępowanie nieprocesowe może toczyć się

także z udziałem tylko jednego uczestnika - w tym wypadku wnioskodawcy

będącego jednocześnie osobą, na rzecz której ma być prawo wpisane. Stanowisko

takie nie prowadzi do naruszenia praw następców prawnych osoby, której prawo

jest ujawnione w księdze wieczystej. Zasadniczą funkcją ksiąg wieczystych jest

ujawnianie aktualnego stanu prawnego nieruchomości. Postępowanie to, zatem nie

służy dochodzeniu praw, a ich ujawnianiu i ewidencjonowaniu. Wyłączenie z grona

uczestników postępowania wieczystoksięgowego następców prawnych, którzy nie

ujawnili swych praw w księdze wieczystej, nie prowadzi do zamknięcia drogi

sądowej dochodzenia praw w innym postępowaniu, w którym kognicja sądu nie

doznaje ograniczeń.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji.