III CZ 6/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZ 6/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa S. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Powiatowej Komendzie Policji w K. i X. Komendantowi

Wojewódzkiemu Policji w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2008 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 28 listopada 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala zażalenie; nie obciąża powoda kosztami zastępstwa prawnego w

postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny

odrzucił skargę kasacyjną powoda S. Z., od której nie została uiszczona należna opłata

sądowa, jak również nie złożono wniosku o zwolnienie od obowiązku jej uiszczenia. Sąd

stwierdził, że uzyskane przez powoda w trakcie postępowania przed sądami

powszechnymi zwolnienie od kosztów sądowych nie rozciąga się, w obecnym stanie

prawnym, na postępowanie wywołane wniesieniem skargi kasacyjnej. Na poparcie

powyższego stanowiska przywołano pogląd wyrażony w postanowieniu SN z dnia 23

stycznia 2007 r., III CZ 3/07 (niepubl.). Skarga kasacyjna podlegała zatem odrzuceniu

na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. Skarżący zakwestionował zasadność powyższego

poglądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie ulega wątpliwości, że powód został zwolniony postanowieniem Sądu

Okręgowego w K. z 31 grudnia 2004 r. od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w

całości. W zażaleniu zwrócono uwagę na zagadnienie czy skarżący zobowiązany był

jednak opłacić skargę kasacyjną lub ponownie wystąpić o zwolnienie go od obowiązku

uiszczenia kosztów sądowych i ustanowienie zawodowego pełnomocnika, czy też

uzyskane wcześniej zwolnienie rozciąga się także na etap postępowania kasacyjnego,

które służy wzruszeniu prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji. Zagadnienie to

jest kontrowersyjne, zaś zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie, prezentowane są

różne stanowiska.

Bez wątpienia w poprzednim stanie prawnym, tj. przez dniem 6 lutego 2005 r.

dominował pogląd, że zwolnienie strony od kosztów sądowych przez sąd powszechny

rozciąga się także na postępowanie kasacyjne (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z

dnia 20 lipca 2000 r., III CZ 43/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 202, i z dnia 20 października

2006 r., IV CZ 77/06, niepubl.). Po nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego ustawą

z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w wyniku której skarga

kasacyjna uzyskała charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia, przysługującego od

prawomocnego

orzeczenia

podtrzymujących

pogląd,

sądu

że

drugiej

zwolnienie

instancji,

od

kosztów

obok

licznych

sądowych

orzeczeń

udzielone

w

postępowaniu przed sądem pierwszej lub drugiej instancji dotyczy także postępowania

kasacyjnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2007 r., l CZ 54/07,

niepubl. i postanowienie z dnia 21 września 2007 r., V CZ 81/07, niepubl.), pojawiły się

orzeczenia przyjmujące, że zwolnienie od kosztów sądowych udzielone w postępowaniu

przed sądem pierwszej lub drugiej instancji nie rozciąga się na postępowanie kasacyjne

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZ 3/07, niepubl.,

i z dnia 24 sierpnia 2007 r., l CZ 98/07, niepubl.). Uzasadnienie wyrażonego w nich

zapatrywania powołuje się na nieistnienie przepisu przesuwającego czasową granice

zwolnienia od kosztów sądowych poza datę prawomocnego zakończenia sprawy.

Należy zwrócić uwagę, że powyższa rozbieżność w orzecznictwie skłoniła

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do przedstawienia Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego: „czy zwolnienie od kosztów sądowych udzielone

stronie w postępowaniu rozpoznawczym obejmuje także postępowanie wszczęte

wniesieniem skargi kasacyjnej?” (wniosek z dnia 23 listopada 2007 r., BSA l - 4110 6/07). Stosowna uchwała Sądu Najwyższego nie została jednak jeszcze podjęta.

W ocenie Sądu Najwyższego w składzie obecnie orzekającym należy

opowiedzieć się za stanowiskiem przyjmującym, że zwolnienie od kosztów sądowych

udzielone stronie w postępowaniu przed sądem pierwszej lub drugiej instancji rozciąga

się także na postępowanie wywołane wniesieniem skargi kasacyjnej.

Stanowisko takie znajduje oparcie w art. 771 k.p.c., który stanowi, że zwolnienie

od kosztów sądowych przyznane przez sąd w postępowaniu rozpoznawczym lub z

którego strona korzysta z mocy ustawy, rozciąga się także na postępowanie

egzekucyjne. Jak zwrócono uwagę w literaturze przedmiotu, przepis ten wskazuje na

utrzymywanie się zwolnienia od kosztów sądowych przez całe postępowanie

rozpoznawcze - a więc także w toku postępowania kasacyjnego, które jest również

postępowaniem rozpoznawczym. Rozciągniecie zwolnienia od kosztów sądowych na

postępowanie egzekucyjne nie oznacza spowodowania „odżycia” tego zwolnienia w

postępowaniu egzekucyjnym po jego nieistnieniu w okresie obejmującym postępowanie

kasacyjne, lecz przesunięcie jego czasowej granicy poza wszystkie stadia postępowania

rozpoznawczego.

Ponadto zgodnie z art. 91 k.p.c. pełnomocnictwo procesowe obejmuje z mocy

samego prawa umocowanie nie tylko do łączących się ze sprawą czynności

procesowych w postępowaniu przed sądem pierwszej i drugiej instancji, lecz także do

łączących się ze sprawą czynności procesowych wykraczających poza tok instancji w

sprawie, w tym - choć nie zostało to wyraźnie wysłowione w tym przepisie - do

wniesienia skargi kasacyjnej i jej popierania. Regulacja ta w pierwotnym brzmieniu

wyraźnie wskazywała na objęcie umocowaniem pełnomocnika procesowego wniesienia

podania o złożenie rewizji nadzwyczajnej i podejmowania czynności w postępowaniu

wywołanym złożeniem rewizji nadzwyczajnej. Trudno obecnie zająć odmienne

stanowisko - jeżeli nie chce się aprobować sytuacji paradoksalnych - co do objęcia

umocowaniem pełnomocnika procesowego możliwości wniesienia skargi kasacyjnej i jej

popierania, zwłaszcza w zestawieniu z wyraźnie przewidzianym w art. 91 k.p.c.

uprawnieniem do wniesienia skargi o wznowienie postępowania oraz do wszelkich

czynności dotyczących egzekucji.

Wreszcie - jak trafnie zauważono w piśmiennictwie - upadek sądowego

zwolnienia od kosztów sądowych z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia kończącego

postępowanie apelacyjne zmuszałby do cofnięcia ustanowienia dla strony zwolnionej od

kosztów sądowych adwokata lub radcy prawnego (art. 120 § 1 w związku z art. 117 § 1

k.p.c.). W konsekwencji powstawałaby sytuacja trudna do aprobaty z punktu widzenia

zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji): osoba uboga traciłaby na

etapie bezpośrednio poprzedzającym postępowanie kasacyjne fachową pomoc prawną,

natomiast osoba korzystająca z usług adwokata lub radcy prawnego z wyboru pomoc tę

zachowywałaby. Z kolei konieczność ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów

sądowych w postępowaniu kasacyjnym należałoby ocenić jako rozwiązanie wysoce

nieracjonalne, wydłużające postępowania sądowe i bezzasadnie narażające strony na

niekorzystne skutki procesowe.

Mimo trafności argumentacji podniesionej przez skarżącego, zażalenie podlega

oddaleniu. Skarga kasacyjna została wniesiona przez zawodowego pełnomocnika w

dniu 19 listopada 2007 r. Należy zwrócić uwagę, że odnośnie do podmiotów

zwolnionych od kosztów sądowych istniał wówczas obowiązek uiszczenia przez

zawodowego pełnomocnika opłaty podstawowej w wysokości stałej 30 zł, bez wzywania

o jej uiszczenie. Wynikał on z art. 14 ust. 2 oraz art. 100 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).

Konsekwencje nie wykonania tego obowiązku jest art. 1302 § 3 k.p.c., nakazujący

odrzucenie przez sąd nieopłaconego, między innymi opłatą podstawową, środka

odwoławczego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało przesądzone, że opłata

podstawowa ma charakter opłaty w wysokości stałej w rozumieniu tego przepisu (por.

postanowienia z dnia 30 maja 2006 r., l CZ 23/06, niepubl., z dnia 2 czerwca 2006 r., II

UZ 14/06, OSNP 2007, nr 11-12, poz. 175, uchwały z dnia 26 września 2006 r., UZP

11/06 OSNP 2007, nr 11-12, poz. 163, z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06,

OSNC 2007, nr 6, poz. 86).

Obowiązek uiszczenia opłaty podstawowej przez stronę zwolnioną przez sąd od

kosztów sądowych został uchylony dopiero przez ustawę z dnia 14 grudnia 2006 r. o

zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2007 r. Nr 21,

poz. 123) tylko w sprawach wszczętych po dniu jej wejścia w życie, tj. po dniu 10

czerwca 2007 r. Zmiana ta nie objęła jednak swoim zasięgiem rozpoznawanej sprawy.

Zgodnie bowiem z art. 2 ustawy zmieniającej, do spraw wszczętych przed jej wejściem

w życie stosuje się przepisy dotychczasowe. Ustawodawca znosząc obowiązek

uiszczania opłaty podstawowej nie wprowadził zasady podwójnego odesłania, a zatem

wyłączone jest stosowanie art. 149 ust. 1 u.k.s.c. (por. postanowienia SN z dnia 20

września 2007 r. II CZ 64/07, niepubl., z dnia 24 października 2007 r., IV CZ 75/07,

niepubl., z dnia 20 grudnia 2007 r., V CSK 454/07, niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie, która została wszczęta przed wskazaną powyżej datą,

zawodowy pełnomocnik uchybił obowiązkowi uiszczenia opłaty podstawowej w terminie

otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej. Należy zatem uznać, że zaskarżone

postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 28 listopada 2007 r., którym sąd ten odrzucił

skargę kasacyjną powoda S. Z., mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Mając powyższe na względzie, orzeczono jak w sentencji (art. 398 15 k.p.c. w zw.

z art. 3941 § 3 k.p.c.). Z uwagi na trudną sytuację materialną w jakiej się znajduje,

powód

nie

został

obciążony

zażaleniowym (art. 102 k.p.c.).

kosztami

zastępstwa

prawnego

w postępowaniu