II UK 53/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 5 października 2007 r.

II UK 53/07

Nie jest zakazana zmiana ubezpieczenia z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, na ubezpieczenie z tytułu

umowy o pracę. Chęć obniżenia kosztów działalności spółki jako motyw zawarcia umowy o pracę nie oznacza, że doszło do obejścia prawa.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 października 2007 r., sprawy z wniosku Małgorzaty K. i Przedsiębiorstwa Wielobranżowego

Handel - Usługi Spółka cywilna Ryszard L. & Leszek K. w M.P. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. o ubezpieczenie społeczne, na skutek

skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia

18 października 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 18 października 2006 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku

oddalił apelację wnioskodawczyni Małgorzaty K. i zainteresowanego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego Handel - Usługi Spółki cywilnej Ryszard L. & Leszek

K. w M.P. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu

z dnia 6 maja 2005 r. w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w T. o ubezpieczenie społeczne, podzielając ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji oraz ich ocenę prawną, w myśl której zawarta pomiędzy stronami w dniu 1 lutego 2004 r. umowa o pracę zmierzała do obejścia

prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.), co oznacza jej nieważność, a zatem

wnioskodawczyni nie spełniła ustawowych przesłanek do objęcia obowiązkowym pracowniczym ubezpieczeniem społecznym, wynikających z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1

i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

W świetle ustaleń faktycznych, decyzją z dnia 22 października 2004 r. pozwany organ rentowy przyjął, że wnioskodawczyni nie podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu zawartej z PWHU s.c. Ryszard L. & Leszek K. umowy o pracę, podlegała natomiast w okresie od 1 lutego 2004 r. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności z mężem

Leszkiem K. W okresie od 1 maja 1991 r. do 31 stycznia 2004 r. Małgorzata K. była zgłoszona do ubezpieczenia z tytułu wykonywania współpracy z mężem prowadzącym od

1986 r. działalność gospodarczą w spółce cywilnej z Ryszardem L., natomiast od 1

lutego 2004 r. została zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik zatrudniony przez

spółkę cywilną na podstawie umowy o pracę. Według tej umowy, wnioskodawczyni została zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku sprzedawcy z wynagrodzeniem 800 zł brutto. Umowa została zawarta na czas nieokreślony. Małgorzata K. w

okresie gdy była zgłoszona do ubezpieczeń społecznych jako osoba współpracująca

wykonywała pracę w M.P., tj. obsługiwała klientów na zmianę z Barbarą L. oraz wspólnikami, w sklepie w M.P., zawoziła dokumenty do biura rachunkowego, do Urzędu Skarbowego bądź ZUS-u, jeździła też z mężem po towar bądź w celu załatwienia spraw w

urzędach. Od czasu zawarcia umowy o pracę wnioskodawczyni zajmowała się wyłącznie obsługą klientów w sklepie w W. na zmianę z Barbarą L. Zainteresowana

spółka, po rozwiązaniu umowy o pracę z ostatnim pracownikiem, zawarła umowy o pracę

z Barbarą L. na stanowisku sprzedawcy od 15 stycznia 2004 r. i od 1 lutego 2004 r. z

wnioskodawczynią co podyktowane zostało trudnościami finansowymi spółki. Obie pracownice do dnia zawarcia umowy o pracę były zgłoszone do ubezpieczeń jako osoby

współpracujące. W ocenie organu rentowego, podzielonej następnie przez Sądy, zmiana

tytułu ubezpieczenia żon wspólników miała podłoże finansowe, gdyż wynagrodzenia

wypłacane pracownikom są uznawane za koszty działalności Spółki.

W ocenie Sądu Okręgowego podzielonej w całości przez Sąd Apelacyjny, zawarcie

umowy o pracę zmierzało do obejścia prawa. Zakres czynności wnioskodawczyni z

chwilą zawarcia umowy o pracę zmienił się tylko nieznacznie (przestała jedynie prowadzić

sprawy administracyjne), przy czym według zeznań świadków zmiana statusu wnioskodawczyni nastąpiła z przyczyn finansowych, skoro wynagrodzenie pracownicze i składki

ubezpieczeniowe są wliczane w koszty firmy, inaczej niż w przypadku osób współpracujących. W ocenie Sądu, zmiana tytułu ubezpieczenia mająca na celu jedynie względy

finansowe (obniżenie kosztów działalności gospodarczej), świadczy o zawarciu umowy o

pracę w celu obejścia prawa.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawczyni oraz zainteresowanego i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art.

58 k.c., przez uznanie, że zawarta umowa o pracę była dotknięta nieważnością, art.

6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r., przez uznanie, że

wnioskodawczyni nie była objęta ubezpieczeniem społecznym z tytułu umowy o

pracę, oraz przepisów postępowania - art. 233 § 1 k.p.c. - wniósł o jego uchylenie jak

i uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i orzeczenie, że wnioskodawczyni podlegała ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu z tytułu umowy o pracę lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, wraz z

orzeczeniem o kosztach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Stosownie do art. 398 13 § 1 i 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia,

jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (bądź jeżeli

taki zarzut okaże się niezasadny). W ocenie Sądu Najwyższego, w rozpatrywanej

sprawie Sądy błędnie zastosowały prawo do niewadliwie ustalonego stanu faktycznego. W świetle tych ustaleń strony zawarły umowę o pracę, a to, że motywem jej

zawarcia były względy finansowe, nie oznacza jeszcze, że umowa taka zmierzała do

obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.), co powoduje jej nieważnością.

Fakt wykonywania pracy przez Małgorzatę K. w charakterze sprzedawcy w sklepie został w

pełni wykazany w trakcie postępowania sądowego. Zatrudnienie odwołującej się było konieczne z uwagi na rozwiązanie umów o pracę z dotychczasowymi pracownikami oraz

potrzebę zapewnienia obsługi sklepu. Okoliczności sprawy wyraźnie wskazują, że celem

zawarcia umowy było realizowanie stosunku pracy, a intencją stron nie było obejście

prawa w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

W świetle art. 58 § 1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca

na celu jej obejście jest nieważna. O czynności prawnej mającej na celu obejście

ustawy można mówić wówczas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów,

nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie jest natomiast obejściem prawa dokonanie czynności prawnej w

celu osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie

zatrudnienia w celu objęcia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia nie może być kwalifikowane jako obejście prawa. W wyroku z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UK 236/04 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28), Sąd Najwyższy stwierdził, że sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego

jako motywacja do podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa.

Podobny pogląd został wyrażony w wyroku z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04

(OSNP 2005 nr 15, poz. 235). Przyjęto w nim, że stronom umowy o pracę, na podstawie której rzeczywiście były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej umowy,

nie można przypisać działania w celu obejścia ustawy i stanowisko to można uznać

za ugruntowane, gdyż zostało powtórzone w innych jeszcze orzeczeniach (por. np.

wyroki z dnia 2 czerwca 2006 r., I UK 337/05 oraz z dnia 14 lutego 2006 r., III UK

150/05, dotąd niepublikowane). Na tle tych orzeczeń należy uznać, że w sytuacji, gdy

wolą stron zawierających umowę było faktyczne nawiązanie stosunku pracy i doszło

do świadczenia pracy za wynagrodzeniem, sama świadomość jednej ze stron

umowy, a nawet obu stron, co do wystąpienia w przyszłości zdarzenia uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie daje podstawy do uznania, że

umowa miała na celu obejście prawa.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy należy stwierdzić, że umowa o pracę

wiążąca strony nie została zawarta dla pozoru, gdyż nie stwierdzono, by strony zawierając ją miały zamiar wywołania innych skutków prawnych niż te, które wynikają z

umowy o pracę, oraz by jednocześnie próbowały przez jej zawarcie wprowadzić kogokolwiek w błąd do co dokonania tej, a nie innej czynności. Przeciwnie, nie pozorowały zawarcia umowy o pracę i były zgodne co do tego, aby ich oświadczenia woli

wywołały odpowiadający im skutek. Skutkiem tym było między innymi objęcie ubezpieczeniem społecznym, co orzekające w sprawie Sądy niesłusznie oceniły jako zamiar obejścia prawa, prowadzący do nieważności umowy (art. 58 § 1 k.c.).

W świetle ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, prawo nie zakazuje

zmiany formy świadczenia pracy i wynikającej z niej zmiany tytułu ubezpieczenia z osoby

współpracującej na ubezpieczenie z tytułu zawartej umowy o pracę. Fakt, że w wyniku

zwolnienia pracowników oraz zatrudnienia żon wspólników, w tym wnioskodawczyni,

znacznemu obniżeniu uległy koszty działalności Spółki, nie oznacza, że doszło do obejścia

prawa. Zawarciu umowy o pracę, nawet jeżeli pozwalało to na możliwość zaliczenia wypłaconego wynagrodzenia w koszty działalności spółki, czego nie można dokonać w przypadku

osoby współpracującej, nie można zarzucić obejścia przepisów dotyczących składek na

ubezpieczenie społeczne, albowiem w jednym i w drugim przypadku składki były odprowadzane. Różnica polega jedynie na możliwości zaliczenia składek z tytułu umowy o pracę w

koszty działalności spółki cywilnej jako zakładu pracy, zgodnie z ustawą o podatku dochodowym od osób fizycznych. Osiągnięcie z tego tytułu oszczędności ekonomicznych przez

spółkę nie jest sprzeczne z ustawą i nie stanowi obejścia prawa.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O

kosztach orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.