II UK 271/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 271/11

POSTANOWIENIE

Dnia 3 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku A. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: M. M. i in.,

o ubezpieczenie społeczne,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 3 lutego 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […] z

dnia 13 kwietnia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Wnioskodawczyni – A. K. - wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 kwietnia 2011 r.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie: art. 58 § 1 i art. 83 § 1 k.c. w

związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w

sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z

1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.), poprzez uznanie, że niewykonanie minimalnej ilości

pracy określonej w umowie o pracę nakładczą dowodzi pozorności zawarcia tej

umowy lub świadczy o zawarciu umowy w celu obejścia ustawy, co w konsekwencji

daje podstawę do stwierdzenia jej nieważności ex tunc, § 3 tego rozporządzenia

oraz art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), polegające

na przyjęciu, że osiągany przez skarżącą przychód z pracy nakładczej nie może

stanowić podstawy wymiaru jej składki na ubezpieczenia społeczne, ponieważ jest

niższy od 50% najniższego wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej, § 3 ust. 1 powyższego rozporządzenia w związku z art. 22 § 1

k.p., poprzez uznanie, że samo zobowiązanie nakładcy do wykonania pracy

określonej wartości nie jest wystarczające do zawarcia umowy o pracę nakładczą,

niewłaściwą interpretację art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych,

poprzez

wprowadzenie

do

definicji

przychodu

dodatkowego,

nieznanego ustawie kryterium - co najmniej 1/2 najniższego wynagrodzenia,

stanowiącego podstawę wymiaru składek ubezpieczeniowych wymienionych w tym

przepisie i wywodzenie z tak „doprecyzowanej" definicji niekorzystnych dla stron

skutków prawnych, podczas gdy ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

posługuje się pojęciem przychodu zaczerpniętego z przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych, a nie z rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie

uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą, art. 9 ust. 2 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez uznanie, że osoba spełniająca

warunki do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami z dwóch wskazanych w art. 6

ust. 1 pkt. 2, 4-6 i 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych tytułów, tj.

wykonywania pracy nakładczej oraz prowadzenia działalności, nie mogła na swój

wniosek być objęta ubezpieczeniem z wybranego tytułu ze względu na zbyt niskie

wynagrodzenie

(poniżej 50%

najniższego

wynagrodzenia),

uzyskiwane

ze

wskazanego przez siebie tytułu ubezpieczenia, art. 107 § 3 k.p.a. w związku z art.

123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez brak dokładnego

przytoczenia przepisów prawa materialnego administracyjnego, na których oparto

negatywne

rozstrzygnięcie

zaskarżonej decyzji, art.

7 ustawy Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, art. 6, art. 8 oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 123

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez przekroczenie granicy

swobodnej oceny dowodów i „wykreowanie obejścia prawa”, a przez to wydanie

wyroku w oparciu o niewłaściwą podstawę prawną, art. 65 § 2 k.c., poprzez jego

niezastosowanie w sprawie, tj. zaniechanie ustalenia, jaki był zgodny zamiar stron i

cel umowy o pracę nakładczą, art. 68 ust 1 pkt 7 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz art. 8 k.p.a., poprzez stwierdzenie, że organ rentowy nie jest

związany

treścią

informacji

umieszczanych

w

biuletynach

informacyjnych

wydawanych na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i co za tym

idzie,

zaniechanie

wyjaśnienia

okoliczności

wydawania

interpretacji

obowiązującego prawa ubezpieczeń społecznych przez organy i pracowników ZUS

wprowadzających w błąd społeczeństwo co do zasad wyboru drugiego tytułu

podlegania ubezpieczeniom społecznym rentowym i emerytalnemu - wbrew

kodeksowej zasadzie pogłębiania zaufania obywateli do tego organu.

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, „albowiem w

sprawie występuje istotne zagadnienie prawne polegające na: a) weryfikowaniu

okoliczności z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych wedle konstrukcji prawa

cywilnego (np. wg art. 58 k.c.), mimo że w przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych brakuje wyraźnego odesłania do przepisów kodeksu cywilnego.

Praktyka taka występuje w wielu orzeczeniach sądów pracy i ubezpieczeń

społecznych na terenie całego kraju i ma charakter powszechny, co jednak nie

oznacza, że zgodny z prawem. Przeciwnie jest wbrew wyraźnemu brzmieniu art. 83

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. b) istnieniu w państwie systemu

prawnego, działającego na podstawie art. 477 i następnych Kodeksu postępowania

cywilnego, w którym sądy pracy i ubezpieczeń społecznych obu instancji, orzekając

w sprawach odwołań od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie mają

możliwości skontrolowania tych decyzji pod względem ich legalności z przepisami

prawa administracyjnego, przez co dochodzi do sytuacji w których sąd powszechny

sanuje wadliwą decyzję administracyjną, powagą swojego urzędu i w imieniu

Rzeczypospolitej Polskiej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących

rozbieżności

w

orzecznictwie

sądów,

zachodzi

nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z tym

wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że

zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie,

a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc

pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi

przez Sąd Najwyższy.

Skarżąca powołuje się na przesłankę wynikającą z art. 398 9 § 1 pkt 1 k.p.c. i

przedstawia dwa istotne zagadnienia prawne.

Pierwsze z przedstawianych zagadnień nie występuje w niniejszej sprawie,

gdyż Sąd drugiej instancji nie weryfikował „okoliczności z zakresu prawa

ubezpieczeń społecznych wedle konstrukcji prawa cywilnego”, natomiast ocenie z

punktu widzenia art. 58 § 1 k.c. podlegała czynność prawna polegająca na

zawarciu umowy o pracę nakładczą. Możliwość stwierdzenia sprzeczności z

prawem, zasadami współżycia społecznego lub zamiaru obejścia prawa została

więc odniesiona do umowy stanowiącej tytuł podlegania ubezpieczeniom

społecznym - umowy o pracę nakładczą, która wywołuje skutki pośrednie w

dziedzinie ubezpieczeń społecznych, kształtuje bowiem stosunek ubezpieczenia

społecznego (art. 6 ust. 1 pkt 2 i art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych). W tym przypadku zatem pod kątem

zgodności z normami prawa cywilnego nie podlegał ocenie stosunek ubezpieczenia

społecznego, lecz wpływający na niego pośrednio stosunek pracy nakładczej. W

odniesieniu do niego zaś skarżący nie wyraził wątpliwości co do możliwości

stosowania przepisów prawa cywilnego. Istotne zagadnienie prawne, jeżeli miałoby

stanowić przyczynę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania po myśli art. 398 9 §

1 pkt 1 k.p.c., powinno występować w rozpoznawanej sprawie (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2005 r., I PK 98/05, OSNP 2006 nr 15 - 16,

poz. 243, z dnia 29 czerwca 2001 r., I PKN 33/01, OSNP 2003 nr 9, poz. 228).

Jeśli zaś chodzi drugie zagadnienie, to Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał

stanowisko, że postępowanie sądowe, w tym w sprawach z zakresu prawa

ubezpieczeń społecznych, skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa

materialnego,

a

kwestia

wad

decyzji

administracyjnych

spowodowanych

naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, pozostaje w zasadzie

poza przedmiotem tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych - jako sąd

powszechny - może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji

administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy

aktu administracyjnego jako przedmiotu odwołania. Stwierdzenie takiej wady

następuje jednak tylko dla celów postępowania cywilnego i ze skutkami dla tego

tylko postępowania. Podkreślał też, że w wypadkach innych wad, wymienionych w

art. 156 § 1 k.p.a. i w przepisach, do których odsyła art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a.,

konieczne jest wszczęcie odpowiedniego postępowania administracyjnego w celu

stwierdzenia nieważności decyzji i wyeliminowania jej z obrotu prawnego (uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP 1981 nr 8,

poz. 142; z dnia 21 września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985 nr 5-6, poz. 65 i

z dnia 27 listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP 1985 nr 8, poz. 108 oraz

postanowienia z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98, OSNP 1999 nr 16, poz.

529 i z dnia 29 maja 2006 r., I UK 314/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 173, a nadto

wyroki z dnia 28 października 2009 r., I UK 132/09, LEX nr 570121; z dnia 2

grudnia 2009 r., I UK 189/09, LEX nr 577811 i z dnia 14 stycznia 2010 r., I UK

252/09, LEX nr 577824).

Nie można uznać, że w sprawie występuje zagadnienie prawne lub zachodzi

potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii prawnej prezentowanej przez skarżącego i wyraził swój pogląd w licznych

wcześniejszych orzeczeniach co do interpretacji wskazywanych w podstawach

kasacyjnych przepisów, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę

tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 grudnia 2008 r., II

PK 220/08, LEX nr 523522 oraz z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNAPiUS - wkładka 2003 nr 13, poz. 5). Takim argumentem nie jest twierdzenie

skarżącej, że przedstawiona powyżej wykładnia potwierdza istnienie systemu

prawnego, w którym „niemożliwa jest kontrola legalności działania organu

państwowego, powołanego do wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń

społecznych”, co zaprzecza „konstytucyjnej zasadzie demokratycznego państwa

prawnego” oraz że „w ten sposób uprawomocniona, wadliwa decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych skażona wadami nieważności generuje dalsze wady

prawne i merytoryczne w postaci wydawanej na ich podstawie decyzji wymiarowej,

egzekwowanej następnie w trybie egzekucji administracyjnej od obywatela”. Sąd

ubezpieczeń społecznych dokonuje kontroli legalności decyzji organu rentowego

także przez pryzmat uchybień wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Możliwe jest więc

badanie, czy decyzja została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie,

albo wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, co

oznacza, że stwierdzone tą decyzją prawo lub zobowiązanie jest inne od

stwierdzonego. W określonych w art. 47714 k.p.c. formach rozstrzygnięcia o

zasadności odwołania, a mianowicie, że sąd bezpodstawne odwołanie oddala,

natomiast uwzględniając odwołanie - zmienia zaskarżoną decyzję i "orzeka co do

istoty sprawy", wyraża się zasada trybu odwoławczego w sprawach ubezpieczeń

społecznych, zgodnie z którą ubezpieczony odwołujący się od decyzji Zakładu

uzyskuje przeniesienie sprawy na drogę cywilnego postępowania sądowego,

postępowania wyposażonego w środki umożliwiające wyjaśnienie okoliczności

faktycznych (stanu faktycznego) i kwestii prawnomaterialnych (wykładni i

zastosowania prawa). Dodać do tego jeszcze trzeba dwuinstancyjną - w systemie

apelacyjnym - strukturę postępowania sądowego i jej gwarancyjne zwieńczenie

postępowaniem kasacyjnym przed Sądem Najwyższym (por. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2011 r., I UZP 3/10,

OSNP 2011 nr 17-18, poz. 233).

Skarżąca nie zdołała zatem wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania jej

skargi przez Sąd Najwyższy, wobec czego z mocy art. 398 9 k.p.c., należało

postanowić jak w sentencji.