Supreme Court quashes social security judgment allowing pension when employment ended during appeal.

Sygn. akt II UK 235/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 19 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 sierpnia

2010 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy A. H. prawo do emerytury

począwszy od 1 listopada 2010 r.

Rozstrzygnięcie to zapadło w następującym stanie faktycznym:

A. H., urodzony 20 lutego 1949 r., 60 lat ukończył 20 lutego 2009 r.

Wnioskodawca nie jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego. Na dzień 20

kwietnia 2010 r. kontynuował zatrudnienie w Zakładzie Opieki Zdrowotnej w O. Na

dzień 1 stycznia 1999 r. wnioskodawca wykazał 32 lata, 3 miesiące i 2 dni okresów

składkowych i nieskładkowych, a także 14 lat, 6 miesięcy i 12 dni okresów pracy w

szczególnych warunkach (od 18 czerwca 1984 r. do 31 grudnia 1998 r.), uznanych

przez organ rentowy.

Na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego Sąd pierwszej

instancji uznał, że w czasie pracy w Zakładzie Opieki Zdrowotnej w Szpitalu

Miejskim Nr 5, w okresie od 5 września 1972 r. do 21 października 1976 r.,

wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze wykonywał pracę w szczególnych

warunkach, wykonując swe obowiązki pracownicze w zespołach operacyjnych

dyscyplin zabiegowych.

W dniu 31 października 2010 r. A. H., na podstawie porozumienia stron z

dnia 29 października 2010 r., rozwiązał umowę o pracę z Zespołem Opieki

Zdrowotnej w O.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie za

uzasadnione. W jego ocenie, zebrany w sprawie materiał dowodowy wykazał, że

wnioskodawca legitymuje się stażem pracy w warunkach szczególnych w wymiarze

15 lat. Do stażu pracy uznanego przez organ rentowy w wymiarze 14 lat i 6

miesięcy należy doliczyć okres zatrudnienia od 5 września 1972 r. do 21

października 1976 r. w Zakładzie Opieki Zdrowotnej, kiedy to wnioskodawca

wykonywał pracę w zespołach operacyjnych dyscyplin zabiegowych. Ponadto

wnioskodawca spełnił również ostatni z warunków przewidzianych w art. 184 ust. 1

i 2 i art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.) - w dniu 31 października 2010 r. rozwiązał umowę o pracę.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożył organ rentowy, zarzucając mu

naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 i 227 k.p.c., poprzez

wadliwe ustalenie stanu faktycznego, polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, że

wnioskodawca pracował na różnych stanowiskach w służbie zdrowia w zespołach

operacyjnych dyscyplin zabiegowych - przez wymagany do nabycia prawa do

emerytury okres - stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku pracy w

szczególnych warunkach, podczas gdy ze zgromadzonych w sprawie dowodów

tenże fakt wcale jednoznacznie nie wynika, a także naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

poprzez błędne jego zastosowanie i niesłuszne przyjęcie, iż wnioskodawca jest

uprawniony do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach począwszy od

dnia 1 listopada 2010 r. - z uwagi na błędne zaliczenie wnioskodawcy do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach okresu pracy w Zakładzie Opieki Zdrowotnej

- Szpitalu Miejskim nr 5 od 5 września 1972 r. do 21 października 1976 r., z

wyłączeniem okresu 30 sierpnia do 19 września 1973 r. – pomimo że w

rzeczywistości wnioskodawca nie posiada wymaganego okresu pracy wykonywanej

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku pracy w szczególnych

warunkach (posiada jedynie 14 lat, 6 miesięcy i 2 dni).

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

kwietnia 2011 r. uznał apelację za uzasadnioną i zmienił zaskarżony wyrok,

oddalając odwołanie.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że wnioskodawca posiada trzydziestoletni

okres składkowy i nieskładkowy, ukończył 60 rok życia i nie przystąpił do otwartego

funduszu emerytalnego, tym niemniej jednocześnie zostało wykazane, że na dzień

złożenia wniosku o prawo do świadczenia emerytalnego, jak również w dniu

wydania decyzji przez organ rentowy, tj. w dniu 5 sierpnia 2010 r., pozostawał w

stosunku pracy. Został on bowiem rozwiązany przez wnioskodawcę dopiero w dniu

31 października 2010 r. Oznacza to, że wnioskodawca nie spełnił wszystkich

przesłanek określonych w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, warunkujących przyznanie prawa do emerytury.

Jednym z tych warunków jest bowiem rozwiązanie stosunku pracy przez

ubiegającego się o prawo do świadczenia. Okoliczność, że rozwiązał on stosunek

pracy przed zakończeniem postępowania przed Sądem pierwszej instancji, nie

pozwala na przyznanie prawa do świadczenia emerytalnego. W tym kontekście Sąd

drugiej instancji podkreślił, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że sąd ocenia

legalność decyzji organu rentowego według stanu rzeczy istniejącego chwili jej

wydania. Postępowanie przed sądem ma bowiem charakter odwoławczy, a jego

przedmiotem jest ocena zgodności z prawem wydanej decyzji. Oznacza to, że

badanie przez Sąd legalności decyzji i orzekanie o niej możliwe jest przy

uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili jej wydania.

Skoro na dzień wydania decyzji wnioskodawca nie spełniał wszystkich przesłanek

do uzyskania prawa do emerytury, zasadnie organ rentowy odmówił przyznania

prawa do tego świadczenia.

Wnioskodawca

zaskarżył

ten

wyrok

w

całości

skargą

kasacyjną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i

rentach

z

Funduszu

Ubezpieczeń

Społecznych,

wskutek

przyjęcia,

że

wnioskodawca nie nabył prawa do emerytury wobec faktu, że rozwiązał on

stosunek pracy dopiero przed zakończeniem postępowania przed Sądem pierwszej

instancji, mimo że w rzeczywistości spełnił on wszystkie warunki prawa do tej

emerytury. Skarżący zarzucił także naruszenie prawa procesowego: art. 316 § 1

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., wskutek uznania, że

warunkiem nabycia uprawnień do emerytury określonej w art. 184 ustawy o

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest rozwiązanie stosunku pracy najpóźniej do

daty decyzji organu rentowego, a nie do daty zamknięcia rozprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Emerytura na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych przysługuje ubezpieczonym, urodzonym po dniu 31

grudnia 1948 r., którzy w dniu 1 stycznia 1999 r. legitymowali się okresem

zatrudnienia

w szczególnych

warunkach lub

w szczególnym

charakterze

wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w

wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn, a także okresem

składkowym i nieskładkowym, o którym mowa w art. 27 ustawy oraz – po tej dacie osiągnęli wiek przewidziany w art. 32, 33, 39 i 40 ustawy i rozwiązali stosunek

pracy oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek

o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu

emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.

W niniejszej sprawie spór dotyczył tego, czy na dzień 1 stycznia 1999 r.

wnioskodawca spełnił warunek pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 15

lat, którego Sąd drugiej instancji nie rozstrzygnął. Stwierdził bowiem ustanie

stosunku pracy wnioskodawcy po wydaniu zaskarżonej decyzji (w trakcie

postępowania sądowego) i z tej przyczyny uznał, że była ona prawidłowa, gdyż w

jej dacie nie zostały spełnione wszystkie przesłanki prawa do emerytury. Za

podstawę faktyczną rozstrzygnięcia przyjął zatem stan faktyczny istniejący w dacie

wydania decyzji.

Z przepisu art. 316 § 1 k.p.c. wynika ogólna zasada obowiązująca w

postępowaniu cywilnym, zgodnie z którą podstawą rozstrzygnięcia roszczenia jest

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, przy czym nie budzi

wątpliwości, że sformułowanie "stan rzeczy" obejmuje również stan faktyczny. Na

gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych reguła ta doznaje weryfikacji z

tego względu, że postępowanie sądowe w tych sprawach wszczynane jest na

skutek odwołania wniesionego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które

zastępuje pozew. Postępowanie to ma zatem charakter odwoławczy, a jego

przedmiotem jest ocena zgodności z prawem wydanej decyzji. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się jednak, że zasada ta nie ma charakteru

absolutnego. Ma ona bowiem uzasadnienie tylko wtedy, kiedy odwołanie się do

art. 316 § 1 k.p.c. wypaczałoby charakter postępowania w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych i prowadziłoby do jaskrawego pominięcia odrębności

tego postępowania poprzez całkowite pozbawienie znaczenia postępowania

administracyjnego poprzedzającego postępowanie sądowe. Niebezpieczeństwa

takiego nie ma w sytuacji, kiedy spełnienie się ostatniej z przesłanek prawa do

świadczenia w trakcie postępowania sądowego jest oczywiste i niekwestionowane

przez organ rentowy (por. między innymi wyroki z dnia 10 marca 1998 r., II UKN

555/97, OSNAPiUS 1999, nr 5, poz. 181; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 395/03,

OSNP 2005, nr 3, poz. 43; z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 152/04, OSNP 2005, nr

17, poz. 273; z dnia 2 lutego 2007 r., III UK 25/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 293).

Odstępstwo od zasady badania legalności decyzji na dzień jej wydania jest

szczególnie uzasadnione w przypadku oceny prawa do świadczenia uzależnionego

między innymi od warunku rozwiązania stosunku pracy, np. na podstawie art. 88

ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U.

z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) czy art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jeśli powyższe wymaganie zostanie

spełnione po wydaniu decyzji - w trakcie postępowania odwoławczego przed

sądem – nie ma przeszkód, aby sąd, stwierdziwszy spełnienie pozostałych

przesłanek tego prawa, przyznał świadczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

10 marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNP 1999 r. nr 5, poz. 181).

Skoro

zatem

w

przedmiotowej

sprawie

wnioskodawca

w

trakcie

postępowania przed Sądem pierwszej instancji rozwiązał stosunek pracy (31

października 2010 r.), nie było podstaw do uchylenia się przez Sąd drugiej instancji

od oceny, czy na dzień 1 stycznia 1999 r. spełnił on warunek posiadania okresu 15

lat pracy w warunkach szczególnych. Z tej przyczyny podniesione w skardze

kasacyjnej zarzuty okazały się uzasadnione.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 15 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono po myśli

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 § 1 k.p.c.