II UK 157/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 157/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Z.B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

z udziałem małoletniego Przemysława Błażejewskiego

o świadczenia z funduszu alimentacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w E.

z dnia 22 kwietnia 2005 r., sygn. akt IV Ua …/05,

uchyla zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego w E. z dnia 19 stycznia 2005 r., sygn. akt IV U …/04

oraz

znosi

postępowanie,

a

sprawę

przekazuje

Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w E. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

II UK 157/05

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy w E. – IV Wydział Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację wnioskodawcy Z.B. od wyroku Sądu

Rejonowego w E. z dnia 19 stycznia 2005 r. oddalającego odwołanie

wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia

27 października 2004 r., odmawiającej mu umorzenia zaległych należności

likwidowanego

funduszu

alimentacyjnego

z tytułu

wypłaconych

świadczeń

alimentacyjnych na rzecz zainteresowanego Ł. B., reprezentowanego przez

przedstawiciela ustawowego matkę D. S., za okres od dnia 1 maja 1992 r. do dnia

30 kwietnia 2004 r. w łącznej kwocie 12.527,64 zł.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca Z. B. nie płacił alimentów na swoje

dzieci: Ł. i P. B. Wypłaty alimentów na ich rzecz dokonywał w zastępstwie

wnioskodawcy Zakład Ubezpieczeń Społecznych z funduszu alimentacyjnego.

Zadłużenie wnioskodawcy z tego tytułu za okres od dnia 1 maja 1992 r. do dnia 30

kwietnia 2004 r. wyniosło 12.527,64 zł. Od 1990 r. wnioskodawca pozostaje w

związku małżeńskim, z którego ma jedenastoletnią córkę. Od tego czasu wspólnie

z żoną prowadzi działalność rolniczą uprawy i sprzedaży warzyw. Próby

powiększenia powierzchni upraw w latach 1995-1996 nie powiodły się z powodu

kłopotów finansowych, w konsekwencji żona wnioskodawcy podjęła pracę w

Zakładach Drobiarskich w l., a na nim spoczął obowiązek wychowania córki i

prowadzenia upraw. W tym okresie dochody małżonki wynosiły około 700 zł netto,

zaś jego dochody z upraw były wpłacane na poczet zadłużenia do organu

egzekucyjnego. Obecnie wnioskodawca prowadzi uprawy, wraz z żoną osiągając w

ten sposób miesięczny dochód w wysokości około 600 zł netto. W miesiącach

jesiennych i zimowych zajmuje się przygotowywaniem upraw, w tym celu dokonuje

zakupu nasion, zaciąga pożyczki na rozpoczęcie produkcji, a także na bieżące

utrzymanie. Opłaca również kwartalną składkę na rzecz Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego w wysokości 439,60 zł. Posiada na utrzymaniu żonę i

córkę. W tym czasie spłacał zadłużenie alimentacyjne z kwot pozyskanych ze

sprzedaży upraw w wysokości, na jaką pozwalały mu bieżące wydatki. Obecnie na

miesięczne utrzymanie rodziny i rozpoczęcie produkcji roślinnej potrzebuje 4.000 zł.

Od półtora roku u wnioskodawcy nasiliły się dolegliwości związane ze schorzeniami

kręgosłupa, których początkowo nie leczył. Leczenie rozpoczął dopiero od

października 2004 r., kiedy bóle się nasiliły. Z tego względu, jak również na skutek

dolegliwości lewej ręki, był poddawany zabiegom rehabilitacyjnym i fizykoterapii w

styczniu 2005 r. Wnioskodawca nie poszukuje innej pracy, zamierza bowiem - po

powrocie do zdrowia i po pozyskaniu stosownych funduszy na zakup nasion - nadal

prowadzić uprawy.

Sąd Okręgowy w pełni podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

obecna sytuacja zdrowotna i rodzinna wnioskodawcy nie stanowi uzasadnienia do

umorzenia

należności

likwidowanego

funduszu

alimentacyjnego

z

tytułu

wypłaconych świadczeń. Sąd Rejonowy wskazał, że art. 68 ust. 1 ustawy z dnia

28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 r. Nr 228, poz.

2255 ze zm.,

powoływana dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych lub

ustawa), regulujący przesłanki umorzenia należności likwidowanego funduszu

z tytułu wypłaconych świadczeń, podobnie jak poprzednio obowiązujący art.

17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz. U. z 1991

r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), nie precyzuje zwrotu „szczególnie uzasadnione

przypadki". W takiej sytuacji należy przyjąć, iż ocena czy taki przypadek

zachodzi, zależy każdorazowo od swobodnego uznania organu rentowego,

opartego na rozpatrzeniu całokształtu sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej

zobowiązanego. Zdaniem Sądu, schorzenia stwierdzone u wnioskodawcy nie

powodują utraty zdolności do pracy i możliwości uzyskiwania dochodów, a za

„szczególnie uzasadnione przypadki” nie mogą być uznane takie czynniki jak zła

sytuacji na rynku, konkurencja, czy inne wskaźniki ekonomiczne wpływające na

opłacalność prowadzonej przez wnioskodawcę działalności. Wskazywane przez

wnioskodawcę okoliczności dotyczące jego sytuacji majątkowej i możliwości

utrzymania siebie i swojej rodziny są okolicznościami, które mają znaczenie w

sprawach o obniżenie wysokości rat alimentacyjnych, co nie odnosi się do

rozpoznawanej sprawy. Wspomniany „art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach

rodzinnych nie wskazuje, iż winny być brane pod uwagę szczególne wypadki w

związku

z

sytuacją

materialną

zobowiązanego,

na

którą

powołuje

się

wnioskodawca, jedynie można je uwzględnić w kontekście sytuacji rodzinnej”.

Podzielając powyższe wywody, Sąd Okręgowy dodatkowo podkreślił, że

skarżący nie utracił zdolności do pracy i możliwości zarobkowania, a jego rodzina

nie pozostaje w niedostatku. Ponadto uznał, że sytuacja materialna i majątkowa

zobowiązanego nie może stanowić samodzielnej przesłanki orzekania o umorzeniu

zaległych należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego, lecz można ją

uwzględniać jedynie w kontekście sytuacji rodzinnej. Wnioskodawca „od wielu lat

prowadzi działalność gospodarczą i gdyby nie pozwalała na utrzymanie, zarówno

skarżący, jak i jego małżonka podjęliby inne zajęcia pozwalające na uzyskiwanie

dochodów z dwóch źródeł. W tych warunkach nie sposób jednoznacznie przyjąć, że

od skarżącego nie można uzyskać żadnych kwot na rzecz pozwanego”.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca podniósł zarzuty naruszenia przepisów

prawa procesowego, a w szczególności art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt

6 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie z urzędu nieważności postępowania z uwagi na

brzmienie art. 68 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który odwołania od

decyzji likwidatora, tu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w sprawach określonych

w art. 68 ust. 1 tej ustawy oddaje pod wyłączną właściwość Sądów Okręgowych Sądów Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Jako okoliczność uzasadniającą

przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący wskazał nieważność postępowania.

Wbrew bowiem wyraźnemu brzmieniu art. 68 ust. 3 ustawy o świadczeniach

rodzinnych, Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę, w której bez względu na wartość

przedmiotu sporu właściwym jest Sąd Okręgowy. Oddalenie przez Sąd Okręgowy

apelacji wnioskodawcy, pomimo zachodzącej w świetle art. 379 pkt 6 k.p.c.

nieważności postępowania, stanowiło rażące naruszenie przepisów postępowania

(art. 378 § 1 k.p.c.), które miało wpływ na wynik sprawy. Na tych podstawach

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w E., jako Sąd pierwszej instancji

oraz o zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa

procesowego nieopłaconych w części ani w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kwestia sądu pierwszej instancji właściwego rzeczowo do orzekania w

sprawach dotyczących umorzenia zaległych należności wobec likwidowanego

funduszu alimentacyjnego była przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12

lipca 2005 r., II UZP 6/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 20), który uznał, że sprawy

dotyczące umorzenia należności likwidowanego Funduszu Alimentacyjnego od

osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały

świadczenia z Funduszu (art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) są

sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 476 § 2 k.p.c., do

rozpoznania których właściwy jest sąd okręgowy (art. 4778 § 1 k.p.c.).

W głównych motywach tego stanowiska Sąd Najwyższy nie miał wątpliwości,

że sprawa o umorzenie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego od

osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały

świadczenia" (art. 68 ust. 1 ustawy), jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c.,

rozpoznawaną w postępowaniu odrębnym jako sprawa z zakresu ubezpieczeń

społecznych. Kontrola legalności decyzji wydanych w tych sprawach powierzona

została normatywnie sądownictwu powszechnemu.

Następnie wywodził, że z dniem 1 maja 2004 r. weszła w życie ustawa o

świadczeniach rodzinnych. Z tą też datą utraciła moc ustawa z dnia 18 lipca 1974 r.

o funduszu alimentacyjnym (art. 71 pkt 1 ustawy). Ustawą zmienione zostały

niektóre

przepisy

Kodeksu

postępowania

cywilnego,

w

tym,

ważny

w

rozpoznawanej sprawie, art. 476 § 2 i § 5. Zmiana § 2 polegała na skreśleniu jego

punktu 3, zgodnie z którym - przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych

rozumiało się sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów

rentowych dotyczących świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nowe brzmienie

nadano literze c punktu 2 § 5, zawierającego definicję ubezpieczonego; nie jest już

nim osoba ubiegająca się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pozostał

jednak w mocy, obowiązujący od 1 października 2001 r. art. 477 8 § 2 pkt 6 k.p.c.,

wedle którego sprawy o świadczenie z tytułu funduszu alimentacyjnego - jako

sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych - należały do właściwości sądów

rejonowych.

Przed 1 maja 2004 r., zgodnie z art. 18 ust. 3 ustawy o funduszu

alimentacyjnym, od wydanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji

przewidzianych w tej ustawie przysługiwały środki odwoławcze przewidziane dla

odwołań w sprawach o świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Decyzje

przewidziane w tej ustawie można było podzielić na trzy zasadnicze grupy: (a) w

przedmiocie świadczeń z funduszu, a więc dotyczące przyznania świadczenia ustalenia prawa, wysokości i zmiany wysokości, wstrzymania i zaprzestania jego

wypłaty oraz odstąpienia od wydania decyzji o zaprzestaniu wypłaty świadczenia

(art. 7, 11, 12); (b) dotyczące zwrotu bezpodstawnie pobranych świadczeń (art. 10);

(c) odnoszące się do umorzenia należności funduszu od osób zobowiązanych do

alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia (art. 17).

Wszystkie one podlegały zaskarżeniu odwołaniem do sądu powszechnego.

Wszystkie sprawy wszczęte wskutek odwołania od tych decyzji były więc

niewątpliwie sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 2 pkt 3 i 4

k.p.c.).

Do 1 października 2001 r. art. 4778 k.p.c. w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych ustanawiał wyłączną właściwość sądów wojewódzkich (okręgowych).

Od tej daty utrzymano generalną właściwość rzeczową tych sądów (§ 1), jednak

sprawy o świadczenia z tytułu funduszu alimentacyjnego przekazane zostały do

właściwości sądów rejonowych (§ 2 pkt 6). Przez „sprawy o świadczenia z tytułu

funduszu alimentacyjnego", które to sformułowanie nie było precyzyjne, należało, w

ocenie Sądu Najwyższego, rozumieć sprawy w przedmiocie świadczeń z funduszu

alimentacyjnego. Nadal bowiem obowiązywał art. 476 § 2 pkt 3 k.p.c., wobec czego

sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych były w dalszym ciągu sprawy, w

których wniesiono odwołania od decyzji dotyczących świadczeń z funduszu

alimentacyjnego. W konsekwencji spraw o świadczenia z tytułu funduszu

alimentacyjnego nie można było identyfikować rodzajowo ze sprawami dotyczącymi

świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro tylko sprawy z odwołania od decyzji

w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego (sprawy o świadczenia z

tytułu

funduszu

alimentacyjnego)

podlegały

właściwości

rzeczowej

sądów

rejonowych, to pozostałe dwie kategorie spraw, tj. o zwrot bezpodstawnie

pobranych

świadczeń

oraz

o

umorzenie

należności

funduszu

od

osób

zobowiązanych do alimentów i od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia,

należały do właściwości rzeczowej sądów okręgowych.

Z dniem 1 maja 2004 r. fundusz alimentacyjny przeszedł w stan likwidacji; jego

aktywa i pasywa stały się aktywami i pasywami Skarbu Państwa, a likwidatorem

funduszu w zakresie spraw o świadczenia z funduszu, do których prawo powstało

przed dniem wejścia ustawy w życie został Prezes Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych (art. 63 ustawy). Do jego kompetencji należy, między innymi,

prowadzenie bieżących spraw, ściąganie wierzytelności i wykonywanie zobowiązań

likwidowanego funduszu oraz reprezentowanie w tych sprawach Skarbu Państwa

(art. 64 ust. 2 ustawy). Sprawy o świadczenia z funduszu, do których prawo

powstało do dnia wejścia ustawy w życie, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w

trybie określonych w dotychczasowych przepisach (art. 65 ustawy). Na zasadach i

w trybie określonych w dotychczasowych przepisach podlegają rozpatrzeniu i

dochodzeniu także sprawy o bezpodstawnie pobrane świadczenia z funduszu (art.

66 ust. 2 ustawy). Likwidator może w szczególnie uzasadnionych przypadkach

związanych z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest

prowadzona

egzekucja

alimentów,

lub

osoby

zobowiązanej

do

zwrotu

bezpodstawnie pobranych świadczeń, umorzyć, rozłożyć na raty lub odroczyć

termin płatności należności likwidowanego funduszu z tytułu wypłaconych lub

bezpodstawnie pobranych świadczeń (art. 68 ust. 1 ustawy), z tym że umorzenie

wymaga zgody ministra właściwego do spraw finansów publicznych (ust. 2). W

odniesieniu do tej kategorii spraw, w przeciwieństwie do spraw o świadczenia oraz

o bezpodstawne pobranie świadczeń, ustawodawca nie określił wyraźnie zasad i

trybu ich rozpatrzenia i dochodzenia. Sąd Najwyższy uznał, że nie ma żadnego

racjonalnego wytłumaczenia, dlaczego to akurat te sprawy miałyby podlegać

rozpatrzeniu oraz dochodzeniu na zasadach i w trybie innym niż dotychczasowy.

Istotną kwestią było także zagadnienie, czy likwidatora funduszu - Prezesa

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych można uznać za organ rentowy, skoro wedle

definicji ustawowej organami rentowymi do 1 lipca 2004 r. były oddziały Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i Biuro Rent Zagranicznych Zakładu, a od tej daty są

jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określone w przepisach

o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do wydawania decyzji w sprawach

świadczeń (art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu sprzed i po zmianie ustawą z dnia

20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 121, poz. 1264).

Zgodnie z art. 67 ust. 1 ustawy systemowej, w skład Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych wchodzą Centrala i terenowe jednostki organizacyjne. Według art. 72

tejże ustawy, organami Zakładu Ubezpieczeń Społecznych są: Prezes, Zarząd oraz

Rada Nadzorcza. Statut Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, będący załącznikiem

do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 października 1999 r.

w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 80, poz.

914 ze zm.), w § 3 ust. 6 stanowi, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

wykonuje zadania należące do zakresu jego działania przy pomocy jednostek

organizacyjnych Centrali Zakładu oraz przy pomocy terenowych jednostek

organizacyjnych ZUS. Oznacza to, że przez użyty w art. 476 § 4 pkt 1 k.p.c. zwrot

„jednostka

organizacyjna

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

określona

w

przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych" należy rozumieć Centralę ZUS i

terenowe jednostki organizacyjne ZUS wykonujące zadania (kompetencje)

„własne", a także zlecone im przez Prezesa Zakładu.

Ponadto Sąd Najwyższy wskazywał, że bez znaczenia jest okoliczność, iż

decyzja podejmowana jest przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na

zasadzie swobodnego uznania. Po pierwsze, swobodne uznanie w administracji nie

jest tożsame z woluntaryzmem (dowolnością), gdyż jego granice wyznaczają

przepisy prawa (art. 68 ust. 1 ustawy), a nadto interes społeczny i słuszny interes

obywateli (art. 7 k.p.a. w związku z art. 180 k.p.a.). Po drugie, Sąd Najwyższy

wielokrotnie wyrażał pogląd prawny, że decyzje tego rodzaju, oprócz wyraźnie

wyłączonych spod kognicji sądów przepisami szczególnymi (np. art. 83 ust. 4

ustawy systemowej), podlegają sądowej kontroli (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 20 maja 2004 r., II UK 403/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 44 czy z dnia 24

listopada 2004 r., I UK 3/04, OSNP 2005 nr 8, poz. 116).

Wszystko to oznaczało, że w okresie likwidacji funduszu alimentacyjnego

sprawy wymienione w art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie utraciły

charakteru spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, a od decyzji Prezesa

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ich dotyczących przysługiwało odwołanie do

sądu okręgowego. Zasadność przyjętej wykładni potwierdziła nowelizacja art. 68

ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez art. 27 pkt 34 ustawy z dnia 22

kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce

alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732). Dodany do art. 68 ustęp 3 stanowi wprost,

że od decyzji likwidatora, w sprawach określonych w ust. 1, przysługuje odwołanie

do Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w terminie i

według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego

dotyczących spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Przepis ten obowiązuje od

1 czerwca 2005 r.

Skład orzekający akceptuje stanowisko zawarte w omówione wyżej uchwale,

chociaż zauważył, iż nie mogły go znać Sądy pierwszej i drugiej instancji,

orzekające w rozpoznawanej sprawie przed nowelizacją obowiązującą od 1

czerwca 2005 r., która według Sądu Najwyższego nie miała charakteru nowości

legislacyjnej, ale naturę ostatecznie wyjaśniającą istotne wątpliwości prawne

dotyczące wskazania sądu pierwszej instancji właściwego do orzekania w tego

rodzaju sprawach. Także wzgląd na potrzeby praktyki orzeczniczej, wymagającej

jednolitego określania właściwości rzeczowej sądów okręgowych jako sądów

pierwszej instancji orzekających w analogicznych sprawach, doprowadziły do

podzielenia kasacyjnego zarzutu nieważności postępowania (art. 379 pkt 6 k.p.c.),

co wymagało od Sądu Najwyższego orzeczenia jak w sentencji na podstawie art.

386 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.