II PZP 3/06 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 29 września 2006 r.

II PZP 3/06

Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Teresa

Flemming-Kulesza, Zbigniew Hajn, Józef Iwulski, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca, uzasadnienie), Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2006 r sprawy z powództwa

Stefana K. przeciwko R. SA w W. o przywrócenie do pracy na poprzednie warunki,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Najwyższego

z dnia 9 maja 2006 r. [...]

„Czy przepis art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. ma zastosowanie do wypowiedzeń indywidualnych warunków umowy o pracę ze względu na upływ okresu wypowiedzenia zakładowego układu zbiorowego pracy, jeżeli układ ten nie został zastąpiony układem zbiorowym pracy ani regulaminem wynagradzania ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przepis art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. ma zastosowanie do wypowiedzenia wynikających z układu zbiorowego pracy warunków umowy o pracę w

razie rozwiązania tego układu, także wtedy, gdy nie został on zastąpiony nowym układem zbiorowym pracy ani regulaminem wynagradzania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 maja 2006 r. [...] Sąd Najwyższy w składzie trzech

sędziów postawił powiększonemu składowi tego Sądu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wskazane w sentencji uchwały.

Przedstawiając je wskazano na rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 23 sierpnia 2005 r., I PK 24/05 (OSNP 2006 nr 13-14, poz.

201) Sąd Najwyższy stwierdził, że w sytuacji wskazanej w zagadnieniu prawnym

przepis art. 24113 § 2 nie ma zastosowania. Przeciwne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lutego 2006 r., III PK 109/05 (niepublikowany) stwierdzając,

że art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. ma zastosowanie do wypowiedzenia zmieniającego złożonego po rozwiązaniu układu zbiorowego, także w razie niezawarcia nowego układu. Skład przedstawiający zagadnienie prawne skłania się ku temu drugiemu

poglądowi.

Prokurator wniósł o podjęcie uchwały stwierdzającej, że przepis art. 241 13 § 2

zdanie drugie k.p. ma zastosowanie do wypowiedzeń indywidualnych warunków

umowy o pracę ze względu na upływ okresu wypowiedzenia zakładowego układu

zbiorowego, jeżeli układ ten nie został zastąpiony układem zbiorowym pracy ani regulaminem wynagradzania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Przepis art. 24113 § 2 k.p. stanowi, iż „Postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy. Przy wypowiedzeniu dotychczasowych warunków umowy o

pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy nie mają

zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania warunków takiej umowy lub aktu”.

2. Z przepisu tego wynika wprost, że stosuje się go w razie niekorzystnej dla

pracowników zmiany układu zbiorowego lub wprowadzenia nowego układu, gdy

uprzednio był stan bezukładowy. Na podstawie art. 77 2 § 5 k.p. w obu tych sytuacjach odpowiednio stosuje się go do regulaminu wynagradzania. Należy więc przyjąć, że omawiany art. 24113 § 2 ma zastosowanie także w razie niekorzystnej dla

pracowników zmiany regulaminu wynagradzania bądź wprowadzenia nowego regulaminu. Stosuje się go także, gdy regulamin wynagradzania zastępuje układ zbiorowy, który przestał obowiązywać i w sytuacji odwrotnej, to jest w przypadku wejścia w

życie układu zbiorowego w miejsce uprzednio obowiązującego regulaminu wynagradzania.

3. Nie ma natomiast przepisu wprost regulującego sytuację, gdy układ zbiorowy lub regulamin wynagradzania tracą moc, a w ich miejsce nie został wprowadzony nowy akt regulujący wynagrodzenia. Stąd wynikają wątpliwości przedstawione w

pytaniu prawnym i rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego.

4. W tezie drugiej powołanego wyroku z dnia 23 sierpnia 2005 r., I PK 24/05,

Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis art. 24113 § 2 k.p. nie ma zastosowania do wypowiedzeń zmieniających (wypowiedzeń indywidualnych warunków umów o pracę)

ze względu na upływ okresu wypowiedzenia zakładowego układu zbiorowego pracy,

jeżeli układ ten nie został zastąpiony nowym układem zbiorowym pracy.

Natomiast w tezie pierwszej wyroku z dnia 6 stycznia 2006 r., III PK 108/05

(niepublikowany) oraz w wyroku z dnia 14 lutego 2006 r., III PK 109/05 (na który powołał się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu pytania) przyjęto, że przepis art. 241 13 § 2

zdanie drugie k.p. ma zastosowanie do wypowiedzenia zmieniającego złożonego po

rozwiązaniu układu zbiorowego pracy, także w razie niezawarcia nowego układu.

5. Omawiane zagadnienie jest nowym problemem pod rządem Kodeksu

pracy. Obowiązująca do 31 grudnia 1974 r. ustawa z dnia 14 kwietnia 1937 r. o układach zbiorowych pracy (Dz.U. Nr 31, poz. 242 ze zm.) stanowiła w art. 8 ust. 1, że

„zmiany indywidualnej umowy o pracę, wprowadzone do tej umowy przez układ zbiorowy pracy, mogą być po wygaśnięciu układu uchylone i brzmienie pierwotne umowy

indywidualnej o pracę przywrócone, jednakże z zachowaniem terminów wypowiedzenia ustawowych, umownych lub zwyczajowych. Wypowiedzenie umowy indywidualnej o pracę może być dokonane z zachowaniem wyżej określonego trybu nawet

na termin wygaśnięcia układu zbiorowego pracy”. Oznacza to, że niekorzystna dla

pracownika zmiana umowy nie następowała automatycznie, lecz wymagała wypowiedzenia.

6. Pod rządem Kodeksu pracy obowiązywały przepisy przewidujące dalsze

stosowanie rozwiązanego układu zbiorowego (z wyjątkami).

Od dnia 1 stycznia 1975 r. regulował to § 16 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie układów zbiorowych pracy (Dz.U. Nr 47, poz. 288).

Zostało ono pośrednio uchylone przez art. 1 ustawy z dnia 24 listopada 1986 r. o

zmianie ustawy - Kodeks pracy (Dz.U. Nr 42, poz. 201 ze zm.) wprowadzający tę

regulację do art. 2414 § 3 k.p. Kwestia dopuszczalności wypowiedzeń zmieniających

w związku ze zmianą układu zbiorowego miała wówczas całkowicie marginalne znaczenie, gdyż także niekorzystne dla pracowników zmiany układu wchodziły w życie

automatycznie w miejsce warunków umowy wynikających z poprzednio obowiązujących przepisów (ówczesny art. 2417 § 6 k.p.). Wypowiedzenie zmieniające było więc

wymagane tylko w przypadku niekorzystnej dla pracownika zmiany tych postanowień

umowy, które nie miały oparcia w przepisach prawa. Ten sam mechanizm wejścia w

życie dotyczył zakładowych systemów wynagradzania, które do 1994 r. pełniły funkcję zakładowych układów zbiorowych pracy (art. 21 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r.

o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, jednolity tekst: Dz.U.

z 1990 r. Nr 69, poz. 407).

Ustawa ta została uchylona przez ustawę z dnia 29 września 1994 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113, poz. 547),

która także wprowadziła nowe brzmienie działu jedenastego Kodeksu pracy, regulującego układy zbiorowe pracy. Utrzymana została reguła, że układ - co do zasady nadal obowiązuje po jego rozwiązaniu (art. 2417 § 4). Natomiast co do stosowania

postanowień mniej korzystnych dla pracowników nastąpił powrót do regulacji ustawy

z 1937 r., czyli wymagało to wypowiedzenia lub porozumienia zmieniającego (art.

24113 § 2 k.p.). Jednak regulacje dotyczące stabilności stosunku pracy były znacznie

inne niż w 1937 r., gdyż wprowadzono liczne zakazy wypowiadania, co odpowiednio

stosowało się do wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 § 1 k.p.), chyba że przepis

szczególny stanowił inaczej (np. art. 43 k.p.).

W celu równego traktowania pracowników w razie zmiany układu zbiorowego

od dnia 1 stycznia 2001 r., dodano do art. 24113 § 2 zdanie drugie uchylające stosowanie przepisów ograniczających dopuszczalność wypowiadania w razie zmiany

układu zbiorowego (art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 107, poz. 1127). I właśnie tego

art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. dotyczy rozpoznawane zagadnienie prawne.

7. Nową sytuację prawną od dnia 26 listopada 2002 r. spowodował wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2002 r., K 31/01 (Dz.U. Nr 196, poz.

1660, OTK-A 2002 nr 6, poz. 82), który pozbawił mocy obowiązującej przepis art.

2417 § 4 k.p.

Nie budzi wątpliwości, że w tym nowym stanie prawnym pracodawca nie jest

związany postanowieniami rozwiązanego układu zbiorowego i może złożyć pracownikom wypowiedzenia zmieniające warunki umowy o pracę na ich niekorzyść w porównaniu z warunkami wynikającymi z układu. Żaden przepis nie zakazuje mu bowiem tej czynności.

8. Przepis art. 2417§ 4 k.p. stanowił, że „w razie rozwiązania układu do czasu

wejścia w życie nowego układu stosuje się postanowienia układu dotychczasowego,

chyba że strony w układzie ustaliły lub w drodze porozumienia ustalą inny termin stosowania rozwiązanego układu. Przepis art. 2418 § 2 stosuje się”.

Natomiast według dotyczącego przejścia zakładu pracy na nowego pracodawcę i obowiązującego nadal art. 2418 § 2 k.p. „po upływie okresu stosowania dotychczasowego układu wynikające z tego układu warunki umów o pracę lub innych

aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunku pracy stosuje się do upływu

okresu wypowiedzenia tych warunków. Przepis art. 24113 § 2 zdanie drugie stosuje

się”.

W ten sposób przez dwa odesłania było „dojście” do art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. wyłączającego stosowanie przepisów ograniczających dopuszczalność

wypowiadania warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę

nawiązania stosunku pracy w razie niekorzystnej dla pracowników zmiany układu

zbiorowego lub regulaminu wynagradzania (art. 772 § 5 k.p.).

9. W powołanym w pkt 7 wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznano art. 241 7

§ 4 k.p. za sprzeczny z art. 20 i art. 59 ust. 2 Konstytucji, art. 4 Konwencji MOP nr 98

oraz art. 6 ust. 2 Europejskiej Karty Społecznej dlatego, że ogranicza on wolność

działalności gospodarczej oraz dobrowolność rokowań i narusza równość stron w

rokowaniach. Są to argumenty odnoszące się tylko do art. 241 7 § 4 zdanie pierwsze

k.p. Pozbawiając mocy cały ten przepis Trybunał nie odniósł się do zdania drugiego.

Trzeba przy tym zauważyć, że pozbawienie mocy zdania drugiego tego przepisu jest

niekonsekwentne z motywami uchylenia zdania pierwszego. Zdanie drugie ułatwiało

bowiem korzystanie przez pracodawcę z możliwości wynikających z pozbawienia

mocy zdania pierwszego.

10. Powstaje więc pytanie, czy po utracie mocy obowiązującej przez art. 241 7

§ 4 zdanie drugie k.p., do wypowiedzenia warunków umowy o pracę po zakończeniu

obowiązywania układu zbiorowego stosuje się art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p., jeżeli

nie zawarto nowego układu zbiorowego lub nie ustalono regulaminu wynagradzania.

W powołanym wyroku z dnia 23 sierpnia 2005 r. Sąd Najwyższy odpowiedział

na nie przecząco. Stwierdził, że przepis art. 24113 § 2 k.p. nie ma zastosowania do

wypowiedzeń zmieniających (wypowiedzeń indywidualnych warunków umów o

pracę) ze względu na upływ okresu wypowiedzenia zakładowego układu zbiorowego

pracy, jeżeli układ ten nie został zastąpiony nowym układem zbiorowy pracy. Z kilku

przyczyn trudno podzielić ten pogląd.

11. Po pierwsze nie jest trafne stanowisko, że z art. 2417 § 4 k.p. wynikało, iż

nie można stosować art. 2418 § 2 k.p. w razie nieobowiązywania nowego układu

zbiorowego. Jest wręcz przeciwnie. Przepis art. 2418 § 2 k.p. uprawnia pracodawcę

do złożenia - po upływie roku stosowania układu zbiorowego, którym byli objęci

przed przejęciem przez nowego pracodawcę - wypowiedzenia zmieniającego przejętym pracownikom. W żadnej mierze nie uzależnia on tego prawa pracodawcy od

objęcia tych pracowników nowym układem zbiorowym, którego może w ogóle nie być

u pracodawcy przejmującego pracowników. Przepis ten odsyła bowiem tylko do

zdania drugiego art. 24113 § 2 k.p. (wyłączającego zastosowanie przepisów ograniczających dopuszczalność wypowiedzenia), pomijając zdanie pierwsze tego paragrafu, które wyraźnie dotyczy wprowadzenia w życie niekorzystnych dla pracowników

postanowień nowego układu zbiorowego.

12. Po drugie, sprzeciwiając się stosowaniu art. 24113 § 2 k.p., (a w istocie

problem dotyczy jego zdania drugiego) w razie niezawarcia nowego układu zbiorowego (lub niewydania regulaminu wynagradzania - co wynika z uzasadnienia kwestionowanego wyroku), Sąd Najwyższy przyjął, że nie ma luki prawnej powstałej po

utracie mocy obowiązującej przez art. 2417 § 4 k.p. wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Stwierdził, że zmiana treści umowy o pracę po ustaniu obowiązywania

układu zbiorowego wymaga wypowiedzenia zmieniającego, a dopuszczalność jego

złożenia nie zależy od wprowadzenia nowego układu zbiorowego lub regulaminu wynagradzania. Z tymi stwierdzeniami należy się w pełni zgodzić. Budzi natomiast

sprzeciw pogląd, że jeżeli te akty (układ zbiorowy lub regulamin wynagradzania) nie

zostały wprowadzone, to nie stosuje się art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. Wyłączenie

tej możliwości uzasadniono istnieniem zasady szczególnej ochrony stosunku pracy

niektórych kategorii pracowników, dlatego przepisy ograniczające tę ochronę nie

mogą być wykładane rozszerzająco przy zastosowaniu wykładni systemowej lub

funkcjonalnej.

13. Sprzeciw wobec tego poglądu wynika przede wszystkim stąd, że w odniesieniu do wypowiedzenia zmieniającego umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony bez wątpienia zasadą jest swoboda pracodawcy ograniczona wymogiem zasadności wypowiedzenia (art. 45 § 1 k.p., w związku z art. 42 § 1 k.p.), z możliwością

jego uchylenia przez przepis szczególny. Zasada ograniczonej swobody wypowie-

dzenia zmieniającego odnosi się do wszystkich pracowników. Swobodę wypowiedzenia ograniczają także inne przepisy, również dotyczące wszystkich pracowników.

Chodzi tu zwłaszcza o przepisy o równym traktowaniu i niedyskryminacji (art. 32 i art.

33 Konstytucji, art. 112 i art. 113 oraz art. 183a - art. 183e k.p.). Natomiast przepisy

wprowadzające szczególną ochronę przed wypowiedzeniem są wyjątkiem od tej zasady odnoszącym się do enumeratywnie określonych grup pracowników.

Pojęcie „zasady prawa pracy” ma jednak charakter względny w tym sensie, że

można je konstruować na różnych stopniach szczegółowości. Rozważając kwestię

dopuszczalności wypowiedzenia zmieniającego działaczowi związkowemu przede

wszystkim należy stwierdzić, że dotyczący go zakaz wypowiedzenia zmieniającego

jest wyjątkiem od zasady ograniczonej swobody wypowiedzenia przez pracodawcę.

Jest ona zasadą podstawową (pierwszego stopnia). Jeżeli natomiast przyjąć - jak w

wyroku I PK 24/05 - że istnieje zasada szczególnej ochrony niektórych kategorii pracowników (zasada drugiego stopnia), to można jej przeciwstawić zasadę ustania

szczególnej ochrony w razie utraty mocy obowiązującej przez układ zbiorowy (zasada trzeciego stopnia). Dlatego określanie pewnych regulacji lub ich zespołu mianem

zasady prawa pracy - a przez to nadawanie innym przepisom charakteru wyjątku może być zawodne i nie zawsze jest przydatne w wykładni prawa.

14. Należy stosować wykładnię systemową i wypełnić lukę powstałą po pozbawieniu mocy obowiązującej zdania drugiego art. 2417 § 4 k.p. Trzeba bowiem

zauważyć, że we wszystkich sytuacjach, gdy układ zbiorowy traci moc, to Kodeks

odsyła do stosowania art. 24113 § 2 zdanie drugie, bezpośrednio lub za pośrednictwem art. 2418 § 2. Tak jest w razie wykreślenia układu z rejestru (art. 24111 § 55),

upływu roku stosowania poprzedniego układu zbiorowego wobec pracowników przejętych na podstawie art. 231 k.p. (art. 2418 § 2), uchylenia generalizacji układu (art.

24118 § 5) i odstąpienia przez pracodawcę od stosowania układu ponadzakładowego

ze względu na rozwiązanie organizacji pracodawców lub wszystkich organizacji

związkowych będących stroną układu ponadzakładowego (art. 24119 § 2) lub zakładowego ze względu na rozwiązanie wszystkich organizacji związkowych, które zawarły układ (art. 24129 § 3). Nie ma w Kodeksie pracy regulacji, która przewidywałaby

ustanie obowiązywania lub stosowania układu zbiorowego, a nie wprowadzała stosowania art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p.

Nie dotyczą dopuszczalności stosowania tego przepisu regulacje przewidziane w art. 91, art. 231a oraz art. 24127 k.p., wprowadzające możliwość czasowego nie-

stosowania przepisów prawa pracy lub postanowień umów o pracę. Ten skutek następuje bowiem automatycznie na mocy porozumienia zbiorowego partnerów społecznych, a nie w następstwie wypowiedzenia zmieniającego pracodawcy. Obejmuje

więc też pracowników podlegających szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem

umowy.

15. Podnieść także trzeba, że jest nietrafne odwołanie się w kwestionowanym

wyroku I PK 24/05 do poglądu Trybunału Konstytucyjnego o stosowaniu - po ustaniu

mocy obowiązującej art. 2417 § 4 k.p. - ogólnych przepisów prawa pracy o wypowiedzeniu umów. W rozważaniach Trybunału dotyczących tego przepisu nie ma takiego

stwierdzenia, zresztą wykraczałoby to poza jego kompetencje (art. 188 Konstytucji).

16. Następstwem stosowania art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. jest konieczność wykładni zwrotu stanowiącego, że przy wypowiedzeniu zmieniającym „nie mają

zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiedzenia warunków

umowy (o pracę)”. Nie budzi wątpliwości, że uchyla on wszelkie zakazy wypowiedzenia. Pozbawienie szczególnej ochrony działaczy związkowych jest dodatkowym argumentem przemawiającym za stosowaniem art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. w razie

utraty mocy obowiązującej układu zbiorowego wskutek wypowiedzenia przez pracodawcę, mimo niezawarcia nowego układu. Bez uchylenia tej ochrony nie byliby oni

zainteresowani w zawarciu nowego układu, gdyż ich warunki zatrudnienia wynikające

z rozwiązanego układu byłyby zachowane, a pozostałym pracownikom pracodawca

mógłby je wypowiedzieć. Tymczasem funkcją zakazu wypowiedzenia nie jest tworzenie szczególnych przywilejów dla działaczy związkowych, lecz ich ochrona w sytuacjach konfliktowych z pracodawcą. Prawo należy zaś interpretować w zgodzie z

jego funkcją społeczną.

Sąd Najwyższy nie rozważał zagadnienia, czy art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p.

uchyla wymóg zasadności wypowiedzenia (art. 45 § 1 k.p.) oraz konsultacji z zakładową organizacją związkową (art. 38 k.p.), gdyż nie jest to objęte pytaniem prawnym.

16. Ponieważ uchylenie ochrony przed wypowiedzeniem zmieniającym, wynikające z art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. jest następstwem rozwiązania układu zbiorowego lub jego zmiany niekorzystnej dla pracowników, to nie dotyczy ono tych postanowień umowy o pracę, które nie wynikały z rozwiązanego lub zmienionego

układu. Do ich wypowiedzenia stosuje się przepisy o szczególnej ochronie stosunku

pracy oraz - w odniesieniu do umowy zawartej na czas nieokreślony - o zasadności

wypowiedzenia (art. 45 § 1 k.p.) i konsultacji związkowej (art. 38 k.p.).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.