II PZP 1/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II PZP 1/12

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 11 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

Prezes SN Walerian Sanetra (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca, uzasadnienie)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Jan Górowski

SSN Tadeusz Wiśniewski

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Łukasz Prasołek

z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka

w sprawie z powództwa L. B. i M. P.

przeciwko […] Towarzystwu Ubezpieczeń E. S.A. z siedzibą w S.

o odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 11 lipca 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Najwyższego

z dnia 10 lutego 2012 r., sygn. akt II PK 180/11,

Czy w sprawie z zakresu prawa pracy, orzeczenie o zwrocie

spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego w

orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie po jej przekazaniu

do

ponownego

rozpoznania

wskutek

uwzględnienia

skargi

kasacyjnej, następuje wyłącznie na podstawie art. 39815 § 1 zdanie

ostatnie k.p.c. w związku z odpowiednio stosowanym art. 415 zdanie

pierwsze k.p.c., czy też mają zastosowanie również przepisy o

bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 - 414 k.c.)?

podjął uchwałę:

Przepis art. 415 zdanie pierwsze w związku z art. 39815 § 1

k.p.c. nie stanowi materialnoprawnej podstawy roszczenia o

zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia.

UZASADNIENIE

I. Postanowieniem z dnia 10 lutego 2012 r., wydanym w sprawie w sprawie II

PK 180/11 z powództw L. B. i M. P. przeciwko […] Towarzystwu Ubezpieczeń E.

SA o odprawę pieniężną (powoływanym dalej, jako: „postanowienie”) Sąd

Najwyższy przedstawił na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia

powiększonemu składowi Sądu Najwyższego wskazane na wstępie zagadnienie

prawne.

Zagadnienie to wyłoniło się w następującym stanie sprawy. Powodowie M. P.

i L. B. zawarli umowy o pracę z […] Towarzystwem Ubezpieczeń E. Spółką Akcyjną

na czas nieokreślony z zastrzeżeniem, że w wypadku rozwiązania umowy przez

pracodawcę „przed upływem 30 czerwca 2007 r.” z powodu odwołania pracownika

ze stanowiska, pracownikowi przysługuje odprawa pieniężna w wysokości iloczynu

miesięcy pozostałych do 30 czerwca 2007 r. i przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia oraz premii. Pozwana Spółka wypowiedziała powodom umowy o

pracę. Ich powództwa o odszkodowania z tytułu bezzasadnego wypowiedzenia

umów o pracę zostały prawomocnie oddalone. Natomiast ich roszczenia o odprawy

Sąd Okręgowy w G. z siedzibą z G. częściowo uwzględnił, zasądzając na rzecz M.

P. 1 470 000 zł i na rzecz L. B. 630 000 zł z odsetkami ustawowymi i orzekając o

rygorze natychmiastowej wykonalności. Sąd Apelacyjny w G. oddalił apelację

pozwanej od powyższego wyroku. Jednakże Sąd Najwyższy uchylił ten wyrok i

przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Po

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2010 r.

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo, orzekł o

kosztach, a nadto nakazał każdemu z powodów zwrócić pozwanej zasądzone

wyrokiem Sądu Okręgowego kwoty z ustawowymi odsetkami. Sąd Apelacyjny nie

podzielił argumentacji powodów, że zużyli korzyści majątkowe z tytułu odpraw i nie

są już nimi wzbogaceni. W ocenie Sądu, mieli oni świadomość, że sprawa jest

sporna od samego początku, dotyczy znacznych sum pieniężnych i istnieje

możliwość wzruszenia prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w postępowaniu

kasacyjnym. Powinni zatem liczyć się z obowiązkiem zwrotu spełnionych i

wyegzekwowanych świadczeń, a w szczególności powstrzymywać się od

dokonywania ponadstandardowych wydatków.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili wskazanemu wyżej wyrokowi

Sądu Apelacyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r., między innymi naruszenie: 1) art.

409 k.c., wskutek przyjęcia, że powinni w dalszym ciągu liczyć się z obowiązkiem

zwrotu odpraw przyznanych im prawomocnym wyrokiem Sądu drugiej instancji; 2)

art. 406 k.c., przez pominięcie, że w efekcie zbycia uzyskanych części korzyści

(odpraw) i uzyskania w zamian innych przedmiotów, obowiązek ich zwrotu został

zastąpiony obowiązkiem wydania tego, co w zamian tych korzyści otrzymali –

wydania przedmiotów nabytych za środki pochodzące z otrzymanych odpraw; 3)

art. 407 k.c., przez pominięcie, że wobec rozporządzenia środkami pochodzącymi z

otrzymanych odpraw na rzecz osób trzecich obowiązek zwrotu tych środków

przeszedł na te osoby; 4) art. 481 § 1 w związku z art. 455 k.c., przez zasądzenie

odsetek za opóźnienie również za okres, w którym roszczenie o zwrot świadczenia

uznanego za nienależne, nie było jeszcze wymagalne. W uzasadnieniu skargi

kasacyjnej powodowie zwrócili między innymi uwagę na problem prawny, czy

osoba, która przyjmuje świadczenie zasądzone prawomocnym wyrokiem sądu

drugiej instancji podlegającym zaskarżeniu w postępowaniu kasacyjnym musi liczyć

się z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia.

II. Sąd Najwyższy, rozpoznając opisaną wyżej skargę kasacyjną uznał, że w

sprawie występuje zagadnienie prawne sformułowane w sentencji postanowienia.

Uzasadniając przedstawienie tego zagadnienia do rozstrzygnięcia przez

skład powiększony, Sąd Najwyższy obszernie omówił poglądy orzecznictwa i

doktryny dotyczące roszczeń restytucyjnych przewidzianych w art. 338 § 1, 415,

39815 § 1, 39816 i 39819 k.p.c., ukazując występujące między nimi rozbieżności.

Następnie Sąd Najwyższy podkreślił, że żaden z przepisów wchodzących w

rachubę przy orzekaniu o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia w

ramach tego samego postępowania (nie zaś osobnego procesu), nie odwołuje się

do konieczności stosowania przepisów prawa materialnego przy rozstrzyganiu tego

rodzaju roszczenia, a w szczególności przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Przepisy proceduralne, określają jedynie przesłanki dotyczące zaistnienia pewnej

sytuacji procesowej związanej ze złożeniem wniosku restytucyjnego we właściwym

czasie, spełnieniem lub wyegzekwowaniem świadczenia, czy też uchyleniem lub

zmianą wyroku, którym świadczenie zasądzono. W związku z tym, zdaniem Sądu

Najwyższego w składzie zwykłym, już sama wykładnia językowa powinna

prowadzić do wniosku, że spełnienie przesłanek proceduralnych prowadzi do

orzeczenia o zwrocie świadczenia, bez konieczności odwoływania się do

przesłanek wynikających z przepisów prawa materialnego. Jednocześnie jednak

Sąd Najwyższy podkreślił, że regulacja kodeksu postępowania cywilnego

dotycząca sposobu orzekania o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego)

świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu (art. 398 15 § 1 w związku z

art. 415 k.p.c.) jest niepełna i że w związku z tym wywołuje wątpliwości

interpretacyjne przy jej stosowaniu w orzecznictwie, na co zwrócił uwagę Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06 (LEX nr

196599).

Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia,

wniosek restytucyjny nie ma jednorodnego charakteru. Jego charakter zależy od

sytuacji procesowej, w której zostanie złożony. Wniosek składany w trybie art. 338

§ 1 k.p.c. dotyczy nieprawomocnego orzeczenia sądu pierwszej instancji

zaopatrzonego klauzulą natychmiastowej wykonalności, a więc odnosi się do

sytuacji wyjątkowej, w której możliwe jest przymusowe egzekwowanie świadczenia

objętego sentencją nieprawomocnego wyroku sądu pierwszej instancji. Tymczasem

zasadą jest, że wykonaniu podlegają orzeczenia mające cechę prawomocności

(wydane przez sąd drugiej instancji, względnie przez sąd pierwszej instancji, które

uprawomocniły się wskutek upływu terminu do ich zaskarżenia). Skoro jedną z

konstytucyjnych zasad ustrojowych jest co najmniej dwuinstancyjność sądowego

postępowania cywilnego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP), to każda ze stron

postępowania musi mieć świadomość, że nieprawomocny wyrok sądu pierwszej

instancji, przyznający powodowi od pozwanego określone świadczenie, choćby

został zaopatrzony w klauzulę natychmiastowej wykonalności, może zostać

zmieniony przez sąd odwoławczy (tak w szczególności uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 24 marca 1967 r., III PZP 42/66, OSNCP 1967 nr 7-8, poz. 124). Brak

prawomocności takiego wyroku oznacza, że nie występuje związanie nim w

rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c., a więc nie stanowi on indywidualnej i konkretnej

normy prawnej stwierdzającej, że świadczenie zasądzone wyrokiem przysługuje.

Stosowanie prawa materialnego (przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu) do

zwrotu świadczenia wyegzekwowanego (spełnionego) na podstawie takiego

nieprawomocnego wyroku nie spełnia żadnej funkcji gwarancyjnej, a jednocześnie

jest sprzeczne z istotą regulacji sprowadzającej się do przywrócenia stanu

zgodnego z prawem, bez potrzeby wytaczania nowego powództwa. W tym

wypadku wystarczające dla uwzględnienia wniosku restytucyjnego powinno być

więc wykazanie przesłanek określonych w art. 338 § 1 k.p.c., w którego treści w

żaden sposób nie wskazano, że zwrot świadczenia następuje na podstawie

przepisów prawa materialnego.

Inaczej problem restytucji świadczeń zasądzonych wyrokiem sądu wygląda

w wypadku wzruszenia prawomocnego orzeczenia wskutek skargi o wznowienie

postępowania (art. 415 k.p.c.). Prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd,

który je wydał, lecz również inne sądy, organy państwowe i organy administracji

publicznej (art. 365 § 1 k.p.c.), a więc stwarza indywidualną i konkretną normę

prawną, z której wynika, że świadczenie nim zasądzone przysługuje (por.

uzasadnienie wyroku SN z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09, OSNP 2011, nr 1718, poz. 225, oraz powołane w nim orzecznictwo). W takiej sytuacji powód, który

uzyskał świadczenie (jego przedmiot) na podstawie prawomocnego wyroku staje

się jego właścicielem (dysponuje konstytucyjnie chronionym prawem - art. 64 ust. 1

i 2 Konstytucji RP), może więc z niego korzystać i nim rozporządzać w granicach

określonych przez ustawy, zasady współżycia społecznego oraz zgodnie z jego

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 140 k.c.), a jego prawo własności

może być także ograniczone w drodze ustawy w zakresie, w jakim nie narusza ona

istoty tego prawa (art. 64 ust. 3 Konstytucji RP). Nadto, postępowanie ze skargi o

wznowienie postępowania nie jest powiązane z postępowaniem, w którym zapadł

prawomocny wyrok, ciągiem czynności procesowych (możliwość wniesienia skargi

nie zależy od podjęcia po wydaniu wyroku żadnych czynności i może być ona

wniesiona w terminie 5 lat od uprawomocnienia się wyroku, a w skrajnych

wypadkach nawet w terminie późniejszym - art. 407 i 408 k.p.c.). Trudno więc

wymagać, aby powód liczył się z obowiązkiem zwrotu świadczenia otrzymanego na

podstawie prawomocnego wyroku na wypadek jego zmiany wskutek uwzględnienia

skargi o wznowienie postępowania. W tym wypadku wniosek restytucyjny zdaje się

być całkowicie oderwany od powództwa co do istoty sprawy, a więc jest podobny

do nowego powództwa (osobnego procesu), wytoczonego później. W tej sytuacji,

zdaniem Sądu Najwyższego w składzie zwykłym, uzasadnione wydaje się

rozpoznawanie wniosku restytucyjnego z art. 415 k.p.c. na podstawie przepisów

prawa materialnego (o bezpodstawnym wzbogaceniu), a nie tylko według

przesłanek procesowych w nim wymienionych. Sąd Najwyższy podkreślił, że we

wznowionym postępowaniu sąd rozpatrujący wniosek restytucyjny zgłoszony na

podstawie art. 415 k.p.c. dysponuje odpowiednimi instrumentami pozwalającymi mu

na dokonanie odpowiednich ustaleń faktycznych (stosuje się bowiem odpowiednio

przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji - art. 406 k.p.c.). Można

jednak bronić poglądu, że także w tym wypadku, art. 415 k.p.c. stanowi normę o

charakterze mieszanym, zawierającym materialnoprawną podstawę żądania zwrotu

spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia, stanowiąc regulację ustawową

ograniczającą prawo własności.

Szczególna (pośrednia) sytuacja występuje, według zapatrywania Sądu

Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia, w razie złożenia wniosku

restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym. Jest ona podobna do złożenia takiego

wniosku w skardze o wznowienie postępowania, gdyż orzeczenie poddane kontroli

kasacyjnej jest prawomocne (jakkolwiek stosowanie art. 415 k.p.c. następuje

"odpowiednio"). Jednocześnie występuje podobieństwo do wniosku z art. 338 § 1

k.p.c., gdyż wniesienie skargi kasacyjnej wymaga podjęcia ciągu niezbędnych

czynności procesowych bezpośrednio po wydaniu wyroku. Wymagane jest złożenie

wniosku o doręczenie wyroku sądu drugiej instancji z uzasadnieniem - art. 387 § 3

k.p.c. oraz zachowanie terminu z art. 3985 k.p.c. Czynności te są jawne dla

przeciwnika procesowego strony wnoszącej skargę kasacyjną, w szczególności

może się on z nimi zapoznać z oglądu akt sprawy. Można więc powiedzieć, że

powód - na rzecz którego zasądzono świadczenie prawomocnym wyrokiem sądu

drugiej instancji - może z łatwością zapoznać się z wdrożeniem procedury

wniesienia skargi kasacyjnej, a więc powinien liczyć się z możliwością

uwzględnienia skargi.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie zwykłym, za stosowaniem do

rozstrzygnięcia o wniosku restytucyjnym zgłoszonym w postępowaniu kasacyjnym

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przemawiają przede wszystkim wyżej

przedstawione argumenty wyprowadzane z prawomocności orzeczenia, na

podstawie którego świadczenie zostało spełnione (wyegzekwowane). Stosowanie

przepisów

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu

(nienależnym

świadczeniu)

do

rozpoznania wniosku restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym prowadzi jednak

do powstania trudnych (w zasadzie niemożliwych) do przezwyciężenia problemów

procesowych. Gdyby jego podstawą miały być przepisy materialnoprawne o

nienależnym świadczeniu, to byłoby to roszczenie oparte na całkowicie odmiennej

podstawie faktycznej i prawnej, a więc z reguły (bo możliwe jest niepodjęcie obrony

przeciwko takiemu wnioskowi i niesporność jego podstawy faktycznej) rozpoznanie

wniosku

wymagałoby poczynienia

całkowicie

nowych

ustaleń faktycznych.

Tymczasem Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

zaskarżonego

orzeczenia

oraz

niedopuszczalne jest powoływanie nowych faktów i dowodów (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Sąd Najwyższy nie mógłby więc na podstawie dowodów przeprowadzonych w

postępowaniu kasacyjnym poczynić ustaleń dotyczących zasadności zwrotu

świadczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (pomijając

już zasadę rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, poza tokiem

instancji, przy ograniczonej możliwości podjęcia obrony przed roszczeniem

restytucyjnym). Oznaczałoby to całkowitą niemożność orzekania o wniosku

restytucyjnym na podstawie art. 39819 k.p.c. W przepisie tym zawarta byłaby więc

wewnętrzna sprzeczność, gdyż z jednej strony pozwalałby on na złożenie wniosku

restytucyjnego, ale z drugiej strony niemożliwe byłoby jego rozpoznanie, a

jednocześnie Sąd Najwyższy nie mógłby przekazać sprawy do ponownego

rozpoznania (jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do umorzenia

postępowania, to Sąd Najwyższy musi uchylić wydane w sprawie wyroki oraz

odrzucić pozew lub umorzyć postępowanie). Podobnie jest przy stosowaniu

art. 39816 k.p.c. Przepis ten pozwala na wydanie orzeczenia reformatoryjnego oraz

na złożenie wniosku restytucyjnego, ale stosowanie do tego wniosku przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu i niemożność poczynienia ustaleń faktycznych tego

dotyczących, wymusza wydanie wyroku kasatoryjnego (uniemożliwia wydanie

wyroku reformatoryjnego). Nie łatwiejszy problem występuje w wypadku stosowania

przez sąd drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy art. 398 15 § 1 in

fine. Sąd drugiej instancji - będąc związany wnioskiem restytucyjnym i stosując do

jego rozpoznania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu - musiałby poczynić

całkowicie nowe ustalenia faktyczne (przeprowadzić postępowanie dowodowe i

ocenić dowody), co nie podlegałoby już kontroli kasacyjnej (art. 398 3 § 3 k.p.c.). W

tym przedmiocie sąd drugiej instancji byłby więc jedynym sądem o pełnym zakresie

kognicji, co wydaje się niezgodne z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Wreszcie,

stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przez sąd drugiej instancji

do rozpoznania wniosku restytucyjnego z art. 39815 § 1 in fine pozostaje w dość

oczywistej sprzeczności z funkcją tego przepisu, polegającą na sprawnym (w

jednym postępowaniu) przywróceniu stanu zgodnego z prawem. Wprawdzie skutek

taki może zostać osiągnięty, ale - wobec konieczności przeprowadzenia często

obszernego postępowania dowodowego - trudno takie postępowanie określić jako

sprawne, zwłaszcza że tamuje ono rozpoznanie istoty sprawy.

Na koniec Sąd Najwyższy w składzie zwykłym zaznaczył, że ograniczając

przedmiot przedstawionego zagadnienia prawnego do spraw z zakresu prawa

pracy nie miał na uwadze odróżnienia tego rodzaju spraw od "zwykłych" spraw

cywilnych, lecz pragnął zasygnalizować, że w odniesieniu do spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych, rozpoznawanie wniosku restytucyjnego w ogólności

może rządzić się odmiennymi zasadami wynikającymi z przepisów prawa

ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca 2008 r., II

PK 8/08, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 306 oraz z dnia 8 października 2010 r., II PK

37/10, OSNP 2012, nr 1-2, poz. 6).

Uczestniczący w postępowaniu przed Sądem Najwyższym Prokurator

Prokuratury Generalnej wyraził stanowisko, że na przedmiotowe pytanie prawne

należy odpowiedzieć, iż: „Wydane w sprawie z zakresu prawa pracy orzeczenie

rozstrzygające

roszczenie

restytucyjne,

którego

przedmiotem

jest

zwrot

spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego, zawarte w wyroku

kończącym postępowanie w sprawie po jej przekazaniu do ponownego rozpoznania

w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej, zapada na podstawie art. 39815 § 1 in

fine k.p.c. w związku ze stosowanym odpowiednio art. 415 in principio k.p.c. i

uwzględnieniu przy orzekaniu mających zastosowanie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405 – 414 k.c.)”.

Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje:

III. Zagadnienie prawne przedstawione w postanowieniu budzi poważne

wątpliwości w rozumieniu art. 39817 § 1 k.p.c., co uzasadnia podjęcie niniejszej

uchwały.

Istota tego zagadnienia sprowadza się do pytania, czy art. 398 15 w związku z

odpowiednio stosowanym art. 415 k.p.c. jest przepisem o charakterze wyłącznie

proceduralnym, ustanawiającym jedynie uproszczony tryb dochodzenia roszczenia

restytucyjnego, podczas gdy podstawę materialnoprawną tego roszczenia stanowią

przepisy kodeksu cywilnego, czy ma on również charakter materialny i stanowi

samoistną podstawę roszczenia restytucyjnego. Problem ten, jak trafnie wskazał

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia, dotyczy także wykładni art. 338 § 1,

415, art. 39816 i art. 39819 k.p.c.

W odniesieniu do wskazanego powyżej zagadnienia istnieją w orzecznictwie

i doktrynie dwa wyraźne stanowiska.

Zgodnie z pierwszym z nich, przepisy Kodeksu postępowania cywilnego,

które dotyczą roszczenia restytucyjnego, są wyłącznie przepisami o charakterze

proceduralnym i ustanawiają tylko uproszczony tryb dochodzenia tego roszczenia,

a jego podstawę materialnoprawną stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o

bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym świadczeniu). Stanowisko to nie jest

kwestionowane w orzecznictwie (zob. między innymi: wyrok SN z dnia 25 września

1965 r., I PR 372/65, OSNCP z 1966 r., nr 5 poz. 83; OSPiKA z 1966 r., nr 10, poz.

214, z aprobującą glosą H. Mądrzaka, wyrok SN z dnia 24 września 1966 r., III PZP

30/66, OSNCP z 1967, nr 7-8, poz. 127; uchwała SN z dnia 24 marca 1967 r., III

PZP 42/66, OSNCP z 1967 r., nr 7-8, poz. 124; NP z 1967 r., nr 12, s. 1697 i n., z

aprobującą glosą A. Ohanowicza; wyrok SN z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 441/67,

OSNCP z 1968, nr 11 poz. 192; wyrok SN z 26 sierpnia 1971 r., I CR 181/71, BSN

1972, nr 3, poz. 45; uchwała Zgromadzenia Ogólnego Sądu Najwyższego z dnia 15

lipca 1974 r. – Zalecenia kierunkowe w sprawie dalszego podnoszenia poziomu i

sprawności postępowania sądowego, Kw.Pr. 2/74, OSNCP z 1974, nr 12, poz. 203;

wyrok SN z dnia 16 listopada 1977 r., I PRN 146/77, LexPolonica nr 317247;

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II PZ 3/10, LEX nr

585788; wyrok SN z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09, OSNP z 2011 r., nr 21-22,

poz. 271; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2005 r., VI ACa

828/2004, LexPolonica nr 378709; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14

września 2011 r., I ACa 442/11, LEX nr 1133340). Między innymi wyraził je Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09, OSNP 2011

nr 21-22, poz. 271, wskazując, że „wniosek restytucyjny jak i uzasadnienie sądu w

kwestii uwzględnienia tego wniosku nie może ograniczać się do wskazania

przepisu prawa procesowego, ale powinny odwoływać się do określonych faktów

wykazujących

zaistnienie

przesłanek

prawnomaterialnych

orzeczenia

restytucyjnego (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2008 r., I PK 205/07 OSNP 2009 nr 11-12, poz. 137). Instytucja restytucji ma zatem

według orzecznictwa sądowego niejednorodny charakter, gdyż zobowiązuje ona w

zakresie samych podstaw i zasad zwrotu oraz jego zakresu do stosowania także

przepisów prawa materialnego (por. cyt. wyżej uchwałę Sądu Najwyższego z 15

lipca 1974 r., Kw.Pr. 2/74, OSNCP 1974, nr 12, poz. 203).

Także w doktrynie przez długi czas prezentowano jednolity pogląd, że

przepisy

Kodeksu

postępowania

cywilnego,

które

dotyczą

roszczenia

restytucyjnego, mają charakter proceduralny, a podstawę materialnoprawną tego

roszczenia stanowią przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Pogląd ten nawiązywał do stanowiska prezentowanego w orzecznictwie i w

doktrynie na tle art. 415 k.p.c. z 1930 r. (jednolity tekst.: Dz.U z 1932 r., Nr 112,

poz. 934), który stanowił: „W razie zmiany wykonanego już wyroku sądu

okręgowego sąd apelacyjny może na wniosek pozwanego, zgłoszony przed

zamknięciem rozprawy, orzec w swym wyroku bez osobnego procesu co do zwrotu

lub przywrócenia do poprzedniego stanu”.

Instytucja orzekania na wniosek pozwanego bez odrębnego postępowania, o

zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu

poprzedniego w razie uchylenia lub zmiany wyroku zasądzającego, została

zniesiona przez reformę postępowania cywilnego z 1950 r., lecz przywrócono ją w

nowym (obecnie obowiązującym) Kodeksie postępowania cywilnego. Regulacja

roszczenia restytucyjnego w nowym Kodeksie postępowania cywilnego różniła się

od początku od regulacji z art. 415 dawnego k.p.c. tym, że orzekanie o restytucji

stało się możliwe nie tylko w razie uchylenia lub zmiany nieprawomocnego wyroku,

któremu nadano rygor natychmiastowej wykonalności (art. 338 § 1 k.p.c.), ale także

w razie uchylenia lub zmiany prawomocnego wyroku w następstwie wznowienia

postępowania (art. 415 k.p.c.) lub rewizji nadzwyczajnej (art. 422 k.p.c.), oraz tym,

że sąd orzekający został związany zgłoszonym wnioskiem restytucyjnym („...sąd...

orzeka...”). Po wejściu w życie Kodeksu postępowania cywilnego rozważano, czy

nowe przepisy, a w szczególności użyty w nich imperatywny zwrot „...sąd...

orzeka...” uzasadniają przyjęcie, że przepisy te regulują tylko uproszczony tryb

dochodzenia roszczenia restytucyjnego, czy też są także materialnoprawną

podstawą tego roszczenia. Uznano, że w zwrocie „... sąd ...orzeka...” trudno byłoby

dopatrywać się odmiennego, w porównaniu z przepisami Kodeksu cywilnego

materialnoprawnego,

uregulowania

wyegzekwowanego

świadczenia

obowiązku

w

wykonaniu

zwrotu

spełnionego

lub

nieprawomocnego

lub

prawomocnego wyroku, który później został uchylony lub zmieniony (zob. m.in.: H.

Mądrzak, Likwidacja następstw bezpodstawnej egzekucji na tle art. 338 § 1 k.p.c.

[w:] Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław 1967, s. 190191; K. Piasecki, Zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia i

przywrócenie stanu poprzedniego, Palestra z 1969 r., nr 3, s. 30-31; K. Zawiślak,

Orzekanie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia na tle zmian

w systemie zaskarżania orzeczeń sądowych wprowadzonych nowelą z 1 marca

1996 r., Palestra 1999, nr 5-6, s. 16-17). Według drugiego stanowiska, art. 338 § 1

k.p.c. i inne wymienione przepisy dotyczące rozważanej restytucji, są jej samoistną

podstawą i z tego względu mają także materialnoprawny charakter. Zgodnie z tym

poglądem, regulacja restitutio in integrum zawarta w art. 338 § 1, art. 415 i d. art.

422 § 1 k.p.c. jest samodzielną podstawą roszczenia o restytucję w wypadku

uchylenia lub zmiany wykonanego wyroku sądu, a więc przepisy te mają częściowo

materialnoprawny charakter. Natomiast w części, w której przewidują szczególny

tryb orzekania o restytucji, przejawia się ich charakter procesowy. Mamy więc do

czynienia z tzw. normami mieszanymi, a więc takimi, z których hipotezy wynikają

dwie lub więcej dyspozycje wskazujące skutki w sferze materialnoprawnej oraz

procesowej {A. Jakubecki: Restitutio in integrum w sądowym postępowaniu

cywilnym (art. 338 § 1, 415 i 422 § 1 k.p.c.), Lublin 1993., szczeg. s. 24 i n.; tenże:

[w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1-366, pod red. H.

Doleckiego i T. Wiśniewskiego, Warszawa 2011 - teza 3 do art. 338}. Na

uzasadnienie tego poglądu wskazano w szczególności, że zapatrywanie o czysto

procesowym charakterze tych przepisów nie uwzględnia faktu, że przepisy

Kodeksu cywilnego o nienależnym świadczeniu nie mogą być podstawą restytucji w

przypadkach, w których nie chodzi o zwrot świadczenia, lecz o inne przywrócenie

stanu poprzedniego. Niedoskonałość koncepcji oparcia wniosku restytucyjnego na

przepisach prawa materialnego o nienależnym świadczeniu wynika więc z tego, że

przepisy o nienależnym świadczeniu umożliwiłyby restytucję jedynie świadczeń,

których treścią jest dare, czyli świadczeń polegających na wydaniu rzeczy lub

zapłacie sumy pieniężnej. Przepisy te nie mogłyby stanowić podstawy restytucji

innych świadczeń. Mając na względzie fakt, że treść roszczenia, o którym mowa w

art. 338 § 1, 415 oraz dotyczących skargi kasacyjnej art. 39815 § 1 i art. 39816 (d.

art. 422 k.p.c.), polega nie tylko na żądaniu zwrotu świadczenia, ale także na

przywróceniu stanu poprzedniego, co ewidentnie wykracza poza zakres roszczenia

z tytułu nienależnego świadczenia, przyjąć należy, że mamy tu do czynienia z

roszczeniem sui generis, którego podstawą są wymienione przepisy Kodeksu

postępowania cywilnego (zob.: A. Jakubecki, Restitutio…, s. 16 i nast.; P. Telenga

[w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. A. Jakubecki, Warszawa

2008, uwaga 1 do art. 415, s. 462-463; E. Gapska, Wady orzeczeń sądowych,

Warszawa 2009, s. 197-198; A. Marciniak, Kodeks postępowania cywilnego.

Komentarz do artykułów 1-366, tom I, red. K. Piasecki, Warszawa 2010, uwaga 1

do art. 338, s. 1567).

IV. Zgodnie z art. 39815 § 1 k.p.c., „Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi

kasacyjnej uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu

sądowi równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić także w całości lub w części

orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania

sądowi temu samemu lub równorzędnemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy

art. 415 stosuje się odpowiednio”. Z kolei art. 415 k.p.c. stanowi, że „Uchylając lub

zmieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego

świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to możliwości

dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody

poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku”. W pierwotnym brzmieniu,

obowiązującym przed 6 lutego 2005 r., art. 415 zdanie drugie stanowił, że ”Nie

wyłącza to możliwości dochodzenia w osobnym procesie naprawienia szkody

poniesionej wskutek wykonania wyroku”. W Kodeksie postępowania cywilnego

instytucja wniosku restytucyjnego, a więc wniosku o zwrot spełnionego lub

wyegzekwowanego

świadczenia

lub

o

przywrócenie

stanu

poprzedniego,

odniesiona została także do wyroków nieprawomocnych, którym sąd nadał rygor

natychmiastowej wykonalności, następnie uchylonych lub zmienionych (art. 338 § 1

k.p.c.), oraz wyroków prawomocnych, uchylonych lub zmienionych w wyniku

uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania (art. 415 k.p.c.) albo skargi

kasacyjnej (art. 39816 in fine i art. 39819 in fine - w związku z art. 415 k.p.c.).

Powyższe przepisy dotyczące wniosku restytucyjnego będą w dalszych

uwagach powoływane jako „przepisy restytucyjne”.

We wszystkich powołanych wypadkach przedmiot restytucji został określony

jednakowo, przez stwierdzenie, że sąd orzeka „o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu”. Różnie

określono natomiast, przynajmniej w warstwie werbalnej, zakres możliwości

dochodzenia naprawienia szkody w osobnym procesie. Zgodnie z art. 338 § 2

k.p.c., postępowanie restytucyjne „nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym

procesie naprawienia szkody poniesionej wskutek wykonania wyroku.”, pozostałe

zaś powołane wyżej przepisy stanowią, że nie wyłącza ono „możliwości

dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody

poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku.”. Należy podkreślić, że

wskazane przepisy, w zakresie w jakim stanowią o naprawieniu szkody,

ograniczają się do roszczeń odszkodowawczych pozwanego (strony, która spełniła

świadczenie lub od której zostało ono wyegzekwowane). Stanowią one bowiem o

szkodzie „poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku”, a więc o szkodzie

wynikłej z wydania niezgodnego z prawem wyroku, który następnie został uchylony

lub zmieniony.

Rozważania zmierzające do rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia

prawnego nie mogą ograniczać się do art. 415 w związku z 39815 § 1 k.p.c.,

ponieważ wykładnia tych przepisów zależy od interpretacji pozostałych, uregulowań

postępowania restytucyjnego w Kodeksie postępowania cywilnego, z którymi musi

być spójna. Dlatego szersze podejście do tego zagadnienia, zaprezentowane w

uzasadnieniu postanowienia, należy uznać za trafne.

Przedstawione

wyżej

regulacje

są

wyrazem

poszukiwania

sposobu

naprawienia skutków wykonania błędnego (wadliwego) wyroku, co rodzi trudności i

jest w różny sposób normowane w ustawodawstwach poszczególnych państw (zob.

A. Jakubecki, Restitutio…, s. 13 i n.). W głębszej warstwie, dotyczącej jednak istoty

tych unormowań, rozważane zagadnienie dotyczy zawsze rozkładu ryzyka błędów

wymiaru sprawiedliwości, materializujących się w wykonaniu błędnego wyroku

między powoda, korzystającego z jego wykonania, pozwanego, dotkniętego

skutkami błędu, i państwo, którego organ wydał błędny wyrok. Należy dodać, że

kwestia ta była dawniej postrzegana jedynie w ograniczonej płaszczyźnie ryzyka

prowadzenia procesu przez strony (zob. np. K. Piasecki, Zwrot spełnionego …, s.

42), co w świetle art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 417 i 417 1 k.c., a także

uwzględnienia odpowiedzialności Skarbu Państwa w treści art. 415 k.p.c., straciło

uzasadnienie.

V. Jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia,

regulacja orzekania o zwrocie spełnionego świadczenia lub o przywróceniu

poprzedniego stanu (art. 338, art. 39815 § 1, art. 39816 k.p.c. i art. 415 k.p.c.)

wywołuje wątpliwości interpretacyjne przy jej stosowaniu. Ocena ta znajduje

potwierdzenie zarówno w kontrowersjach dotyczących szczegółowych kwestii, jak i

w sporze o koncepcję rozwiązania wskazanego wyżej podstawowego dylematu,

dotyczącego rozkładu ciężaru skutków wykonania błędnego wyroku.

Według opisanej wcześniej koncepcji mieszanego charakteru przepisów

restytucyjnych, ciężar ten powinien obciążać głównie powoda (korzystającego z

wykonania błędnego wyroku). Koncepcja ta opiera się na założeniu, że przepisy

nakazujące sądowi w postępowaniu restytucyjnym orzekać „o zwrocie spełnionego

lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu” są

samoistnymi materialnoprawnymi podstawami wniosku (roszczenia restytucyjnego)

pozwanego,

a

postępowanie

wszczęte

wnioskiem

restytucyjnym

powinno

prowadzić do zwrotu świadczenia lub innego przywrócenia stanu poprzedniego.

Zakres dopuszczalnej restytucji jest wyznaczony jedynie przez fizyczną możliwość

przywrócenia stanu poprzedniego, a w zakresie, w jakim restytucja naturalna jest

możliwa, powinna być ona orzeczona, niezależnie od tego, z jakimi kosztami lub

trudnościami wiąże się jej dokonanie (A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania

cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1-366, red. H. Dolecki i T. Wiśniewski,

Warszawa 2011, teza 4 do art. 338). Koncepcja ta przyjmuje w istocie generalną

tezę, że skoro powód skorzystał z wykonania wadliwego wyroku, to słuszne jest,

aby tę korzyść zwrócił w naturalnej postaci, a w wypadku świadczeń pieniężnych,

zwrócił uzyskaną kwotę, bez względu na to, czy ponosi winę powstania

niekorzystnych dla pozwanego skutków wykonania wyroku i bez względu na to, czy

mógł przewidzieć, że wyrok zostanie ostatecznie uchylony lub zmieniony. Można

uznać, że omawiana koncepcja obciąża tę kategorię podmiotów ciężarem

odwrócenia wyniku procesu na zasadzie swoistego ryzyka, które w myśl jej założeń

ponoszą wobec pozwanych (wnioskodawców w postępowaniu restytucyjnym), bez

względu na okoliczności poszczególnych spraw. Należy także zauważyć, że

rozważane, materialnoprawne w myśl założeń tego zapatrywania, przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego, mogą być podstawą restytucji jedynie w

postępowaniu wszczętym wnioskiem restytucyjnym. Wynika to jasno z ich

brzmienia, zgodnie z którym, sąd orzeka „w orzeczeniu kończącym postępowanie”.

Wobec tego, jeśli pozwany chce dochodzić swoich roszczeń w osobnym procesie,

to może to uczynić jedynie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Nie ma

sporów co do tego, że w osobnym procesie pozwany (skarżący w postępowaniu ze

skargi o wznowienie i w postępowaniu kasacyjnym) może na podstawie przepisów

Kodeksu cywilnego dochodzić zarówno roszczeń restytucyjnych, jak i naprawienia

szkody poniesionej wskutek wykonania (art. 338 § 2 k.p.c.) albo wydania lub

wykonania błędnego wyroku (art. 415, art. 39815 in fine, art. 39816 in fine i art. 39819

in fine - w związku z art. 415 k.p.c.). W rezultacie, roszczenie restytucyjne

dochodzone

w

postępowaniu

restytucyjnym

wszczętym

na

podstawie

wymienionych przepisów opierałoby się, w świetle omawianej koncepcji, na innej

podstawie materialnoprawnej niż roszczenie dochodzone w osobnym procesie.

Na analogicznych do opisanych powyżej założeniach opiera się w

odniesieniu do większości przepisów restytucyjnych koncepcja przedstawiona

przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym. Jedynie w stosunku do dochodzenia

restytucji w postępowaniu wznowieniowym Sąd Najwyższy opowiada się za tezą,

że art. 415 k.p.c. ma charakter czysto procesowy i roszczenie restytucyjne

pozwanego (skarżącego w sprawie o wznowienie postępowania) opiera się na

przepisach o nienależnym świadczeniu. Natomiast w odniesieniu do pozostałych

przepisów restytucyjnych Sąd Najwyższy skłania się do poglądu, że mają one

mieszaną materialną i procesową naturę. Za kryterium tego rozróżnienia Sąd

Najwyższy uznaje, jak wcześniej wskazano, to czy powód (skarżący w

postępowaniu o wznowienie) powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu spełnionego

lub wyegzekwowanego świadczenia, czy nie. Kryterium to jest analogiczne do

kryterium oceny istnienia obowiązku wydania korzyści z art. 409 k.c., z tą istotną

różnicą, że ma charakter generalnej i abstrakcyjnej miary zastosowanej ex ante do

całych grup podmiotów (adresatów roszczenia restytucyjnego – powodów i

skarżących w postępowaniu o wznowienie) objętych hipotezami norm wynikających

z poszczególnych przepisów restytucyjnych, podczas gdy art. 409 k.c. każe je

odnosić do indywidualnej oceny poszczególnych przypadków, dokonywanej ex

post.

VI. Powyższe koncepcje budzą wątpliwości, które przemawiają przeciwko

odejściu od przyjętego jednolicie w orzecznictwie sądowym stanowiska, zgodnie z

którym, przepisy restytucyjne mają czysto procesowy charakter, a podstawę

roszczenia restytucyjnego stanowią przepisy o nienależnym świadczeniu.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że omawiane przepisy znajdują się

w Kodeksie postępowania cywilnego, co wskazuje na ich procesowy charakter.

Wniosek taki wynika wprost z art. 1 k.p.c., zgodnie z którym, „Kodeks postępowania

cywilnego normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu

prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których

przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne)”.

Wprawdzie w Kodeksie tym występują również przepisy regulujące w mniejszym

lub większym stopniu kwestie materialnoprawne (np. art. 130 § 2, 182 § 2, 189,

320, 746 § 1, 787, 886 § 3, 888 § 3), to jednak takie, przełamujące domniemanie

formalnoprawnego charakteru unormowań kodeksu, zakwalifikowanie niektórych

jego przepisów musi wynikać z ich niebudzącej wątpliwości wykładni. Należy też

dodać, że nadanie przez ustawodawcę materialnego charakteru przepisom

Kodeksu postępowania cywilnego wynika z reguły z praktycznej potrzeby

kompleksowego uregulowania danego zagadnienia (zob. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna z dnia 22 września 1970 r., III PZP

11/70, OSNC 1971, nr 4, poz. 61).

Twierdzenie o materialnoprawnym charakterze art. 415 w związku z

art. 39815 § 1 k.p.c. i innych przepisów restytucyjnych nie znajduje oparcia w tego

rodzaju względach. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na funkcję

postępowania restytucyjnego. Nie ulega wątpliwości, że jego wprowadzenie w

Kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r. służyło jedynie ustanowieniu

specjalnego trybu dochodzenia roszczeń zmierzających do odwrócenia wyniku

sprawy zakończonej niezgodnym z prawem i następnie uchylonym lub zmienionym

wyrokiem, mającego ułatwić pozwanemu osiągnięcie tego celu, przez możliwość

odzyskania spełnionego świadczenia w tym samym procesie. Świadczyła o tym

wyraźnie fakultatywność wydania orzeczenia restytucyjnego. Wprowadzenie

obligatoryjności orzekania o zwrocie świadczenia przez obecnie obowiązujący

Kodeks postępowania cywilnego nie zmieniło tego założenia, służy ona bowiem

jedynie wzmocnieniu procesowego uprawnienia strony do rozpoznania żądania

restytucyjnego w uproszczonym trybie. Trafnie wobec tego wskazano w doktrynie,

że nie jest możliwa obrona stanowiska, że roszczenie restytucyjne ma różny

charakter i opiera się na różnych podstawach materialnoprawnych w zależności od

tego, czy zostało zgłoszone w trybie określonym w art. 338 k.p.c. (i innych

omawianych przepisach restytucyjnych), czy też jest dochodzone w osobnym

procesie (por.: H. Mądrzak, Likwidacja następstw..., s. 188; K. Zawiślak, Orzekanie

o zwrocie..., s. 16-17).

Tezy tej nie podważa również argumentacja, zgodnie z którą, przepisy o

nienależnym świadczeniu umożliwiają restytucję tylko tych świadczeń, których

treścią jest dare, czyli świadczeń polegających na wydaniu rzeczy lub zapłacie

sumy pieniężnej i nie mogą one stanowić podstawy restytucji innych świadczeń,

polegających na czynieniu (facere), nieczynieniu (non facere), zaprzestaniu

(omittere) oraz znoszeniu (pati). Pomijając kwestię, czy wszystkie wymienione

świadczenia mogą być przedmiotem restytucji naturalnej (szerzej: A. Jakubecki,

Restitutio…, s. 53 i n.), należy przyznać, że istotnie, zakres restytucji na podstawie

przepisów o nienależnym świadczeniu jest ograniczony, jakkolwiek w praktyce

dotyczy najszerszej i najliczniejszej grupy świadczeń. Pozwany (poszkodowany

przez wykonanie wadliwego wyroku) może jednak dochodzić naprawienia szkody

niewyrównanej lub niemożliwej do wyrównania na podstawie przepisów o

odpowiedzialności deliktowej od Skarbu państwa (art. 417 i art. 4171 k.c.) lub

wyjątkowo od powoda (art. 415 k.c., zob. np. uchwałę SN z dnia 7 października

2009 r., III CZP 68/09, OSNC 2010 nr 4, poz. 52) we właściwym postępowaniu

odszkodowawczym w osobnym procesie. Jeżeli jednak chce zaspokoić swoje

roszczenia szybciej i taniej w tym samym procesie, to zakres rekompensaty jest

wyznaczony przez granice restytucji (wydania korzyści) wynikające z zastosowania

art. 410 k.c. w związku z art. 405 i n. k.c. Nie można również uznać, że językowe

brzmienie art. 415 w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. i innych przepisów

restytucyjnych uzasadnia twierdzenie, iż wyznaczają one zakres roszczenia

pozwanego, co dowodzi ich materialnoprawnego charakteru. Tak nie jest. Należy

bowiem pamiętać, że pozwany w celu zniwelowania skutków bezprawnego

orzeczenia ma prawo do żądania odwrócenia jego skutków w drodze roszczeń

restytucyjnych i odszkodowawczych, których może dochodzić w tym samym lub

osobnym procesie albo w jednym i drugim łącznie. Wobec tego art. 415 k.p.c. i inne

przepisy restytucyjne określają jedynie granice roszczeń dochodzonych w

szczególnym uproszczonym postępowaniu i zakres orzeczenia, jakie może być

wydane w tym postępowaniu, a nie zakres prawa przysługującego pozwanemu.

Przepisy restytucyjne nie zwiększają zatem ani nie ograniczają materialnoprawnych

uprawnień

strony,

wynikających

z

ograniczając

nich

się

roszczeń

do

wyznaczenia

w

granic

uproszczonym

dochodzenia

postępowaniu

restytucyjnym.Zasadnicze zastrzeżenia budzi jednak schematyzm i mechaniczny

sposób rozstrzygania o restytucji proponowany przez zwolenników poglądu o

materialnoprawnej naturze przepisów restytucyjnych. Jak już podkreślono,

proponują oni obciążenie powoda (adresata wniosku restytucyjnego) zwrotem

spełnionego lub wyegzekwowanego na podstawie wadliwego wyroku świadczenia,

bez względu na zawinienie przez niego powstania niekorzystnych dla pozwanego

skutków wykonania wyroku, bez względu na to, czy mógł przewidzieć, że wyrok

zostanie ostatecznie uchylony lub zmieniony oraz bez względu na konkretne

okoliczności poszczególnych spraw. Na gruncie tego poglądu nie ma też znaczenia

to, czy powód (wzbogacony wykonaniem wyroku) wyzbył się, czy zużył korzyść, czy

też jedynie ją utracił (art. 409 k.c.), nawet w sytuacji, w której utrata wystąpiłaby,

gdyby rzecz była nadal w posiadaniu zubożonego (pozwanego). Stanowisko to

opowiada się w efekcie za nieprzywiązującym wagi do tego rodzaju kryteriów

rozkładem ryzyka wykonania wadliwego wyroku w sposób obciążający głównie

powodów i zwalniający istotnie od tego ciężaru Państwo. Tymczasem kwestia

dopuszczalności obciążenia powoda ciężarem skutków wykonania na jego rzecz

wadliwego orzeczenia, zwłaszcza prawomocnego, jest wyjątkowo sporna i

wypowiadane są w tym zakresie rozbieżne poglądy (zob. np. P. Mostowik, [w:]

System prawa prywatnego, tom 6, red. A. Olejniczak, Warszawa 2009, s. 234 i n, s.

293 i n.). Proponuje się też, w grupie poglądów dopuszczających restytucję

świadczeń uzyskanych w wyniku wadliwego prawomocnego wyroku, różnorodne

kryteria oceny, czy wzbogacony powinien liczyć się z możliwością zwrotu

świadczenia (np. powinien do upływu terminu do złożenia skargi kasacyjnej;

powinien od dnia złożenia skargi lub skargi o wznowienie; powinien od uzyskania

wiadomości o zaskarżeniu prawomocnego wyroku rewizją nadzwyczajną (wyrok

Sądu Najwyższego z 25 stycznia 1971 r., I CR 552/70, OSNC 1971, nr 9, poz. 161);

powinien w razie skutecznego złożenia skargi w podobnej sprawie; powinien, jeśli

orzeczenie zostało wydane na podstawie sfałszowanych przez niego dowodów).

Wszystko to przemawia za utrzymaniem dotychczasowej wykładni przepisów

restytucyjnych,

umożliwiającej

sądom

zindywidualizowaną

i

opartą

na

wszechstronnym rozważeniu konkretnych okoliczności ocenę sprawy w myśl

kryteriów przewidzianych w art. 409 k.c. Niezależnie od podniesionych wyżej

zastrzeżeń, które odnoszą się także do propozycji zaprezentowanej przez zwykły

skład

Sądu

Najwyższego,

w

zakresie

w

jakim

przyjął

on

pogląd

o

materialnoprawnym charakterze przepisów restytucyjnych, propozycja Sądu

Najwyższego przedstawiona w uzasadnieniu postanowienia, wywołuje dodatkowe

wątpliwości wynikające z przyjęcia, że możliwe jest przypisanie odmiennej natury

prawnej jednobrzmiącym przepisom zależnie od tego, czy dotyczą uchylenia lub

zmiany wadliwego wyroku w postępowaniu ze skargi o wznowienie, czy w innych

wchodzących w grę postępowaniach. Propozycja ta nie uwzględnia, jak się wydaje,

wniosków wynikających z wykładni językowo - systemowej tych przepisów i opiera

się głównie na argumentach funkcjonalnych, bazujących na swoistym uogólnieniu

kryterium liczenia się z obowiązkiem zwrotu z art. 409 k.c.

Rozważenia wymaga też argument Sądu Najwyższego, podniesiony w

uzasadnieniu postanowienia, zgodnie z którym, „w wypadku stosowania przez sąd

drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy art. 398 15 § 1 in fine, sąd

drugiej instancji - będąc związany wnioskiem restytucyjnym i stosując do jego

rozpoznania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu - musiałby poczynić

całkowicie nowe ustalenia faktyczne (przeprowadzić postępowanie dowodowe i

ocenić dowody), co nie podlegałoby już kontroli kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.). W

tym przedmiocie sąd drugiej instancji byłby więc jedynym sądem o pełnym zakresie

kognicji, co wydaje się niezgodne z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP”. Argument ten

nie jest przekonujący. W rozważanym wypadku nie można mówić o niezgodności

art. 39815 § 1 zdanie drugie k.p.c. z zasadą dwuinstancyjności postępowania

sądowego, wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji z następujących względów. Po

pierwsze, rozstrzygnięcie przez sąd drugiej instancji w przedmiocie wniosku

restytucyjnego jest zawsze rezultatem kontroli instancyjnej sprawowanej przez ten

sąd i jego kierunek, tj. odwrócenie ról powoda i pozwanego w postępowaniu

restytucyjnym, zależy bezpośrednio od treści wyroku kończącego sprawę przed

sądem drugiej instancji. Nie ma też wątpliwości, że prowadzona przez sąd

rozprawa, po której zapada orzeczenie o restytucji, stanowi kontynuację rozprawy

rozpoczętej przed sądem pierwszej instancji (zob. też argumentację przedstawioną

przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 lutego 2010 r., II PZ

3/10, LEX nr 585788). Formułując rozważany argument Sąd Najwyższy nie wziął

również pod uwagę tego, że w modelu pełnej apelacji, na którym opiera się

unormowanie apelacji w Kodeksie postępowania cywilnego, w postępowaniu

apelacyjnym odbywa się ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy, w granicach

wyznaczonych apelacją. Apelacja pełna cum beneficio novorum polega bowiem na

tym, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, w sposób w zasadzie

nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej

instancji. Tym samym postępowanie apelacyjne - choć odwoławcze - ma charakter

rozpoznawczy (merytoryczny), a z punktu widzenia metodologicznego stanowi

dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Przez

spełnianie zasadniczo nieograniczonych funkcji rozpoznawczych spełnia się też

kontrolny cel postępowania apelacyjnego, a mianowicie naprawienie wszystkich

błędów sądu pierwszej instancji, a ewentualnie także błędów stron. W każdej więc

sytuacji podłożem wyroku sądu apelacyjnego - podobnie jak sądu pierwszej

instancji - są dokonane przezeń ustalenia faktyczne, czego nie zmienia możliwość

posłużenia się przez sąd odwoławczy dorobkiem sądu pierwszej instancji i uznania

jego ustaleń za własne (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 31

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Wobec tego nie można

odmówić racji twierdzeniu, że możliwość orzekania o restytucji przez sąd drugiej

instancji narusza zasadę instancyjności w stopniu niewiększym niż w sytuacji, gdy

sąd ten uwzględniając apelację zmienia zaskarżony wyrok po przeprowadzeniu

postępowania dowodowego (zob. T. Żyznowski [w:] Kodeks postępowania

cywilnego. Komentarz, t. 1, red. H. Dolecki, T. Wiśniewski, Warszawa 2011, s. 1064

i n.). Po drugie, należy mieć na uwadze to, że jak już wcześniej podkreślono,

możliwość złożenia wniosku restytucyjnego w postępowaniu apelacyjnym jest

dodatkowym przywilejem strony i zawsze jest wynikiem jej wyboru uproszczonej

formy zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Strona, która chce

aby roszczenie restytucyjne było rozpoznane w pełnym postępowaniu, może go

dochodzić w osobnym procesie.

Nie wydaje się również, aby istniały nieprzezwyciężalne problemy procesowe związane z

orzekaniem o wniosku restytucyjnym w postępowaniu kasacyjnym, w tym podnoszona w

uzasadnieniu postanowienia wewnętrzna sprzeczność przy orzekaniu w tym względzie na podstawie

art. 39816 i 39819 k.p.c. Sprzeczność ta ma wynikać w szczególności stąd, że Sąd Najwyższy jako sąd

prawa, jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi w podstawie zaskarżonego

wyroku sądu drugiej instancji i nie może dokonywać własnych ustaleń faktycznych.

Kwestia ta wykracza poza zakres rozpatrywanego zagadnienia prawnego, jednakże

jej wyjaśnienie ma znaczenie dla uzasadnienia niniejszej uchwały. Warto więc

zauważyć, że jak trafnie zauważono w doktrynie, nie ma podstaw do uznania, że w

postępowaniu restytucyjnym przed Sądem Najwyższym nie można prowadzić

jakichkolwiek dowodów w celu wyjaśnienia tego aspektu sprawy wywołanej skargą

kasacyjną. Przemawiają za tym zarówno fakt przekazania w wypadkach normowanych w

wymienionych przepisach wniosku restytucyjnego Sądowi Najwyższemu do

merytorycznego rozpoznania, co często nie byłoby możliwe bez dokonania

własnych ustaleń faktycznych, jak również względna odrębność podstawy

faktycznej i prawnej postępowania restytucyjnego od sprawy głównej. Wniosek o

dopuszczalności prowadzenia postępowania dowodowego w rozważanej sytuacji

wynika zresztą stąd, że dowody prowadzone przez Sąd Najwyższy w zakresie

postępowania restytucyjnego w wypadkach określonych w art. 39816 i art. 39819

k.p.c. nie są skierowane przeciwko ustaleniom sądu drugiej instancji, stanowiącym

podstawę orzeczenia przez sąd w sprawie głównej, a więc nie naruszają związania

stanem faktycznym, ustalonym w zaskarżonym orzeczeniu (art. 398 13 § 2 k.p.c.).

Warto dodać, że ze zbliżonych powodów w orzecznictwie Sądu Najwyższego

uznaje się, że zakaz prowadzenia dowodów w postępowaniu kasacyjnym nie stoi

na przeszkodzie prowadzeniu dowodów mających na celu ocenę zarzutu

(podejrzenia) nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji (zob. wyroki

SN z dnia 13 lutego 1997 r., I PKN 71/96, OSNP 1997, nr 19, poz. 377 i 10 maja

2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220 oraz postanowienie SN z dnia

19 sierpnia 2009 r., III CSK 351/08, OSNC-ZD 2010 nr 2, poz. 54). Na koniec

należy wskazać, że w razie konieczności przeprowadzenia postępowania

dowodowego w zakresie wykraczającym poza możliwości wynikające z regulacji

postępowania przed Sądem Najwyższym, Sąd ten, stosując odpowiednio art. 386 §

4 k.p.c. może przekazać sprawę w zakresie wniosku restytucyjnego do rozpoznania

sądowi drugiej instancji (art. 39821 k.p.c.).

Wobec powyższego odejście od dotychczasowej linii orzecznictwa Sądu

Najwyższego, uznającego konsekwentnie, że podstawą roszczenia restytucyjnego

są przepisy kodeksu cywilnego byłoby nieuzasadnione. Z tych względów Sąd

Najwyższy w składzie powiększonym na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm., podjął

uchwałę jak w sentencji.

/km/