Supreme Court dismisses appeal; labor court lacks jurisdiction over social inspector election disputes.

Sygn. akt II PK 79/11

POSTANOWIENIE

Dnia 7 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa Poczty Polskiej Spółki Akcyjnej w Warszawie

przeciwko L. M.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 27 września 2010 r. oddalił zażalenie

strony powodowej Poczty Polskiej Spółki Akcyjnej na postanowienie Sądu

Okręgowego z dnia 16 czerwca 2010 r., odrzucające pozew przeciwko L. M. o

ustalenie, że nie został on ważnie wybrany na zakładowego społecznego

inspektora pracy w zakładzie pracy strony powodowej i w związku z tym nie

pozostaje z nią w tego typu stosunku prawnym.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że

kontrola zgodności z prawem wyboru społecznego inspektora pracy nie należy do

kompetencji sądu pracy, a żądanie strony powodowej jest niedopuszczalne z uwagi

na brak drogi sądowej. Wprawdzie wyboru pozwanego pracownika na społecznego

inspektora pracy dokonało tylko cześć z licznych funkcjonujących u strony

powodowej związków zawodowych, ale pozostałe związki nie wyraziły dezaprobaty

wobec wyboru pozwanego L. M. do pełnienia tej funkcji i nie wystąpiły o jego

odwołanie. Zgodnie z art. 6 ust 1 ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej

inspekcji pracy (Dz. U. Nr 35 poz. 163 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o

społecznej inspekcji pracy lub ustawa), wybór społecznego inspektora pracy leży w

gestii pracowników danego zakładu, którzy władni są do odwołania inspektora

pracy z pełnionej przez niego funkcji w przypadku uznania, że wyboru dokonano

nieprawidłowo, lub też gdy inspektor nie wywiązuje się ze swych obowiązków (art. 7

ust. 1 i 2 ustawy). Ustawodawca nie przewidział w tym zakresie żadnej kontroli

zewnętrznej, w tym nadzoru administracyjnego lub sądowego. Żądanie ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego społecznego inspektora pracy oraz odmowy

honorowania przysługujących mu kompetencji zmierzało do oceny „poprawności”

wyboru L. M. do pełnienia tej funkcji, tyle że ustawodawca nie przewidział w tym

zakresie żadnej kontroli zewnętrznej. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy o

związkach zawodowych z dnia 23 maja 1991 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze

zm.), związek zawodowy jest niezależny w swojej działalności statutowej od

pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz innych

organizacji. Zatem podjęte przez związki zawodowe funkcjonujące u strony

powodowej działania zmierzające do wyboru społecznego inspektora pracy nie

podlegają kontroli pracodawcy jak i innych zewnętrznych organów, w tym sądów. Z

tych względów Sąd Apelacyjny uznał, że „sprawa nie mogła zostać uznana za

sprawę cywilną w rozumieniu art. 2 k.p.c.”.

W skardze kasacyjnej na to postanowienie strona powodowa zarzuciła

naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 6 ust.1 ustawy

o społecznej inspekcji pracy przez uznanie, że w sytuacji gdy wyboru zakładowego

społecznego inspektora pracy dokonały nieliczne z funkcjonujących u powódki

zakładowych organizacji związkowych, żaden podmiot zewnętrzny, w tym sam

pracodawca nie jest uprawniony do żądania ustalenia przez sąd, że stosunek

prawny wynikający z tego wyboru nie jest wiążący z powodowym zakładem pracy,

co prowadzi do uznania pozwanego za uprawnionego do wykonywania zadań

społecznego inspektora pracy, 2/ art.1 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych

przez uznanie, że skoro związek zawodowy jest niezależny w swojej działalności

statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego

oraz innych organizacji, to wybór zakładowego społecznego inspektora pracy,

dokonany z naruszeniem ustawy o społecznej inspekcji pracy, nie podlega nawet

pośredniej kontroli innych organów zewnętrznych, w tym sądów, oraz że w takim

przypadku „nie jest dopuszczalne roszczenie pracodawcy, u którego zakładowy

społeczny inspektor pracy chce wykonywać swoje obowiązki, o ustalenie, że

stosunek prawny określony w przepisach ustawy o społecznej inspekcji pracy

pomiędzy zakładem pracy, a społecznym inspektorem pracy i wynikający z wyboru

dokonanego niezgodnie z ustawą o społecznej inspekcji pracy, nie istnieje”. W

skardze podniesiono także zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w

szczególności: 1/ art.1 k.p.c. w związku z art. 2 k.p.c. przez uznanie, że sprawa o

ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z wyboru pozwanego na

społecznego inspektora pracy nie może być uznana za sprawę cywilną w

rozumieniu tych przepisów, 2/ art. 189 k.p.c. przez uznanie, że przepis ten nie daje

podstaw prawnych i „nie legitymuje czynnie pracodawcy-powoda do wystąpienia do

sądu z żądaniem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z

wyboru społecznego inspektora pracy dokonanego niezgodnie z przepisami ustawy

o społecznej inspekcji pracy”, 3/ art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. przez przyjęcie, że w

sprawie pomiędzy pracodawcą i pracownikiem o ustalenie istnienia stosunku

prawnego opartego o ustawę o społecznej inspekcji pracy, wskutek wyboru

pozwanego na zakładowego społecznego inspektora pracy droga sądowa jest

niedopuszczalna.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

potrzebę wykładni przepisów ustawy o społecznej inspekcji pracy „w zakresie

dopuszczalności oceny skutków wyboru społecznego inspektora pracy niezgodnie z

ustawą o społecznej inspekcji pracy w oparciu o przepisy prawa materialnego, a

więc możliwości rozpoznania sprawy o ustalenie istnienia/nieistnienia stosunku

prawnego społecznego inspektora pracy powstałego pomiędzy pozwanym L. M.

wybranym na społecznego inspektora pracy a pracodawcą w sytuacji, gdy wyboru

dokonano z naruszeniem ustawy o społecznej inspekcji pracy, a zakład pracy

kwestionuje pełnienie tej funkcji przez pozwanego”.

Zdaniem skarżącej, istnieją odstępstwa od reguły niedopuszczalności

kontroli wyborów społecznego inspektora pracy w sytuacji, gdy powództwo zmierza

w innym kierunku niż samo ustalenie ważności wyborów. W szczególności Sąd

Najwyższy dopuścił taką ocenę w sytuacji, gdy powództwo zmierza do ustalenia

treści stosunku pracy, czy też przyznania ochrony stosunku pracy wynikającej z art.

13 ustawy o społecznej inspekcji pracy. W uzasadnieniu wyroku z dnia 2 czerwca

2010 r., II PK 371/09, Sąd Najwyższy stwierdzi bowiem, że jakkolwiek „utrwala się

stanowisko orzecznictwa, iż kontrola zgodności z prawem wyboru społecznego

inspektora pracy nie należy do kompetencji sądu pracy, to nie oznacza to, że sąd

pracy zwolniony jest z dalszej oceny na tle prawa materialnego, czy pracownikowi

przysługuje ochrona z art. 13 ustawy o społecznej inspekcji pracy". Zdaniem

skarżącej

nie

można

zatem

opierać

się

na

założeniu

wynikającym

z

dotychczasowego orzecznictwa, że sąd pracy nie ma kompetencji do oceny

zgodności z prawem wyboru społecznego inspektora pracy, a spór o prawo do

ochrony stosunku pracy na podstawie art. 13 ustawy o społecznej inspekcji pracy

wymaga każdorazowo samodzielnej oceny wszystkich elementów tego prawa.

Skarżąca wskazała, że jej powództwo nie zmierza bezpośrednio do kontroli

zgodności z prawem dokonanego wyboru pozwanego na społecznego inspektora

pracy, lecz do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z tego

wyboru w oparciu o art. 4 ustawy i przepisy jej rozdziału 3 „Uprawnienia i zasady

postępowania społecznych inspektorów pracy", art. 8-16 oraz przepisy rozdziału 5

„Odpowiedzialność za naruszenie przepisów o społecznej inspekcji pracy". Ponadto

skarżąca jako pracodawca pozwanego, wybranego przez nieliczne zakładowe

organizacje związkowe na społecznego inspektora pracy, ma interes prawny w

ustaleniu przez sąd, że stosunek prawny wynikający z tego wyboru nie istnieje, co

oznacza, że pozwany nie może realizować wobec powoda uprawnień i obowiązków

określonych w ustawie o społecznej inspekcji pracy, jak też strona powodowa nie

ma obowiązku respektowania uprawnień pozwanego wynikających z tej ustawy.

W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego

postanowienia, a także o uchylenie w całości poprzedzającego go postanowienia

Sądu

Okręgowego

i

przekazanie

sprawy

temu

Sądowi

do

ponownego

merytorycznego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Już racjonalnie rzecz

ujmując, nieuprawnione było pozwanie pracownika wybranego do pełnienia funkcji

społecznego inspektora pracy w sprawie „o ustalenie nieistnienia stosunku

prawnego”,

z

uzasadnieniem

rzekomej

nieważności

wyboru

społecznego

inspektora pracy, skoro wybór ten nie był dokonany przez pozwanego, który nie

wybrał się sam, ale został wybrany na podstawie uchwalonego lub akceptowanego

przez organizacje związkowe, działające w jednostkach organizacyjnych Poczty

Polskiej „funkcjonujących na terenie miasta i województwa wrocławskiego”,

regulaminu wyborów społecznego inspektora pracy. Oznaczało to, że pozwany

pracownik wybrany na społecznego inspektora pracy nie ma żadnej, a w

szczególności biernej legitymacji procesowej w sprawie o ustalenie nieważności

jego wyboru na społecznego inspektora pracy, dokonanego przez określone w

uchwalonym regulaminie wyborów gremia. Już to uzasadnia stanowisko, że

pracownik wybrany na funkcję społecznego inspektora pracy, który zgodził się

kandydować w wyborach i zamierza pełnić ten mandat społeczny, nie może być

pozywany przez pracodawcę w charakterze społecznego inspektora pracy w

sprawie o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego, z którym wiąże się

wzmożona

ochrona

trwałości

stosunku

pracy

pracownika

wybranego

na

społecznego inspektora pracy (art. 13 ustawy o społecznej inspekcji pracy) oraz

inne istotne jego kompetencje (społecznego inspektora pracy) w ustawowo

przypisanym mu zakresie zadań podejmowanych „w trosce o systematyczną

poprawę stanu bezpieczeństwa i higieny pracy oraz w celu zapewnienia związkom

zawodowym

niezbędnych

warunków

do

sprawowania

skutecznej

kontroli

przestrzegania przepisów prawa pracy” (art. 1 w związku z art. 21 ustawy o

społecznej inspekcji pracy).

Ponadto w rozpoznawanej sprawie wątpliwe byłoby uznanie czynnej

legitymacji procesowej Poczty Polskiej Spółki Akcyjnej w Warszawie, opartej na jej

kontrowersyjnym twierdzeniu, że jest jedynym i wyłącznym pracodawca wszystkich

pracowników pocztowych zatrudnionych na terenie całego kraju, co prima facie

pozostaje w kolizji z normatywną wymową art. 3 k.p., z której wynika, że

pracodawcą jest także część ogólnokrajowej osoby prawnej, jeżeli zatrudnia

pracowników. Przeciwne stanowisko, że „w Poczcie Polskiej jako pracodawcy w

rozumieniu art. 3 KP mógłby być wybrany tylko jeden zakładowy SIP dla terenu

całego zakładu pracy (przedsiębiorstwa)” wydaje się absurdalne i jest wręcz

niedorzeczne, gdyby uznać, że o bezpieczne i higieniczne warunki wielu tysięcy

zatrudnionych pocztowców w skali całego Polski miałby zadbać „tylko jeden

zakładowy SIP”. Tymczasem już przepisy ustawy o społecznej inspekcji pracy

umożliwiają zakładowym organizacjom związkowym dostosowanie organizacji

społecznej inspekcji pracy dla potrzeb wynikających ze struktury zakładu pracy (art.

3) i dokonywanie wyborów nie tylko zakładowego, ale także oddziałowych lub

grupowych społecznych inspektorów pracy w zależności od ustawowo wskazanej

liczby zatrudnionych pracowników (art. 6), co jest konieczne dla efektywnego

sprawowania powierzonych im funkcji społecznych inspektorów pracy .

Sąd Najwyższy nie rozwijał szerzej tych kontrowersyjnych wątków

rozpoznawanej sprawy, ponieważ utrwalone jest stanowisko judykatury, że

niedopuszczalna jest droga sądowa w sprawie o ustalenie zgodności z prawem

wyboru społecznego inspektora pracy, ponieważ wybór społecznego inspektora

pracy nie podlega żadnej kontroli zewnętrznej (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 listopada 1995 r., IIII PO 16/95, OSNP 1996 nr 12, poz. 176).

Dlatego ani sąd pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 sierpnia 2006 r., II

PK 339/05, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 218), ani inne organy lub pracodawcy nie są

właściwi, tj. nie mają uprawnień lub kompetencji do ingerowania lub podważania

wyboru społecznego inspektora pracy dokonanego na podstawie uchwalonego

przez związki zawodowe regulaminu wyborów dostosowanego do potrzeb zakładu

pracy (art. 3 i 6 ustawy z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy,

Dz.U. Nr 35, poz. 163 ze zm.), skoro społecznych inspektorów pracy wybierają i

odwołują pracownicy zakładu pracy bez żadnej kontroli zewnętrznej. Oznacza to,

że pracodawcy nie przysługuje materialnoprawne roszczenie ani droga sądowa do

podważenia legalności lub zasadności wyboru konkretnego pracownika do

pełnienia tej podlegającej wzmożonej ochronie prawa pracy funkcji społecznej. W

konsekwencji skład rozpoznający zażalenie potwierdził stanowisko zawarte w

zaskarżonym postanowieniu, że Poczcie Polskiej Spółce Akcyjnej w Warszawie nie

przysługuje roszczenie materialnoprawne o ustalenie nieważności „z mocy prawa”

wyboru pracownika (powoda) do sprawowania funkcji społecznego inspektora

pracy ani droga sądowa w sprawie nieprzysługiwania (zaprzeczenia) mu

dodatkowych ustawowych uprawnień lub świadczeń wymaganych do sprawowania

tej funkcji.

Natomiast przepisy prawa pracy nie sprzeciwiają się niekiedy możliwościom

lub potrzebie badania przez sądy pracy podstaw faktycznych i prawnych

rzeczywistego powierzenia pracownikowi mandatu społecznego inspektora pracy w

tych tylko sprawach o roszczenia ze stosunku pracy pracownika wybranego do

pełnienia tej funkcji, w których pracodawca odmawia mu przyznania dodatkowych

uprawnień lub świadczeń wymaganych do wykonywania mandatu społecznego

inspektora pracy albo narusza przepisy o wzmożonej ochronie trwałości stosunku

pracy przysługującej społecznemu inspektorowi pracy. Tylko taki wniosek wynikał z

uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2010 r., II PK 371/09

(LEX nr 590317), w którym zawarto myśl, że sąd pracy nie jest zwolniony „z dalszej

oceny na tle prawa materialnego, czy pracownikowi przysługuje ochrona z art. 13

ustawy o społecznej inspekcji pracy” w sprawie, w której powód (pracownik)

powołuje się na naruszenie uregulowanego w tym przepisie prawa do wzmożonej

ochrony trwałości stosunku pracy z racji pełnienia chronionej funkcji społecznego

inspektora pracy. Ustalenie braku podstaw do udzielenia szczególnej ochrony

prawa pracy pracownikowi ze względu na pełnienie tej funkcji społecznej byłoby

potencjalnie możliwe tylko w przypadkach całkowicie i oczywiście kwalifikowanego

naruszenia prawa wybierania społecznego inspektora pracy przysługującego

pracownikom, który został dokonany pozornie lub fikcyjnie na przykład przez

podmioty jednoznacznie nieuprawnione lub w razie wyznaczenia „samego siebie”

jako społecznego inspektora pracy, albo w przypadku wskazania kilku pracowników

jako objętych szczególną ochroną trwałości stosunku pracy, jeżeli taka ochrona

może być udzielona jednemu tylko społecznemu inspektorowi pracy itp. Ponadto

także w takim zakresie orzecznictwo Sądu Najwyższego jest liberalne i przyjmuje,

iż nawet brak przeprowadzenia formalnych wyborów społecznego inspektora pracy

nie wyklucza objęcia jego stosunku pracy ochroną szczególną z art. 13 ustawy

o społecznej inspekcji pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia

2001 r., I PKN 755/00, OSNP 2004 nr 1, poz. 5 i tezę wyżej powołanego wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2010 r., II PK 317/09). Z pewnością zgłaszane

przez skarżącą wątpliwości dotyczące legalności uchwalenia regulaminu wyborów

społecznego inspektora pracy przez dominującą organizację związkową, który był

zaakceptowany przez inne organizacje związkowe, działające w jednostkach

organizacyjnych Poczty Polskiej „funkcjonujących na terenie miasta i województwa

wrocławskiego”,

nie

były

na

tyle

istotne,

aby

pozbawić

pocztowców

z

dolnośląskiego obszaru działania Poczty Polskiej ochrony stanu bezpieczeństwa i

higieny pracy oraz podejmowania działań zmierzających do sprawowania

skutecznej kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy przez wybranego w tym

regionie społecznego inspektora pracy.

Należy podkreślić, że za naruszanie przepisów ustawy o społecznej inspekcji

pracy, a w szczególności za uniemożliwianie działalności społecznego inspektora

pracy (art. 22 ustawy o społecznej inspekcji pracy), osoby działające w imieniu

pracodawcy są sankcjonowane ustawową odpowiedzialnością wykroczeniową. W

rozpoznawanej sprawie jest znamienne i wprost zdumiewające, że za wykroczenie

przeciwko prawom pozwanego jako społecznego inspektora pracy została

orzeczona sankcja wykroczeniowa wobec jednego z pracowników strony skarżącej.

Skazanie za wykroczenie przeciwko prawom społecznego inspektora pracy nie

podlega badaniu ani weryfikacji, a także nie może być skutecznie „zwalczane” w

sprawie cywilnej „o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego” społecznego

inspektora pracy. Tymczasem skarżąca w dalszym ciągu uporczywie i bezprawnie

kontestuje

tytuł pozwanego

jako

wybranego

inspektora

pracy w drodze

niedopuszczalnego powództwa cywilnego o ustalenie nieważności jego wyboru do

pełnienia powierzonego mu ustawowego mandatu społecznego inspektora pracy,

co

wymagało

od

Sądu

Najwyższego

dokonania

radykalnej

prawniczej

i

jurysdykcyjnej krytyki tego oczywiście nagannego i niedopuszczalnego stanowiska

(uporu) skarżącej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia w zgodzie z art. 39814 k.p.c.