Supreme Court dismisses appeal, ruling employees cannot be denied commission for work not causing employer profit.

Sygn. akt II PK 51/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Maria Tyszel (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa Powszechnego Towarzystwa Emerytalnego "D." Spółki

Akcyjnej w W.

przeciwko J. K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 listopada 2004 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 29 października 2003 r., sygn. akt III APa ../03,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 1 marca 2003 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w

W., XII Pm …/01, w sprawie z powództwa Powszechnego

Towarzystwa Emerytalnego D. S.A. przeciwko J. K. o odszkodowanie w kwocie

36.254,73 zł, zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 18.054,73

zł, w pozostałej części powództwo oddalił i zniósł koszty postępowania między

stronami. Rozstrzygnięcie to zapadło w następujących okolicznościach faktycznych.

J. K. był zatrudniony w powodowym Towarzystwie na stanowisku

przedstawiciela handlowego w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 maja 2000 r. Do

jego obowiązków należało zawieranie umów ubezpieczenia emerytalnego. Zasady

wynagradzania określała umowa o pracę stanowiąc, że pracownik nabywa prawo

do wynagrodzenia prowizyjnego za każdą zawartą umowę nie wcześniej niż w

ostatnim dniu miesiąca, w którym pracodawca otrzymał składkę pieniężną, o ile

przelanie składek nastąpiło w ciągu 6 miesięcy od zawarcia umowy. Zawarta

między stronami umowa o pracę określała też przypadki utraty prawa do prowizji,

co następowało w razie odrzucenia zawartej umowy. System wynagrodzenia

przewidywał wypłatę zaliczek na poczet prowizji z zastrzeżeniem zwrotu w

przypadku nie nabycia do niej prawa. Pozwany otrzymywał takie zaliczki.

Strona pozwana odrzuciła 609 umów zawartych przez pozwanego z uwagi

na brak składki, odrzucenie ich przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

wyrejestrowanie bez środków. W przypadku części umów strona powodowa

odnotowała fakt wpłynięcia składki z przekroczeniem sześciomiesięcznego terminu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że: „Prowizja nie

jest obligatoryjną częścią wynagrodzenia za pracę. Tak więc do oceny stanu

faktycznego nie ma zastosowania norma art. 18 k.p., a strony mogły kierować się

zasadą swobody umów. Specyfika sporów dotyczących prowizji z tytułu zawarcia

umów o przystąpienie do OFE wynika ze skomplikowania stanu faktycznego.

Strony ustalają obowiązek wypłaty świadczenia uzależnionego od między innymi

działania

osób

trzecich

(agenta)

transferowego,

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych), gdyż te osoby podejmują działania zmierzające do zarejestrowania

zawartej umowy oraz przekazania składek.

W świetle art. 387 § 1 k.c. stosowanego poprzez art. 300 k.p. umowa o

świadczenie niemożliwe jest nieważna. Oznacza to, że pozwany powinien mieć

możliwość, przy dołożeniu zwykłej lub szczególnej staranności realnego i spełnienia

przesłanek warunkujących nabycie prawa do prowizji.

W zakresie powyższego Sąd ocenił zasadność i celowość ograniczenia tego

prawa poprzez ustanowienie dodatkowej przesłanki w postaci warunku wpłynięcia

w pierwszej składki w terminie 6 miesięcy od daty zawarcia umowy. Postanowienie

takie spełniałoby swoją funkcję w modelowym kształcie systemu otwartych i

funduszy

emerytalnych

zakładającego

właściwe

funkcjonowanie

systemu

informatycznego, który umożliwiłby bieżące przekazywanie składek funduszom

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz pełną możliwość zidentyfikowania

każdej składki w momencie jej przekazania.

Powszechnie znane kłopoty z wprowadzeniem systemu informatycznego

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przekazywaniem przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych składek z opóźnieniem doprowadziły do pozbawienia pozwanego

prowizji, którą by otrzymał, gdyby system informatyczny prawidłowo działał. Sąd,

Okręgowy powołując się na art. 3571 § 1 k.c. uznał, że w świetle omówionych

kryteriów zasadne było uznanie za należne pozwanemu wypłaconych prowizji od

umów, dla których składka wpłynęła nawet z przekroczeniem terminu określonego

w umowie o pracę i o tę kwotę Sąd pomniejszył zasądzoną na rzecz powoda

należność. W zakresie umów, od których składka nie wpłynęła. Sąd uznał

zasadność żądania pozwu.

Po rozpoznaniu apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W. wyrokiem z 29 października 2003 r.,

uwzględniając apelację

pozwanego, uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej powództwo i

orzekającej o kosztach postępowania i w tym zakresie przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Apelację strony powodowej oddalił.

Wyrok Sądu Apelacyjnego, w części oddalającej apelację, strona powodowa

zaskarżyła kasacją wnosząc o jego uchylenie oraz o uchylenie wyroku Sądu

pierwszej instancji w części oddalającej powództwo i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

za wszystkie instancje. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono „naruszenia prawa

materialnego poprzez błędną wykładnię art. 78 § 1 i 80 k.p. i niewłaściwe

zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.", a także naruszenia

„przepisów postępowania - art. 233 § 1 k.p.c, które miało wpływ na wynik sprawy."

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji skarżący wskazał: oczywiste

naruszenie prawa materialnego polegające „na przyjęciu, że postanowienia umowy

o

pracę

łączącej powoda

z pozwanym,

dotyczące

uzależnienia

wypłaty

wynagrodzenia prowizyjnego za zawarcie umowy ubezpieczenia emerytalnego od

wpłynięcia składki na rachunek członka otwartego funduszu w ciągu 6 miesięcy od

zawarcia umowy ubezpieczenia, są sprzeczne z przepisami prawa pracy i w

związku z powyższym są nieważne z mocy prawa”, oraz oczywiste naruszenie

„przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, polegającym

na przekroczeniu granicy swobodnej oceny dowodów poprzez ustalenie, że

wynagrodzenie prowizyjne wypłacane pozwanemu było podstawowym elementem

jego wynagrodzenia za pracę”.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:

Stosownie do art. 39311 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach

kasacji.

Granice

te

wyznaczają

przytoczone

w niej podstawy

skonkretyzowane zarzutami, ich uzasadnieniem oraz jej wnioskami.

Wobec przytoczenia w kasacji obydwu podstaw wskazanych w art. 3931 pkt

1 i 2 k.p.c., w pierwszej kolejności ocenie podlega podstawa naruszenia przepisów

postępowania. W ramach tej podstawy skonkretyzowany został zarzut naruszenia

zaskarżonym wyrokiem art. 233 § 1 k.p.c., a jego uzasadnieniem jest stwierdzenie:

„Sąd przekroczył granice swobodnej oceny dowodów poprzez przyjęcie, że

wynagrodzenie prowizyjne było podstawowym elementem wynagrodzenia za pracę

pozwanego". Nie jest to uzasadnienie adekwatne do podniesionego zarzutu. Po raz

kolejny więc Sąd Najwyższy przypomina, że wyrażona w art. 233 § 1 k.p.c., zasada

swobodnej oceny dowodów sądowi orzekającemu pozostawia wybór określonych

środków dowodowych, sposób ich przeprowadzenia oraz ocenę. Granice tej

„swobody" wyznaczają trzy czynniki: logiczny, ustawowy oraz ideologiczny, przez

który rozumie się poziom świadomości prawnej sędziego czyli znajomość

przepisów, doktryny i orzecznictwa, a także informacje dotyczące różnych faktów

życia społecznego, kultura prawna, jak i system pozaprawnych reguł i ocen

społecznych, do których odsyłają przepisy obowiązującego prawa. Które z tych

czynników narusza wyrok Sądu drugiej instancji tego w kasacji nie wykazano. Sąd

Najwyższy konsekwentnie w swym orzecznictwie wyjaśnia, że: wskazanie w kasacji

„przez co” doszło w zaskarżonym orzeczeniu prawa materialnego lub procesowego

nie jest samo przez się konkretyzacją naruszonego przepisu i uniemożliwia

weryfikację zasadności tak sformułowanych zarzutów... (notka - OSNAPiUS 1998

r., Nr 3, poz. 91). Już w wyroku z 3 grudnia 1996 r., I PKN 33/96, wyjaśniał też, że

dla oceny słuszności zarzutu nie wystarcza samo jego nazwanie i wskazanie

przepisu, jakiego dotyczy, lecz niezbędne jest podanie, na czym polega zarzucane

naruszenie (OSNAPiUS 1997 r., nr 14, poz. 250). Nie jest też uzasadnieniem

zarzutu powtórzenie ustawowego zwrotu „naruszenie, które miało istotny wpływ na

wynik sprawy."

Brak skutecznego zarzutu kasacyjnego odnoszącego się do stanu

faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego wyroku oznacza, że - stosownie

do art. 39311 § 2 k.p.c., - przy ocenie usprawiedliwienia przytoczonej podstawy

kasacyjnej z art. 3931 pkt 1 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany tymi ustaleniami.

Podniesione zarzuty błędnej wykładni art. 78 § 1 i 80 k.p. są

nieusprawiedliwione. Przede wszystkim, to wyrażony w kasacji pogląd, że prowizja

przysługująca

pozwanemu

na

podstawie

umowy

o

pracę

nie

stanowiła

wynagrodzenia w rozumieniu art. 78 § 1 k.p. jest błędny. Skoro z nie podważonych

ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że stronę powodową z pozwanym łączyła

umowa o pracę, to wywód prawny Sądu Apelacyjnego przedstawiający wykładnię

tych przepisów jest, w całej rozciągłości, trafny i wystarczający. Zarówno bowiem w

praktyce sądowej, jak i w doktrynie przyjmuje się, że Kodeks pracy posługując się w

art. 78 k.p. pojęciem „wynagrodzenie za pracę", obejmuje nim wszystkie jego

składniki a nie tylko wynagrodzenie zasadnicze (por. uchwała Sądu Najwyższego z

30 października 1985 r, III PZP 33/85, (ONS 1985, nr 5, poz. 64). Wynagrodzenie

za pracę jest podstawowym elementem prawnego stosunku pracy, świadczeniem,

które pracodawca jest zobowiązany spełnić na rzecz pracownika odpowiednio do

rodzaju i charakteru wykonanej pracy. Spełnia ono funkcję zarówno alimentarną

(generalnie przypisywaną wynagrodzeniu zasadniczemu), jak i stymulacyjną,

polegającą

na

motywacyjnym

oddziaływaniu

na

zachowania

pracownika

zmierzające do uzyskiwania jak najlepszych efektów pracy w zamian za wyższą

płacę.

Truizmem jest przypominanie, że jedną z podstawowych, immanentnych

cech umowy o pracę jest obowiązek pracownika świadczenia pracy a nie jej

wyników. Osiągnięcie spodziewanego rezultatu jest ryzykiem pracodawcy a nie

pracownika. Odpowiedzialność za rezultat działania, w tym także za wynik

wykonywanej pracy jest cechą charakterystyczną innych umów np. umowy

zlecenia, o dzieło, agencyjnej. Sąd Najwyższy w wyroku z 3 czerwca 1998 r., I PKN

49/98, jednoznacznie stanął na stanowisku, że pracownik nie ponosi ryzyka

związanego z działalnością pracodawcy (OSANPiUS 1999 r., nr 11, poz. 362).

Wprawdzie orzeczenie to dotyczyło akordowego wynagrodzenia za pracę lecz ma

ono zastosowanie również do wynagrodzenia prowizyjnego, ponieważ zarówno

wynagrodzenie

akordowe,

jak

i

prowizyjne

są

zmiennymi,

stymulującymi

składnikami wynagrodzenia. Powiązanie wysokości prowizji z indywidualnymi

wynikami pracy nie oznacza jednak dopuszczalności uzależnienia jej wypłacenia od

uzyskania

przez

pracodawcę

określonego

zysku

(rezultatu

prowadzonej

działalności). Słusznie Sąd Apelacyjny podkreślił, że umowa o pracę jest umową

starannego działania i pracownik „nie może być pozbawiony prawa do

wynagrodzenia jeżeli wykonane przez niego sumiennie i starannie czynności

pracownicze nie przyniosły pracodawcy wymiernego efektu w określonym

przedziale czasowym." Przepis art. 80 k.p. nie uprawnia wniosku, że za pracę

wykonaną należy uznać tylko taką, której efekty przyniosły pracodawcy

spodziewany rezultat. Kasacyjne zarzuty błędnej wykładni zarówno art. 78 § 1, jak i

art. 80 k.p. są więc chybione.

Zasadnie Sąd drugiej instancji uznał, że „strona powodowa nie może

skutecznie dochodzić od pozwanego tych zaliczek. które zostały mu wypłacone od

umów ubezpieczenia, za które Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazał składkę

nawet po upływie 6 miesięcy", a klauzula umowy o pracę, że pozwany nabywa

prawo do wynagrodzenia prowizyjnego pod warunkiem, że strona powodowa przed

upływem 6 miesięcy od zawarcia umowy ubezpieczenia emerytalnego otrzyma

składkę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jest z mocy art. 58 § 1 k.c. w związku

z art. 300 k.p. - nieważna, a oznacza to, że zarzut niewłaściwego zastosowania

tych przepisów jest nieusprawiedliwiony.

Podkreślić należy, że podniesione w kasacji okoliczności, że wynagrodzenie

zasadnicze pozwanego „nie było niższe o wymaganego przepisami prawa pracy"

oraz, że „przez pierwszy rok pracy pozwany nie miał ustalonych minimalnych

miesięcznych limitów ilości zawieranych umów, a później limit ten ustalony został

na bardzo niskim poziomie", są całkowicie pozbawione znaczenia prawnego przy

dokonywaniu oceny zasadności zarzutów naruszenia omawianych przepisów

prawa materialnego.

W braku usprawiedliwienia podstaw kasacyjnych bezprzedmiotowym jest

stwierdzenie kasacji, że zaskarżony wyrok „oczywiście narusza prawo".

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji wyroku.