Supreme Court dismissed appeal; employee's refusal to follow limited instructions during notice period justified immediate termination.

Sygn. akt II PK 38/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Barbara Wagner

Protokolant Dorota Białek

w sprawie z powództwa R. A.

przeciwko E. Spółce z o.o. w S.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 13 października 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Ś.

z dnia 31 lipca 2003 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ś. wyrokiem z dnia 31 lipca 2003 r. oddalił apelację R.

A. od wyroku Sądu Rejonowego w Ś. z dnia 27 stycznia 2003 r., oddalającego

jego powództwo przeciwko E., spółce z o.o. w S. o zapłatę 31.739,18 zł tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia.

Sąd Okręgowy, przejmując ustalenia Sądu pierwszej instancji stwierdził,

że powód był zatrudniony u strony pozwanej jako prezes spółki w okresie od

dnia 1 maja 1999 r. na podstawie umowy o pracę z dnia 9 czerwca 1999 r. i

jednocześnie pełnił funkcję jej jednoosobowego zarządu. W dniu 18 kwietnia

2002 r. został odwołany z zarządu, a w dniu 22 kwietnia 2002 r. rozwiązano z

nim

umowę

o

pracę

z

zachowaniem

sześciomiesięcznego

okresu

wypowiedzenia, zastrzegając, by w tym okresie pozostawał do dyspozycji

pracodawcy ”w sprawach wymagających wyjaśnienia”. Gdy pismem z dnia 18

lipca 2002 r. nowy prezes zarządu wezwał powoda na dzień 23 lipca 2002 r.,

powód odmówił stawienia się do pracy, zarzucając, że spółka nie uregulowała

wszystkich jego należności, a prezes zarządu, z powodu tego niestawiennictwa,

uznawszy je za nieusprawiedliwione, rozwiązał z nim stosunek pracy

niezwłocznie z dniem 26 lipca 2002 r.

W tym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny przyjął, że w okresie

wypowiedzenia umowy o pracę powód był pracownikiem zobowiązanym do

stosowania się do poleceń pracodawcy, choć w piśmie o wypowiedzeniu

umowy o pracę jego dyspozycyjność została ograniczona tylko do obowiązku

ustalania z nowym zarządem spraw „wymagających wyjaśnienia”. Odmowę

wykonania polecenia w ramach tego obowiązku, wyrażoną w piśmie „o

aroganckiej treści”, uznał za ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych w

znaczeniu jakie nadaje mu przepis art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Sąd drugiej instancji

ocenił

prezentowaną

w

apelacji

analogię

sytuacji

powoda

do

osób

zatrudnionych na podstawie powołania jako bezpodstawną i odrzucił argumenty

skarżącego na rzecz mającego wynikać z art. 71 k.p. braku obowiązku

świadczenia przez niego pracy w okresie wypowiedzenia.

W kasacji powód wniósł o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, podnosząc jako jej podstawy

naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie przepisów art. 70 § 2 i

71 k.p., oraz naruszenie art. 18 § 2 k.p. przy błędnej interpretacji § 2 pkt 5 i

pominięciu § 2 pkt 4 umowy o pracę stanowiącego, że „odwołanie traktowane

jest jako wypowiedzenie umowy o pracę od najbliższego dopuszczalnego

okresu”. Wskazał również na błędne zastosowanie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w

wyniku przyjęcia porzucenia pracy, niewyjaśnienie, czy powołany i działający w

imieniu pracodawcy nowy członek zarządu był kierownikiem zakładu pracy,

oraz że nie posiadał wymaganych zezwoleń i nie mógł dokonywać skutecznych

czynności prawnych w zakresie prawa pracy.

W uzasadnieniu powód podniósł – wbrew stanowisku Sądu Okręgowego

– że jego stosunek pracy jako prezesa zarządu spółki powstał nie na podstawie

umowy o pracę, lecz na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 k.p., i

zarzucił, że Sądy obydwu instancji błędnie ustaliły stan faktyczny, przyjmując, iż

„odwołanie nie było równoznaczne z wypowiedzeniem stosunku pracy

powstałym na podstawie powołania”. Twierdził, że nie zajmował w strukturze

organizacyjnej spółki żadnego innego stanowiska niż stanowisko prezesa

zarządu, więc zgodnie z art. 201 § 4 k.s.h., po odwołaniu z zarządu utracił

mandat do wykonywania dalszej pracy. Rozliczył się ze spółką, a pracy nie

świadczył, gdyż do dnia 26 lipca 2002 r. strona pozwana tego nie wymagała.

Nie mogła zresztą wymagać, gdyż pracownik odwołany ze stanowiska nie ma

obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 lipca 1976 r., I PRN 46/76, OSPiKA 1977 nr 4, poz. 72,

z dnia 15 października 1999 r., I PKN 245/99, OSNAPUS 2001 nr 5, poz. 144

oraz z dnia 4 sierpnia 1994 r., I PRN 50/94, OSNAPUS 1994 nr 12, poz. 193).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja została oparta na pierwszej podstawie kasacyjnej, zatem

ustalenia faktyczne sądów meriti są dla Sądu Najwyższego wiążące i nie mogą

zostać obalone twierdzeniem skarżącego, że źródłem jego stosunku pracy było

powołanie, a nie umowa o pracę, oraz że – w konsekwencji – odwołanie z

funkcji w zarządzie równało się w skutkach z odwołaniem, o którym mowa w art.

70 k.p.

Sąd drugiej instancji ustalone fakty prawidłowo odniósł do treści art. 68

§ 1 k.p., trafnie dostrzegając, że nie można – przez utożsamianie zwrotów

„powołanie” używanych w prawie pracy i prawie handlowym – wywodzić, iż

powołanie do władz spółki handlowej powoduje nawiązanie stosunku pracy, do

którego stosuje się przepisy art. 68 - 72 k.p. Zważył w szczególności, że

nawiązywanie stosunków pracy na podstawie powołania jest ograniczone

wyłącznie do wypadków określonych w odrębnych przepisach albo w

przepisach wydanych na podstawie art. 298 k.p. (art. 68 § 1 k.p. w brzmieniu z

dnia zawarcia umowy o pracę z powodem – Dz. U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94),

przy czym

przepisy prawa handlowego, przewidujące powołanie członków

zarządu, nie są odrębnymi przepisami upoważniającymi do nawiązania

stosunku pracy na podstawie powołania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 października 1998 r., I PKN 345/98, OSNAP 1999 nr 22, poz. 719).

Twierdzenie, że powołanie członka zarządu spółki, mające podstawę w prawie

handlowym, nie jest powołaniem w rozumieniu art. 68 k.p. i poza nawiązaniem

stosunku członkostwa w zarządzie nie powoduje powstania stosunku pracy z

powołania (art. 2 w związku z art. 68 § 1 k.p.) wzmacnia art. 195 § 2 oraz art.

197 § 1 k.h., obowiązującego w czasie powoływania powoda do zarządu, z

którego wynika, że „do zarządu mogą być powołane osoby z pośród

wspólników lub z poza ich grona” oraz że „członkowie zarządu mogą być w

każdej chwili odwołani, co jednak nie uwłacza ich roszczeniom z umowy o

pracę”.

Pogląd, że powołanie w rozumieniu prawa handlowego (art. 367 k.h.)

nie stanowi podstawy nawiązania stosunku pracy z powołania, a powołanie na

stanowisko członka zarządu nawiązuje stosunek członkostwa w zarządzie

(stosunek organizacyjny), z którym nie jest związany stosunek pracy, dominuje

w doktrynie. W ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego przyjęto, że osoba

fizyczna pełniąca funkcję członka zarządu w spółce prawa handlowego może

być powiązana ze spółką jedynie stosunkiem organizacyjnoprawnym albo też

jej funkcje w zarządzie mogą być wykonywane w złożonym układzie

członkostwa w zarządzie i umowy o pracę lub stosunków cywilnoprawnych. W

konsekwencji rozróżnienia stosunku organizacyjnoprawnego i stosunku pracy

członka zarządu spółki prawa handlowego, Sąd Najwyższy przyjmuje, że

jednocześnie z odwołaniem pracownika z funkcji w zarządzie ustaje stosunek

ogranizacyjnoprawny, natomiast stosunek pracy trwa do czasu aż zostanie

rozwiązany przez pracodawcę lub pracownika lub za ich porozumieniem.

Odwołanie z zarządu spółki nie jest formą rozwiązania umowy o pracę; z chwilą

odwołania z zarządu jego członek staje się „byłym członkiem zarządu”, do

którego nie mają już zastosowania przepisy prawa handlowego, lecz przepisy

prawa pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1999 r., I PKN

117/99, OSNAPiUS 2000 nr 27, poz. 646, z dnia 14 lutego 2001 r., I PKN

258/00, OSNAPiUS 2002 nr 23, poz. 565, z dnia 21 marca 2001 r., I PKN

322/00, OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 600).

W sprawie niniejszej powód pozostawał w złożonym stosunku łączącym

go jako członka zarządu ze spółką (stosunku wewnętrznym, powstałym w

wyniku powołania jako aktu prawa handlowego) oraz w stosunku pracy

powstałym w następstwie umowy o pracę (stosunku zewnętrznym). Nie był to

jednak tylko stosunek organizacyjnoprawny, jakby wynikało z forsowanej przez

skarżącego wersji faktów; jak wynika z ustaleń, strony zawarły umowę o pracę

o treści zgodnej z art. 22 § 1 k.p., która legła u podstaw stosunku pracy

powoda, powołanie zaś do zarządu pozwanej spółki wyznaczało tylko jego

pozycję na gruncie prawa handlowego. Tej konstatacji nie podważają

argumenty kasacji wywodzone z treści § 2 ust. 4 umowy o pracę, zgodnie z

którym „odwołanie traktowane jest jako wypowiedzenie umowy o pracę do

najbliższego dopuszczalnego okresu czasu”. Przeciwnie, skoro umowa o pracę

zawarta z powodem była powiązana bezpośrednio z pełnieniem przez niego

funkcji w zarządzie spółki, odwołanie ze stanowiska prezesa zarządu (upadek

causae jego dalszej pracy) musiało stanowić przyczynę wypowiedzenia umowy

o pracę, wobec czego odwołanie mogło być traktowane – ze względu na skutki

– jak wypowiedzenie, a w każdym razie nie było odwołaniem w znaczeniu jaki

nadają mu przepisy prawa pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25

listopada 1997 r., I PKN 388/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 540).

Strony łączył stosunek pracy, więc sytuację powoda po odwołaniu z

zarządu określały przepisy Kodeksu pracy. Nie były to jednak przepisy art. 68 –

71 k.p., gdyż powód nie został odwołany w rozumieniu tych przepisów, lecz –

wobec tego, że umowa o pracę została z nim rozwiązana za wypowiedzeniem –

art. 30 § 1pkt 2 w związku z art. 32 § 1 pkt 3 k.p. W okresie wypowiedzenia,

odmiennie niż po odwołaniu, pracownik nie jest ex iure zwolniony od obowiązku

świadczenia pracy; obowiązek ten może być zniesiony lub ograniczony

wyłącznie w drodze wyraźnego oświadczenia pracodawcy. Pracodawca jednak

nie zwolnił powoda z obowiązku świadczenia pracy w zupełności, gdyż w

oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy o pracę zastrzegł wykonywanie przez

niego obowiązków pracowniczych, sprowadzonych do składania wyjaśnień

odnośnie do spraw spółki. Powód nie zaprzeczył, że odmówił ich wypełnienia i

nie stawił się do pracy w dniu 23 lipca 2002 r., zatem Sąd drugiej instancji

trafnie przyjął, że zachowanie to stanowiło rzeczywistą i uzasadnioną przyczynę

natychmiastowego rozwiązania umowy. Tego stanowiska Sądu Okręgowego

skarżący nie zakwestionował, co wynika z faktu, że podstawą kasacji uczynił

„błędne zastosowanie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w wyniku przyjęcia porzucenia

pracy”.

Podstawa ta nie może być uznana za nieusprawiedliwioną z kilku

względów.

Po pierwsze, w okolicznościach sprawy nie było mowy o porzuceniu

pracy, czyli samowolnym uchyleniu się pracownika od jej wykonywania,

powodującym – zgodnie z art. 64 w związku z art. 65 k.p., skreślonymi ustawą z

dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24 poz. 110 ze zm.) – wygaśnięcie umowy o pracę,

lecz o nieuzasadnionej odmowie wykonania polecenia pracodawcy. Po drugie,

w ramach tej podstawy kasacyjnej skarżący postawił zarzuty natury procesowej,

jak „niewyjaśnienie przez Sąd drugiej instancji, czy powołany i działający w

imieniu pracodawcy nowy członek zarządu był jednocześnie kierownikiem

zakładu pracy”. I po trzecie, to czy W. D. w dniu 26 lipca 2002 r. nie miał on

pozwolenia na pracę w Polsce, wymaganego zgodnie z § 2 pkt 14

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2001 r. w

sprawie wykonywania pracy przez cudzoziemców bez konieczności uzyskania

zezwolenia na pracę (Dz.U. Nr 153, poz. 1765 ze zm.), nie pozostaje w

jakimkolwiek związku z naruszeniem przepisu art. 52 k.p. Zarzut ten, wiążący

się ze skutecznością jego działań jako pracodawcy, trafia w próżnię, skoro

ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

(jednolity tekst - Dz.U. z 2001 r. Nr 6, poz. 56 ze zm.) nie przewiduje sankcji

nieważności

czynności

prawnych

naruszających

rygory

zatrudniania

cudzoziemców w Polsce (por. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 marca

2000 r., I PKN 558/99, OSNAPiUS 2001 nr 16, poz. 512 i z dnia 28 marca 2002

r., I PKN 32/01, OSNP 2004 nr 5, poz. 85), a rozwiązanie umowy o pracę,

nawet wadliwe, jest skuteczne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 maja

1997 r., I PKN 170/97, OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 239, z dnia 17 listopada

1997 r., I PKN 351/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 501, z dnia 22 kwietnia

1998 r., I PKN 58/98, OSNAPiUS 1999 nr 8, poz. 280 oraz z dnia 11 maja 1999

r., I PKN 662/98, poz. 539, OSNAPiUS 2000/14, poz. 539).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.).