Supreme Court quashes labor dispute judgment for lack of union standing and procedural errors.

Wyrok z dnia 9 maja 2008 r.

II PK 316/07

Legitymację procesową do wszczęcia na rzecz pracownika postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy ma, na podstawie art. 462 k.p.c. w

związku z art. 61 k.p.c., tylko taka zakładowa organizacja związkowa, która

spełnia warunki wynikające z art. 251 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 maja

2008 r. sprawy z powództwa Aleksandra P. przeciwko Politechnice W. w W. z udziałem Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W. o przywrócenie do

pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego we

Wrocławiu z dnia 26 kwietnia 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2007 r. zasądził od Politechniki W. w W. na

rzecz Aleksandra P. kwotę 4.773, 60 zł z ustawowymi odsetkami tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, oddalając powództwo

o przywrócenie do pracy.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej

ostatnio na stanowisku specjalisty (laboranta) w Instytucie Automatyki i Robotyki w

pełnym wymiarze czasu pracy na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. W dniu 29 października 2003 r. Rada Naukowa podjęła uchwałę, zgodnie

z którą ograniczono z dniem 15 lutego 2004 r. funkcje Laboratorium Centralnego do

funkcji dydaktycznych. Jednocześnie zapadła decyzja o likwidacji trzech stanowisk

laborantów z dniem 29 lutego 2004 r., skutkiem czego było wypowiedzenie powodowi umowy o pracę w dniu 19 listopada 2003 r. Na stanowisko zajmowane przez

powoda nikt nie został zatrudniony, a jego obowiązki przejęli pracownicy naukowi i

dydaktyczni prowadzący zajęcia oraz administratorzy.

Według ustaleń Sądu Rejonowego, Aleksander P. pełnił funkcję przewodniczącego Komisji Rewizyjnej Zakładowej Organizacji Związkowej NSZZ „Solidarność

80” przy Politechnice W. do 2000 r., a następnie do końca grudnia 2002 r. - skarbnika tej organizacji. Od końca grudnia 2002 r. był natomiast wiceprzewodniczącym

Zakładowej Organizacji Związkowej Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego przy Politechnice W. Strona pozwana nie zwróciła się do tej zakładowej

organizacji związkowej o zajęcie stanowiska w przedmiocie rozwiązania stosunku

pracy z powodem, nie zawiadomiła jej również o zamiarze wypowiedzenia mu

umowy o pracę, pomimo że w dniu 13 stycznia 2003 r. została poinformowana o

utworzeniu organizacji zakładowej i składzie jej zarządu, otrzymała także statut organizacji związkowej.

Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwana naruszyła art. 32 ust. 1 ustawy z

dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, ignorując fakt, iż powód był członkiem zarządu Zakładowej Organizacji Związkowej Ogólnopolskiego Akademickiego

Związku Zawodowego oraz to, że w chwili składania mu oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę podlegał ochronie w związku z pełnieniem do dnia 30

grudnia 2002 r. funkcji skarbnika w zarządzie KZ NSZZ „Solidarność 80”, wobec

czego wypowiedzenie było niezgodne z prawem w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Roszczenie powoda Sąd pierwszej instancji uznał więc za usprawiedliwione co do zasady,

ale z uwagi na likwidację jego stanowiska pracy skorzystał z możliwości przewidzianej przez art. 45 § 2 k.p. i nie uwzględnił żądania przywrócenia do pracy, zasądzając

na rzecz Aleksandra P. odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia.

Apelacje od wyroku Sądu Rejonowego złożyli: Ogólnopolski Akademicki Związek Zawodowy - Organizacja Zakładowa przy Politechnice W. oraz strona pozwana.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2007 r. uwzględnił apelację związku zawodowego, zmieniając zaskarżony wyrok poprzez przywrócenie powoda do pracy w Politechnice W. na

poprzednich warunkach i oddalił apelację strony pozwanej. Sąd odwoławczy wskazał, że powód objęty był szczególną ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy w

związku z pełnieniem funkcji skarbnika w zarządzie KZ NSZZ „Solidarność 80”. Stosownie bowiem do art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych pracodawca nie może bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej

wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą zarządu

jego członkiem. Skora zaś pozwana o taką zgodę do komisji zakładowej w ogóle się

nie zwracała, to naruszyła przepisy o wypowiadaniu umów o pracę w rozumieniu art.

45 § 1 k.p., czego konsekwencją była możliwość domagania się przez powoda, według jego wyboru, przywrócenia do pracy albo odszkodowania. Aleksander P. wnosił

o przywrócenie go do pracy i takie roszczenie, w ocenie Sądu drugiej instancji, powinno być uwzględnione, albowiem nie było podstaw do stwierdzenia, iż nie było takiej możliwości z uwagi na likwidację jego stanowiska pracy, czym uzasadnił swoje

stanowisko Sąd pierwszej instancji, korzystając z uprawnienia przewidzianego w art.

45 § 2 k.p. Zdaniem Sądu Okręgowego, okoliczności faktyczne sprawy przemawiają

za dokonaniem przez pozwaną co najwyżej reorganizacji pracy Centralnego Laboratorium, które jednak w dalszym ciągu funkcjonuje, wobec czego powód może być

w nim zatrudniony. Sąd odwoławczy wskazał również na przepis art. 45 § 3 k.p.,

zgodnie z którym sąd nie może zasądzić odszkodowania zamiast żądanego przywrócenia do pracy, jeżeli wypowiedzenie dotyczy, między innymi, pracowników podlegających z mocy przepisów szczególnych ochronie przed wypowiedzeniem lub

rozwiązaniem umowy o pracę. Zakaz ten nie obowiązuje tylko wówczas, gdy przywrócenie do pracy jest niemożliwe z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, który to jednak przypadek w przedmiotowej sprawie nie zachodzi. Mając to

na uwadze, Sąd Okręgowy uwzględnił apelację związku zawodowego i wskazał, że

„z powyższych przyczyn apelacja strony pozwanej podlegała oddaleniu”.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wywiodła pozwana Politechnika W. w W., opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 251 i art. 32 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze

zm.), a także art. 45 § 3 k.p. oraz na podstawie naruszenia prawa procesowego,

które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, tj. art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c., art. 233

§ 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c. i art. 462 w związku z art. 61 k.p.c. Wskazując takie za-

rzuty, skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, między innymi, że istnienie

zakładowej organizacji związkowej o nazwie NSZZ „Solidarność 80” przy Politechnice W., co Sąd Okręgowy uznał za pewnik, zawsze budziło wątpliwości, czego wyrazem jest choćby stanowisko Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 14 grudnia

2004 r., III AO 25/03), który na podstawie informacji Zarządu D. Regionu NSZZ „Solidarność 80” uznał, że wskazana komisja zakładowa nie ma podmiotowości prawnej.

Pozwana dysponowała zaś podobnymi informacjami co do bytu prawnego organizacji zakładowej, wobec czego nie można jej zarzucić braku staranności przy podejmowaniu czynności związanych z koniecznością wypowiedzenia powodowi umowy o

pracę, a tym samym naruszenia art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.

Skarżąca wskazała także, iż w toku postępowania wielokrotnie podnosiła zarzut braku podmiotowości prawnej po stronie Ogólnopolskiego Akademickiego

Związku Zawodowego - Zakładowej Organizacji Związkowej przy Politechnice W.,

który nie doczekał się rozpoznania przez Sądy, pomimo że organizacja ta była traktowana jako uczestnik postępowania, wniosła pozew na rzecz powoda i apelację od

wyroku Sądu Rejonowego. W ocenie pozwanej, ta zakładowa organizacja związkowa

nigdy zaś nie spełniała wymogu z art. 251 ustawy o związkach zawodowych, wobec

czego nie mogła korzystać z uprawnień, jakie daje art. 462 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 462 k.p.c. stanowi, że organizacje społeczne, o których mowa w

art. 61 k.p.c., a także inspektorzy pracy w zakresie określonym w art. 63 1 k.p.c.,

mogą w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych powodować

wszczęcie postępowania na rzecz pracowników oraz ubezpieczonych, przy czym

wówczas stosuje się odpowiednio przepisy art. 61 - 63 k.p.c. Z art. 61 k.p.c. wynika

ponadto, że chodzi tu o organizacje społeczne, których statutowym celem nie jest

prowadzenie działalności gospodarczej, wobec czego do kręgu tych organizacji należą, między innymi, związki zawodowe. W uchwale z dnia 5 lipca 2002 r., III PZP

13/02 (OSNP 2003 nr 7, poz. 167) Sąd Najwyższy stwierdził, że legitymacja procesowa do wszczęcia na rzecz pracownika postępowania w sprawach z zakresu prawa

pracy przysługuje na podstawie art. 462 w związku art. 61 k.p.c. tylko zakładowej

organizacji związkowej reprezentującej pracownika, a więc będącego jej członkiem

lub wybranej przez niego do obrony praw pracowniczych.

W myśl art. 251 ust. 1 pkt 1 dodanego z dniem 1 stycznia 2003 r. (ustawą z

dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 135, poz. 1146) do ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.), powoływanej

dalej jako „ustawa o związkach zawodowych”, uprawnienia zakładowej organizacji

związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków będących

pracownikami lub osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji. Organizacje związkowe

zrzeszające w zakładzie pracy mniej niż dziesięciu pracowników pozbawione są

wszelkiego rodzaju uprawnień, jakie przepisy przewidują dla związków zawodowych

działających na szczeblu zakładowym, zarówno w zakresie prawa do rokowań, jak i

w zakresie zajmowania stanowiska w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy.

Pracodawca nie ma zatem obowiązku współdziałania z taką organizacją, wynikającego z art. 30 ust. 21 ustawy o związkach zawodowych, organizacja taka nie reprezentuje jej członków w rozumieniu art. 38 k.p., a członkowie zarządu tej organizacji

nie korzystają z ochrony przewidzianej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2004 r., II PK 41/04,

OSNP 2005 nr 8, poz.107). Organizacja związkowa zrzeszająca mniejszą liczbę

członków niż przewidziana w omawianym przepisie nie ma zatem również legitymacji

czynnej do wytoczenia powództwa na rzecz pracownika na podstawie art. 462 k.p.c.

w związku z art. 61 k.p.c., nie może brać udziału w tym postępowaniu, a tym samym

złożyć apelacji od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 251 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych, organizacja zakładowa jest obowiązana przedstawić co kwartał - według stanu na ostatni dzień kwartału - w terminie do 10 dnia miesiąca następującego po tym kwartale, pracodawcy

informację o łącznej liczbie członków tej organizacji, w tym o liczbie członków, o których mowa w ust. 1. W wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., I PK 135/06 (OSNP 2007

nr 21-22, poz. 311) Sąd Najwyższy przyjął, że dla wykonywania uprawnień zakładowej organizacji związkowej istotna jest liczba członków związku z dnia, w którym pracodawcy została przekazana informacja w trybie art. 251 ust. 2 ustawy o związkach

zawodowych, którą to informacją pracodawca jest związany. Jeżeli natomiast praco-

dawca w zakreślonym terminie (10 dni po zakończeniu kwartału) nie uzyskał informacji wymaganych tym przepisem, to ma prawo przyjąć założenie, że od tej daty

zakładowej organizacji związkowej nie przysługują jej ustawowe uprawnienia. Nie

wyłącza to jednak możliwości wykazania przez organizację związkową, że zrzeszała

co najmniej 10 członków.

W toku postępowania w niniejszej sprawie strona pozwana podnosiła, że

nigdy nie uzyskała od organizacji zakładowej Ogólnopolskiego Akademickiego

Związku Zawodowego informacji przewidzianej w art. 251 ust. 2 ustawy o związkach

zawodowych, wobec czego, jej zdaniem, temu związkowi nie przysługiwały uprawnienia zakładowej organizacji związkowej. Takie zarzuty zawierała również apelacja

Politechniki W., a Sąd Okręgowy nie zajął wobec nich żadnego stanowiska. W sposób usprawiedliwiony skarżący zarzuca więc naruszenie art. 378 § 1 k.p.c., albowiem

wynikający z niego obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza

zarówno bezwzględny zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice,

jak też nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji

zarzutów i wniosków. Nie budzi wątpliwości, że uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, skoro zgodnie z art. 199 pkt 3 k.p.c. brak zdolności sądowej

jednej ze stron albo brak zdolności procesowej powoda prowadzi do odrzucenia pozwu, zaś po myśli art. 379 pkt 2 k.p.c. postępowanie dotknięte jest nieważnością,

jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, natomiast apelacja wniesiona przez taką stronę byłaby niedopuszczalna i podlegała odrzuceniu (art. 370

k.p.c.). Organizacja zakładowa Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego wytoczyła zaś, niezależnie od takiej samej czynności dokonanej przez Aleksandra P., powództwo na jego rzecz, brała udział w postępowaniu i zaskarżyła na

rzecz powoda wyrok Sądu Rejonowego. Niezbędne było więc stwierdzenie, czy przysługiwała jej legitymacja do dokonania takich czynności, a zaniechanie przez Sąd

drugiej instancji wyjaśnienia tej kwestii czyni zasadnymi także kasacyjne zarzuty naruszenia art. 462 k.p.c. w związku z art. 61 k.p.c. oraz art. 251 ustawy o związkach

zawodowych, bowiem uznanie, iż związkowi przysługują uprawnienia zakładowej

organizacji związkowej odbyło się bez poczynienia niezbędnych ku temu ustaleń

faktycznych.

Nie można odmówić także skarżącemu racji, gdy twierdzi, że doszło do naruszenia art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Stosownie do treści ust. 1 tego artykułu w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 2003 r., pracodawca nie mógł

bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać

stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem zarządu organizacji związkowej

w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu. Przewidziana

tym przepisem ochrona stosunku pracy działacza związkowego zarówno w czasie

trwania mandatu, jak i w okresie roku po jego wygaśnięciu, związana była z posiadaniem przez pracownika statusu członka zarządu zakładowej organizacji związkowej,

co mogło zachodzić tylko wówczas, gdy taka jednostka organizacyjna związku zawodowego istniała. W toku postępowania w niniejszej sprawie, jak również w apelacji od

wyroku Sądu pierwszej instancji pozwana zakwestionowała tę okoliczność, podnosząc że w dniu 29 maja 2002 r. komisja zakładowa NSZZ „Solidarność 80” przy Politechnice W. została wykreślona z rejestru Zarządu Regionu, wobec czego ewentualna roczna ochrona związkowa z tytułu pełnienia przez powoda funkcji skarbnika w

organizacji zakładowej w momencie wręczania mu wypowiedzenia (19 listopada

2003 r.) wygasła. Sąd Okręgowy nie poczynił żadnych ustaleń w tym zakresie, ani

nie zajął żadnego stanowiska co do zarzutu apelacyjnego w tym przedmiocie, wobec

czego zasadny jest zarzut skarżącego odnośnie do naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., jak

i art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, bowiem przepis ten został zastosowany do niedostatecznie wyjaśnionego stanu faktycznego co do bytu prawnego tej

organizacji związkowej, członkostwo powoda w zarządzie której zostało uznane za

okoliczność uzasadniającą szczególną jego ochronę przed rozwiązaniem stosunku

pracy. W konsekwencji doszło także do naruszenia art. 45 § 3 k.p., bowiem powód

został uznany za pracownika objętego hipotezą tego przepisu, pomimo braku ustaleń

faktycznych dających podstawę do takiej konkluzji.

Skarga kasacyjna strony pozwanej zasługiwała zatem na uwzględnienie, wobec czego z mocy art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 39821 w związku z art. 108 § 2 k.p.c. należało orzec jak w sentencji.